II CSK 5/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 5/12

POSTANOWIENIE

Dnia 23 sierpnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSA Andrzej Niedużak (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Z. K.

przy uczestnictwie Gminy P.

o zniesienie współwłasności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 23 sierpnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

oraz skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 8 września 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną wnioskodawcy, odrzuca skargę

kasacyjną uczestniczki postępowania i stwierdza, że każdy z

uczestników ponosi koszty związane ze swoim udziałem w

sprawie w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

Z. K. domagał się zniesienia współwłasności nieruchomości położonej we wsi

W., gmina P., składającej się z zabudowanej budynkiem gospodarczym działki nr

176/5 o powierzchni 0,43 ha, przez przyznanie całej nieruchomości na wyłączną

własność

wnioskodawcy

z

obowiązkiem

spłaty

współwłaściciela.

Udział

wnioskodawcy we własności nieruchomości wynosił 2/65 części, własność

pozostałej części służyła Gminie P. Postanowieniem z dnia 6 listopada 2002 r. Sąd

Okręgowy

przekazał

do

dalszego

rozpoznania

Sądowi

Rejonowemu

prowadzącemu postępowanie o zniesienie współwłasności sprawę z powództwa Z.

K. przeciwko Gminie P., w której powód domagał się zasądzenia na jego rzecz

kwoty 6.300 zł z tytułu pożytków pobieranych przez Gminę w postaci opłat za

dzierżawę opisanej wyżej nieruchomości, kwoty 199.500 zł z tytułu różnicy

pomiędzy realnymi wartościami czynszu dzierżawnego a czynszem faktycznie

pobieranym oraz kwoty 10.000 zł tytułem odszkodowania za uniemożliwienie

powodowi

korzystania

z nieruchomości

przez

okres

dwóch

lat.

W

toku

postępowania Z. K. cofnął wniosek w części obejmującej nakłady na nieruchomość,

na co uczestniczka wyraziła zgodę, zażądał natomiast przeniesienia na jego rzecz

własności nieruchomości, na podstawie art. 231 § 1 k.c.

Uczestniczka

postępowania

żądała

zniesienia

współwłasności

przez

przyznanie nieruchomości na jej wyłączną własność z obowiązkiem spłaty

wnioskodawcy kwotą 3.000 zł, żądała rozliczenia nakładów na nieruchomość,

a poza tym, Gmina domagała się oddalenia wniosku.

Postanowieniem z dnia 8 września 2011 r. Sąd Rejonowy ustalił, że wartość

nieruchomości będącej przedmiotem postępowania wynosi 826.951 zł, jej

współwłaścicielami są Gmina P. i wnioskodawca odpowiednio w 63/65 i w 2/65

części. Zniósł współwłasność nieruchomości w ten sposób, że przyznał ją na

wyłączną własność Gminy P., a tytułem spłaty udziału, zasądził od Gminy na rzecz

Z. K. kwotę 25.444,65 zł. Oddalił wnioski Z. K. o przeniesienie własności

nieruchomości na podstawie art. 231 k.c. oraz o częściowe rozliczenie pożytków z

nieruchomości, umorzył postępowanie o rozliczenie nakładów na nieruchomość.

Wniosek Gminy P. o rozliczenie nakładów na nieruchomość Sąd Rejonowy oddalił,

zasądził od uczestniczki na rzecz wnioskodawcy kwotę 2.861,48 zł wraz z

ustawowymi odsetkami od dnia 23 maja 2000 r. tytułem rozliczenia pożytków z

nieruchomości. Sąd orzekł także o kosztach postępowania nieprocesowego.

Apelacje od postanowienia Sądu pierwszej instancji wnieśli zarówno

wnioskodawca jak i uczestniczka postępowania.

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 8 września 2011 r. apelację Z. K.

oddalił w całości, a uwzględniając w części apelację Gminy P., zmienił zaskarżone

postanowienie w punkcie I przez określenie wartości nieruchomości na kwotę

810.722 zł, w punkcie III przez obniżenie spłaty udziału wnioskodawcy do kwoty

24.945,29 zł, w punkcie V przez obniżenie kwoty należnej mu z tytułu rozliczenia

pożytków z nieruchomości do 1.430,70 zł. W pozostałej części apelację

uczestniczki oddalił i orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.

Sąd drugiej instancji dopuścił dowód z uzupełniającej opinii biegłego z zakresu

wyceny nieruchomości. Przedmiotem opinii było zaktualizowanie wartości rynkowej

nieruchomości oraz poczynionych przez jej dzierżawcę nakładów na nieruchomość.

Ustalenia te uzupełniły materiał faktyczny sprawy, z którego wynikało, że

podlegająca zniesieniu współwłasności nieruchomość położona we W., gmina P.

stanowiąca działkę nr 176/5 o powierzchni 0,43 ha, dla której Sąd Rejonowy

prowadzi księgę wieczystą KW Nr […], stanowiła część większej nieruchomości

podlegającej szeregu podziałów. Ostatecznie, w roku 1992 dokonano fizycznego

podziału działki nr 176/2 na trzy działki, w tym na działkę nr 176/5 o powierzchni

0,43 ha, która była zabudowana budynkiem gospodarczym określonym jako

„czerwona obora”. Współwłaścicielami nieruchomości byli: Rolnicza Spółdzielnia

Produkcyjna w K. w 8/65 części, Gmina P. w 55/65 części oraz małżonkowie A. i Z.

K. w 2/65 części. Małżonkowie K. udział w nieruchomości nabyli w dniu 28 czerwca

1990 r. (przed wydzieleniem działki nr 176/5) od S. K. W dniu 26 stycznia 2005 r.

Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna w K. swoje udziały w własności nieruchomości

przeniosła na Gminę P. Od 1985 roku wnioskodawca na działce nr 176/2 prowadził

działalność gospodarczą. Na przełomie lat 1989 i 1990 uruchomił produkcję soli

kąpielowej. Głównym zleceniodawcą była niemiecka spółka G. (przekształcona w

G. Fabryka Chemiczno-Kosmetyczna spółka z ograniczoną odpowiedzialnością we

W.), do której wnioskodawca przystąpił obejmując 50 udziałów. Od 1992 roku na

podstawie ustnych porozumień, wymieniona Spółka użytkowała całą nieruchomość.

W lipcu 1994 roku wnioskodawca wystąpił ze Spółki i cofnął zgodę na wynajem

stanowiącej jego udział części tzw. „czerwonej obory”. W dniu 1 października 1997

r. Gmina P. i Spółka G. zawarły umowę dzierżawy nieruchomości stanowiącej

działkę nr 176/5 wraz z budynkiem gospodarczym w udziale należącym do Gminy,

umowa ta była przedłużana na dalsze okresy w latach 1999 i 2004. W umowach z

1999 r. i 2004 r. zastrzeżono, że na żądanie Z. K. należy mu udostępnić 2/65 części

nieruchomości, tj. 27,36 m2 powierzchni budynku i 111 m2 gruntu. Od 1998 r. do

2008 r. Spółka G. zapłaciła Gminie P. tytułem czynszu 325.680,70 zł. W wyniku

podziału majątku wspólnego małżeńskiego, Z. K. został wyłącznym właścicielem

wynoszącego 2/65 udziału w nieruchomości, której dotyczy postępowanie. W

wyniku prowadzonych inwestycji, działka nr 176/5 jest zabudowana czterema

budynkami produkcyjnymi o łącznej powierzchni użytkowej 1.765,39m 2.

Od postanowienia Sądu Okręgowego skargi kasacyjne wnieśli wnioskodawca

i uczestniczka postępowania. Gmina P. wskazując jako wartość przedmiotu

zaskarżenia kwotę 314.384 zł, zarzucała naruszenie prawa materialnego, a to art.

118 k.c. i art. 117 k.c. przez przyjęcie, że termin przedawnienia roszczeń z tytułu

rozliczenia czynszu dzierżawnego wynosi 10 lat, podczas gdy jest to termin

trzyletni, naruszenie przez błędną wykładnię art. 207 k.c. i art. 476 § 1 i 2 k.c. przez

pominięcie, że dzierżawca czynił na nieruchomość nakłady zwiększające jej

wartość, w których wnioskodawca nie powinien mieć udziału. Dalej uczestniczka

zarzucała naruszenie art. 150 i art. 151 ustawy o gospodarce nieruchomościami

przez błędną wykładnię, która doprowadziła do zawyżonej wyceny całej

nieruchomości, co najmniej o kwotę 150.000 zł. Wskazując na to, uczestniczka

domagała się uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Z. K., w ramach podstawy skargi kasacyjnej naruszenia przepisów

postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy wskazał:

a) art. 378 § 1 k.p.c. poprzez wadliwe rozpoznanie przez Sąd drugiej instancji

zarzutu apelacyjnego, iż Sąd Rejonowy nie orzekł o całości zgłoszonych

przez wnioskodawcę żądań;

b) art. 232 zdanie drugie k.p.c. w związku z art. 278 § 1 k.p.c. przez

zaniechanie przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego dla ustalenia

wartości rynkowej czynszu dzierżawnego, którego wysokość przyjętą przez

Sąd wnioskodawca kwestionował.

W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego, skarżący zarzucał obrazę art.

207 k.c. przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu za podstawę zasądzenia

tytułem rozliczenia pożytków z nieruchomości, wysokości czynszu faktycznie

uzyskanego w sytuacji, gdy wysokość ta nie odpowiadała wartościom rynkowym

czynszu dzierżawy tego typu nieruchomości. We wniosku skargi kasacyjnej Z. K.

domagał się uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi

Rejonowemu do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną uczestniczki, wnioskodawca podnosił jej

niedopuszczalność z uwagi na rzeczywistą wartość przedmiotu zaskarżenia

wynoszącą mniej niż 150.000 zł i wnosił o jej odrzucenie, a ewentualnie o odmowę

przyjęcia skargi do rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Obowiązek wskazania w skardze kasacyjnej wartości przedmiotu zaskarżenia

wynika z art. 3984 § 3 k.p.c., jego znaczenie wykracza poza funkcje ekonomiczne

i fiskalne. Przede wszystkim chodzi o ocenę dopuszczalności skargi kasacyjnej

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 października 1998 r., II CZ 108/98

– niepubl.). Stosownie do art. 5191 § 4 pkt 4 k.p.c., skarga kasacyjna nie

przysługuje w sprawach o zniesienie współwłasności i dział spadku, jeżeli wartość

przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż sto pięćdziesiąt tysięcy złotych. W wypadku

zaskarżenia postanowienia co do istoty sprawy, na podstawie którego sąd dokonał

zniesienia współwłasności (podziału majątku wspólnego, działu spadku), wartość

przedmiotu zaskarżenia wyznacza z reguły nie wartość całego dzielonego majątku,

ale wartość konkretnego interesu (roszczenia, żądania) lub składnika majątkowego

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 1 czerwca 2011 r., II CZ 27/11 –

niepubl.). Sąd Najwyższy nie jest związany wartością przedmiotu zaskarżenia

wskazaną w skardze kasacyjnej, która nie została sprawdzona przez sąd drugiej

instancji. W konsekwencji skarga kasacyjna, której wartość przedmiotu zaskarżenia

nie przekracza kwoty wymaganej w art. 5191 § 4 pkt 4 k.p.c. podlega odrzuceniu

jako niedopuszczalna (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 maja

2011 r., II CSK 672/10 – niepubl.). W piśmiennictwie podkreśla się, że zadaniem

sądu jest zapobiegać manipulacjom stron przy określaniu wartości przedmiotu

zaskarżenia jedynie dla nadania sprawie znamion sprawy kasacyjnej.

W sprawie niniejszej uczestniczka postępowania wnosząc apelację od

postanowienia Sądu Rejonowego wskazała jako wartość przedmiotu zaskarżenia

kwotę 28.306,13 zł. Na skutek tej apelacji Sad Okręgowy zmienił zaskarżone

postanowienie na korzyść skarżącej Gminy. Zmiana wyrażała się łączną kwotą

1.930,10 zł. Ponieważ jednocześnie apelacja wnioskodawcy została oddalona

w całości, staje się jasne, że interes ekonomiczny Gminy w zaskarżeniu

postanowienia Sądu Okręgowego nie może przekroczyć kwoty 26.376,03 zł.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 398 6 § 3 k.p.c. w związku z art.

13 § 2 k.p.c., skargę kasacyjna Gminy P. należało odrzucić.

Przystępując do rozważania skargi kasacyjnej wnioskodawcy trzeba wskazać,

że zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 207 k.c.,

zważywszy na jego uzasadnienie, może być traktowany wyłącznie jako kontynuacja

zarzutu naruszenia przepisów postępowania – art. 232 k.p.c. zdanie drugie

w związku z art. 278 § 1 k.p.c. Przedmiotem regulacji art. 207 k.c. jest rozkład

wydatków i ciężarów oraz pożytków i innych dochodów związanych z rzeczą

wspólną. W świetle rozwiązań przyjętych w art. 207 k.c. podział ten powinien być

proporcjonalny. Poszanowanie przez Sąd Okręgowy wymienionej zasady nie jest

w skardze kasacyjnej kwestionowane. Skarżący kwestionuje jedynie wysokość

czynszu przyjętą do rozliczeń, brak więc podstaw do twierdzenia, że doszło do

naruszenia art. 207 k.c.

Zdaniem skarżącego wnioskodawcy, Sąd Okręgowy uchybił obowiązkowi

przeprowadzenia z urzędu dowodu z opinii biegłego, z pomocą której powinien był

ustalić rynkową wielkość czynszu dzierżawy nieruchomości tego typu, jak objęta

postępowaniem i po skonfrontowaniu tej wartości z czynszem jaki Gmina faktycznie

pobierała, zasądzić na rzecz wnioskodawcy należną mu część pożytków możliwych

do uzyskania. Zaniechanie tych działań miało naruszać art. 232 k.p.c. zdanie drugie

w związku z art. 278 § 1 k.p.c. Na gruncie przepisów regulujących postępowanie

nieprocesowe zasada kontradyktoryjności właściwa procesowi doznaje licznych

ograniczeń. Nie dotyczy to jednak spraw, w których

uczestnicy są w różnym

stopniu zainteresowani w wyniku postępowania lub, gdy ich interesy są sprzeczne.

Do tej kategorii spraw należą między innymi sprawy o zniesienie współwłasności,

w których uczestnicy domagają się rozliczenia pożytków z rzeczy wspólnej lub

nakładów na tę rzecz poczynionych. W takich sprawach działanie sądu z urzędu

i prowadzenie dowodu niewskazanego przez stronę jest dopuszczalne tylko

w wyjątkowych sytuacjach oraz musi wypływać z opartego na zobiektywizowanej

ocenie przekonania o konieczności jego przeprowadzenia (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 26 stycznia 2012 r., I UK 218/11 – niepubl., z dnia 4 stycznia

2007 r., V CSK 377/06, OSP 2008/1/8). W rozpoznawanej sprawie, podejmowanie

przez sąd inicjatywy dowodowej z urzędu sprzeciwiała się okoliczność, że

wnioskodawca był reprezentowany przez pełnomocnika będącego adwokatem oraz

słuszna ocena, że za podstawę rozliczenia pożytków należy przyjąć pożytki

rzeczywiste, a nie potencjalne, możliwe do uzyskania (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 7 stycznia 2009 r., II CSK 390/08 – niepubl.).

W

ramach

podstawy

kasacyjnej

naruszenia

przepisów

postępowania

wnioskodawca zarzucił także naruszenie art. 378 § 1 k.p.c. poprzez brak

orzeczenia przez Sąd o całości zgłoszonych żądań. Zarzut ten jest bezzasadny.

Należy wskazać, że Sąd Okręgowy oddalając apelację „w całości” objął tym

orzeczeniem wszystkie zarzuty i wnioski zawarte w apelacji. Jeśliby zaś, jak

sugeruje skarżący, Sąd pierwszej instancji nie orzekł o wszystkich zgłoszonych

żądaniach, to uprawnieniem uczestnika było żądanie uzupełnienia postanowienia

(art. 351 § 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). Apelacja wniesiona od orzeczenia

nieistniejącego byłaby niedopuszczalna i podlegałaby odrzuceniu. Przesłanką

zaskarżenia orzeczenia w postępowaniu cywilnym jest jego istnienie. Nie można

oprzeć apelacji na zarzucie, że sąd nie orzekł o całości żądania (por. postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 2009 r., II PZ 19/09, z dnia 16 stycznia

2009 r., V CZ 88/08 – niepubl.).

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 398 14 k.p.c. w związku z art. 13

§ 2 k.p.c., skargę kasacyjną wnioskodawcy oddalono.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 520 § 1

k.p.c., według podstawowej w postępowaniu nieprocesowym zasady ponoszenia

przez każdego uczestnika kosztów związanych z jego udziałem w sprawie.