Supreme Court dismisses cassation appeal regarding revocation of inheritance rejection based on fraud.

Sygn. akt II CSK 497/12

POSTANOWIENIE

Dnia 18 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

SSN Agnieszka Piotrowska

w sprawie z wniosku J. P.

przy uczestnictwie A. P.

o uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia o odrzuceniu spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 18 kwietnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego w P.

z dnia 24 kwietnia 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Dnia 28 kwietnia 2011 r. J. P. wniosła o umożliwienie złożenia oświadczenia

o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego przed

notariuszem w dniu 1 lutego 2011 r., którego treścią było odrzucenie spadku po

bracie K. P., zmarłym dnia 29 listopada 2010 r. Ponadto wniosła o zatwierdzenie

przez Sąd tego oświadczenia.

Postanowieniem z dnia 6 grudnia 2011 r. Sąd Rejonowy w S. oddalił

wniosek i zasądził od wnioskodawczyni na rzecz uczestnika 137 zł tytułem kosztów

procesu. Ustalił, że w dniu 29 listopada 2010 r. zmarł K. P. - brat wnioskodawczyni i

uczestnika. Przed śmiercią wraz z matką F. P. zamieszkiwał w G. na nieruchomości

gruntowej zabudowanej budynkiem mieszkalnym. J. P. mieszkała w P., zaś A. P.

w chwili śmierci brata zamieszkiwał w odległym o 350 km D. W grudniu 2010 r.

uczestnik przyjechał na pogrzeb brata. W związku ze śmiercią syna K., F. P.

zwróciła się do pozostałych dzieci w kwestii dalszej nad nią opieki. A. P.

zadeklarował, że jeżeli spadek zostanie mu „zapisany”, wówczas będzie się

opiekować matką. W dniu 1 lutego 2011 r. F. P. i J. P. odrzuciły w formie aktu

notarialnego spadek po K. P. Notariusz sporządził protokół dziedziczenia oraz akt

poświadczenia dziedziczenia. Spadek na podstawie ustawy odziedziczył A. P. Na

początku lutego 2011 r. wraz z żoną A. P. wrócił do D., aby załatwić tam sprawy

związane z mieszkaniem. W tym czasie, na prośbę A. P., F. P. zajmował się syn

uczestnika D. wraz z żoną. Wkrótce potem A. P. z żoną J. wrócił do G. i zamieszkał

wspólnie z F. P.

F. P. zaczęła się skarżyć R. F., że popełniła błąd, „przepisując”

spadek na syna, bowiem nie otrzymuje opieki, która była jej obiecana. Również w

rozmowie telefonicznej z córką skarżyła się, że nie dostaje jedzenia lub dostaje

nieświeże. W dniu 25 marca 2011 r. F. P. wróciła do G. wraz z J. P. po pobycie w

szpitalu w P. związanym z operacją oka. W tym czasie w domu przebywał

uczestnik i jego żona J. oraz syn D. P. Mężczyźni wspólnie spożywali alkohol. Gdy

D. P. zapytał babcię, czy jest bita, F. P. odpowiedziała twierdząco. A. P. zaczął

wyzywać i szarpać matkę, D. P. próbował się temu przeciwstawić. A. P. zgłosił

awanturę telefonicznie na policji, wskazując, że pobił go syn. Przybyłym policjantom

F. P. potwierdziła, że A. P. znieważył ją. J. P. twierdziła, że awanturę wszczął D. P.,

jednak F. P. zaprzeczała temu. Policjanci zauważyli na twarzy D. P. ślady pobicia,

zaś A. P. zachowywał się agresywnie, znieważył obecnych policjantów. Został

zabrany do Komendy Policji w M. A. P. wrócił do domu po zatrzymaniu, wyzwał

syna, że jest zdrajcą. J. P. znieważała F. P. i kazała jej oraz D. P. opuścić dom,

następnie uderzyła F. P. mrożonką w głowę. F. W. usłyszał hałasy w mieszkaniu P.

Gdy przyszedł przed dom, siedziała tam F. P., u której widoczna była rana głowy i

płynącą z niej krew. F. W. zadzwonił na policję. Przed przyjazdem policji uczestnik

wraz z żoną odjechali. Na miejsce przyjechała I. M. - córka A. P. poinformowana o

zdarzeniu przez D. P., a następnie karetka pogotowia, która zabrała F. P. do

szpitala. W szpitalu F. P. opowiadała I. M. o zachowaniach wobec niej J. P. i A. P.

Mówiła też, że została przez J. P. uderzona miską oraz pięścią. F. P. poprosiła w

szpitalu, aby po opuszczeniu go mogła zamieszkać u L. i R. F., co też się stało. W

dniu 28 marca 2011 r. F. P. i J. P. udały się do notariusza, gdzie wnioskodawczyni

pytała, czy czynności dokonane wcześniej u notariusza zamykały sprawę

dziedziczenia po K. P. Około godz. 14 F. P. i wnioskodawczyni udały się do

Komendy Powiatowej Policji. We wstępnej rozmowie z funkcjonariuszem policji

przed złożeniem zeznań obie kobiety opowiadały o istniejącej sytuacji rodzinnej. W

pewnej chwili F. P. chciała zademonstrować, w jaki sposób doszło do naruszenia jej

nietykalności cielesnej. Wówczas zaczęła słabnąć i po dłuższej chwili została

wezwana karetka. F. P. została przewieziona do szpitala, gdzie zmarła.

Sąd

Rejonowy

przyjął,

że

wnioskodawczyni

złożyła

na

rozprawie

oświadczenie o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli o odrzuceniu

spadku po K. P. oraz wniosła o zatwierdzenie tego uchylenia, oświadczając też, że

spadek po K. P. przyjmuje wprost. Jako uzasadnienie złożonego wniosku wskazała

podstęp, jaki miał zastosować uczestnik postępowania, obiecując opiekę nad F. P.

w zamian za odrzucenie spadku przez matkę i siostrę, której to jednak obietnicy nie

dotrzymał. W opinii Sądu Rejonowego, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy

nie dał podstaw do ustalenia, że już w dniu 1 lutego 2011 r., gdy F. P. i J. P.

składały oświadczenia o odrzuceniu spadku, uczestnik rzeczywiście nie miał

zamiaru sprawowania opieki nad matką. Wszelkie dowody powołane przez

wnioskodawczynię odnosiły się wyłącznie do zachowań uczestnika mających

miejsce po złożeniu przez wnioskodawczynię oświadczenia o odrzuceniu spadku,

przy czym nie natychmiast, lecz po upływie pewnego czasu, począwszy od końca

lutego 2011 r. Na ich jedynie podstawie nie sposób było logicznie wnioskować o

braku u uczestnika zamiaru opieki już przed lub najpóźniej w dniu 1 lutego 2011 r.

Wnioskodawczyni wniosła apelację od postanowienia Sądu Rejonowego.

Sąd Okręgowy w P. postanowieniem z dnia 24 kwietnia 2012 r. oddalił

apelację i zasądził od wnioskodawczyni na rzecz uczestnika 60 zł tytułem kosztów

postępowania apelacyjnego. Podzielił pogląd Sądu Rejonowego, że zgromadzony

w sprawie materiał dowodowy nie dał podstaw do ustalenia, iż już w dniu 1 lutego

2011 r., gdy F. P. i J. P. składały oświadczenia o odrzuceniu spadku, uczestnik

rzeczywiście nie miał zamiaru sprawowania opieki nad matką. Nie można też

sformułować - na podstawie zebranego materiału dowodowego - domniemania

faktycznego, którego wynikiem byłoby stwierdzenie, że A. P. działał celowo i

umyślnie na wywołanie niezgodnego z prawdą obrazu rzeczywistości u

wnioskodawczyni.

Sąd

Okręgowy

podkreślił,

że

ustalone

w

niniejszym

postępowaniu okoliczności faktyczne mogłyby stanowić ewentualnie podstawę do

uznania uczestnika za niegodnego dziedziczenia, nie mogły stanowić podstawy do

uznania, iż działał od podstępnie w celu uzyskania określonego oświadczenia woli

przez wnioskodawczynię i jej matkę.

Wnioskodawczyni

wniosła

skargę

kasacyjną,

w

której

zaskarżyła

postanowienie Sądu Okręgowego w całości, zarzucając naruszenie prawa

materialnego, mianowicie art. 86 w związku z art. 6 k.c. oraz art. 5 k.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia art. 86 w związku z art. 6 k.c. miałby polegać na

dokonaniu jego niewłaściwej wykładni przez przyjęcie, że podstęp może ujawnić się

jedynie w zachowaniu poprzedzającym lub towarzyszącym dokonaniu danej

czynności prawnej. Zgodnie z art. 86 § 1 k.c., jeżeli błąd wywołała druga strona

podstępnie, uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod

wpływem błędu może nastąpić także wtedy, gdy błąd nie był istotny, jak również

wtedy, gdy nie dotyczył treści czynności prawnej (art. 86 § 2 dotyczy podstępu

osoby trzeciej). Sąd Najwyższy wyjaśnił w uchwale z dnia 4 lipca 1986 r., III CZP

36/86 (OSNCP 1987, nr 8, poz. 107), że przepis o błędzie wywołanym podstępnie

(art. 86 k.c.) ma zastosowanie do oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku

(art. 1019 § 1 k.c.). W uzasadnieniu wyjaśnił, że z punktu widzenia wykładni

sądowej za uzasadnioną należy uznać interpretację opowiadającą się za

udzieleniem

odpowiedzi

pozytywnej

na

przedstawione

do

rozstrzygnięcia

zagadnienie prawne. Otóż nie ulega wątpliwości, że podstęp jest kwalifikowaną

postacią błędu. Dlatego nie ma żadnych trafnych podstaw do eliminowania

„podstępu” z rozważań poświęconych art. 1019 k.c. Błąd wywołany podstępnie

unormowany jest w art. 86 k.c. Z przepisu tego nie wynika wyłączenie jego

stosowania do rozważanej sytuacji z zakresu prawa spadkowego. W świetle tego

przepisu, interpretowanego w kontekście art. 1019 k.c., należy odrzucić obiekcje

podnoszone

w

piśmiennictwie

przez

niektórych

autorów

podkreślających,

że przepis art. 86 k.c. zakłada tylko istnienie dwu stron stosunku prawnego,

w sensie typowym, podczas gdy oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku

jest czynnością prawną jednostronną. Ten argument nie jest trafny i nie może być

uważany za rozstrzygający. Należy zwrócić uwagę w rozważanej sytuacji na to,

że nie ma wprawdzie odbiorcy oświadczenia, czyli drugiej strony, jednakże można

znaleźć osobę, która będzie mogła być traktowana podobnie jak druga strona.

Za drugą bowiem stronę można uważać osobę, która z dotkniętego wadą

oświadczenia woli spadkobiercy odnosi bezpośrednią korzyść. W konsekwencji ta

właśnie osoba na skutek podstępu odnosi bezpośrednią korzyść kosztem osoby

składającej oświadczenie woli. Tego rodzaju sytuację można, mając na uwadze

swoistości oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, zakwalifikować

w ramach art. 86 k.c. Wymaga podkreślenia, że trudne do przyjęcia z punktu

widzenia moralnego byłoby stanowisko wyłączające możliwość i konieczność

napiętnowania sankcją cywilnoprawną podstępu osoby odnoszącej korzyść

ze swojego zachowania z krzywdą spadkobiercy.

Z przytoczonej uchwały Sądu Najwyższego wynika przede wszystkim sama

dopuszczalność powołania się przez spadkobiercę odrzucającego spadek na

podstępne wprowadzenie go w błąd. Spadkobierca musi jednak na zasadach

ogólnych (art. 6 k.c.) wykazać, że, składając oświadczenie o odrzuceniu spadku,

został podstępnie wprowadzony w błąd przez osobę bezpośrednio odnoszącą

korzyść z takiego oświadczenia. Nie musi przy tym wykazywać, że błąd był istotny

oraz że dotyczył treści czynności prawnej. W konsekwencji błąd wywołany

podstępnie może dotyczyć tzw. sfery motywacyjnej, która stanowiła przyczynę

złożenia oświadczenia woli (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 1970 r.,

I CR 400/69, OSNCP 1970, nr 12, poz. 225). Należy jednak podkreślić,

że podstępne wprowadzenie w błąd polega na działaniu świadomym i umyślnym,

podejmowanym w celu skłonienia określonej osoby do złożenia oświadczenia woli.

Sądy orzekające w niniejszej sprawie dokonały ustaleń faktycznych, które wyłączyły

możliwość oceny, że uczestnik postępowania podstępnie wprowadził w błąd

wnioskodawczynię co do tego, iż będzie się opiekować matką. Kwestionowanie

takich ustaleń w skardze kasacyjnej jest zaś niedopuszczalne (art. 3983 § 3 k.p.c.).

Zarzut naruszenia art. 5 k.c. przez jego niezastosowanie polega na

nieporozumieniu. W przepisie tym została zamieszczona klauzula nadużycia prawa

podmiotowego. Skarżąca nie wykazała zaś, jakie prawo podmiotowe miałoby

zostać w niniejszej sprawie nadużyte.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c.

orzekł, jak w sentencji.

jw