II CSK 497/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 497/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 marca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSN Henryk Pietrzkowski

w sprawie z powództwa „O.” - Spółki Akcyjnej

przeciwko Skarbowi Państwa - Izbie Celnej w W. i Izby Celnej w S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 marca 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 marca 2006 r., sygn. akt [...],

uchyla

zaskarżony

wyrok

i

przekazuje

sprawę

Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w S. wyrokiem z dnia 1 czerwca 2005 r., uwzględniając

roszczenie powódki Cukrowni „O.” Spółki Akcyjnej, zasądził na jej rzecz od

pozwanego Skarbu Państwa – Izby Celnej w S. i Izby Celnej w W. kwotę

3.162.271,50 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 14 lutego 2003 r. oraz kosztami

procesu.

Sąd ten ustalił, że powódka na podstawie zawartej w dniu 8 października

1998 r. umowy komisu zleciła M.M. sprzedaż eksportową cukru. W umowie tej

komisant przyjął na siebie odpowiedzialność za dokonanie odprawy celnej. Według

uzgodnień stron, rozliczenie pomiędzy nimi miało nastąpić po dostarczeniu

komitentowi przez komisanta dokumentów eksportowych VAT i SAD. W okresie od

19 do 29 października 1988 r. M.M. wystawił 22 faktury eksportowe na sprzedaż

550 ton cukru białego importerowi holenderskiemu za sumę 577.675 zł. Cukier ten

w rzeczywistości nie został wywieziony za granicę. Dokumenty mające potwierdzić

jego eksport (SAD oraz ewidencja towarów wyprowadzonych z polskiego obszaru

celnego) zostały sfałszowane przez funkcjonariuszy Urzędu Celnego w S.

W związku z powyższym Inspektor Kontroli Skarbowej w Urzędzie Kontroli

Skarbowej decyzjami z dnia 27 czerwca 2001 r. określił wobec powódki opłatę

sankcyjną w wysokości 100 % wartości cukru sprzedanego po cenie niższej od

ceny minimalnej w łącznej kwocie 940.500 zł i ustalił odsetki od tej należności w

kwocie 471.100,60 zł oraz opłatę sankcyjną z tytułu wprowadzenia cukru ponad

limit w ramach kwoty A w II i III kwartale 1999 r. w kwocie 940.500 zł z odsetkami

w wysokości 255.054,20 zł.

Powódka

uregulowała

należności wynikające

z powyższych

decyzji

w łącznej kwocie 2.607.154,80 zł. Wykorzystała też – bezskutecznie - środki

prawne mające na celu wzruszenie tych orzeczeń.

Kolejnymi decyzjami Inspektora Kontroli Skarbowej powódka obciążona

została 7 % podatkiem VAT za miesiące czerwiec i grudzień 1997 r. oraz luty –

kwiecień 1998 r., dodatkowym zobowiązaniem podatkowym z tytułu podatku VAT

za powyższe miesiące oraz odsetkami za zwłokę – łącznie kwotą 555.116,70 zł.

Także próby podważenia tych decyzji nie przyniosły oczekiwanego przez powódkę

rezultatu.

Oceniając tak ustalony stan faktyczny, Sąd Okręgowy uznał, że spełnione

zostały określone w art. 415 w zw. z art. 417 k.c. przesłanki odpowiedzialności

odszkodowawczej pozwanego Skarbu Państwa za szkodę wyrządzoną powódce

przez niezgodne z prawem działanie przy wykonywaniu władzy publicznej.

Powódka została obciążona należnościami publicznoprawnymi z uwagi na to, że

wbrew jej wyraźnej woli cukier nie został wyeksportowany. Gdyby nie niezgodne

z prawem działanie funkcjonariuszy Urzędów Celnych w W. oraz w S. (stwierdzone

prawomocnym skazującym wyrokiem sądu karnego), powódka nie pozostawałaby

w błędnym przekonaniu, że cukier nie został wyeksportowany, a w konsekwencji

zastosowałaby wymagane stawki cenowe i podatkowe, unikając w ten sposób

szkody w postaci nałożonych na nią sankcji. Wymienieni funkcjonariusze działali w

związku z powierzonymi im czynnościami. Wykonywali bowiem zadania należące

do ich kompetencji, tyle że nadużyli swoich uprawnień.

Sąd Apelacyjny, na skutek apelacji obu Izb Celnych reprezentujących

pozwany Skarb Państwa, zaskarżonym skargą kasacyjną wyrokiem zmienił wyrok

Sądu Okręgowego w ten sposób, że oddalił powództwo i orzekł o kosztach procesu

za obie instancje.

Sąd Apelacyjny zaaprobował w całej rozciągłości ustalenia faktyczne

przyjęte za podstawę zaskarżonego wyroku. Nie podzielił jednak - w płaszczyźnie

art. 417 k.c. - materialnoprawnej oceny czynności funkcjonariuszy celnych,

z którymi pozwana łączyła szkodę. Wskazał na brak podstaw do uznania, że

doznany przez powódkę uszczerbek majątkowy spowodowany został działaniem

funkcjonariuszy przy wykonywaniu powierzonych im czynności oraz, że pomiędzy

tym

uszczerbkiem

a

opisanym

działaniem

zachodzi

adekwatny

związek

przyczynowy. Funkcjonariusze celni realizowali tylko jeden cel osobisty – uzyskanie

korzyści majątkowej. Poświadczając fikcyjny eksport, nie realizowali żadnych

działań powierzonych im przez państwo. Uprawiali natomiast - przy sposobności

wykonywania powierzonych im czynności - przestępczy proceder.

Powódka została obciążona dodatkowymi należnościami z uwagi na to, że

wprowadziła na rynek krajowy cukier ponad ustalony limit i w cenie niższej od

minimalnej. Działanie to miało charakter uprzedni w stosunku do czynności

podjętych przez funkcjonariuszy celnych. Nieuzasadniony jest więc wniosek, że

gdyby nie działanie urzędników celnych, nie byłoby podstaw do nałożenia na

powódkę sankcji finansowych.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 398 3 §

1 k.p.c., w ramach pierwszej z nich, powódka zarzuciła naruszenie: art. 417, art.

417 w zw. z art. 361 § k.c., art. 4 ust. 5 i art. 10 ust.3 ustawy z dnia 26 sierpnia

1994 r. o regulacji rynku cukru i przekształceniach własnościowych w przemyśle

cukrowniczym (Dz. U. Nr 98, poz. 473 ze zm.) oraz art. 4 pkt 4, art. 18 ust. 3 i 4

oraz art. 27 ust. 6 ustawy z dnia 8 stycznia 1993 r. o podatku od towarów i usług

oraz podatku akcyzowym (Dz. U. Nr 11, poz. 50 ze zm.). Drugą podstawę

kasacyjną powódka wypełniła zarzutami naruszenia: art. 382, art. 378 w zw. z art.

368 § 1 pkt 2 i 3, art. 386 § 1, art. 385 i art. 379 pkt 5 k.p.c. W konkluzji wniosła

o uchylenie

zaskarżonego

wyroku,

zniesienie

postępowania

przed

Sądem

Apelacyjnym i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa

wniosła o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności rozważenia wymagają zarzuty naruszenia przepisów

prawa procesowego, przede wszystkim zaś najdalej idący zarzut nieważności

postępowania z przyczyny określonej w art. 379 pkt 5 k.p.c.

W orzecznictwie ugruntował się pogląd, zgodnie z którym o nieważności

postępowania z powodu pozbawienia strony możności obrony swych praw można

mówić tylko wówczas, gdy strona została pozbawiona uprawnień procesowych

wskutek wadliwego postępowania sądu, będącego następstwem naruszenia

konkretnych przepisów kodeksu postępowania cywilnego.

Według skarżącej, Sąd Apelacyjny pozbawił ją możności obrony swych praw

dokonując odmiennej (zaskakującej dla niej) oceny bezspornych faktów, istotnych

z punktu widzenia związku przyczynowego pomiędzy działaniem funkcjonariuszy

a poniesioną przez nią szkodą. Tak sformułowany zarzut nie może usprawiedliwiać

wskazywanej przyczyny nieważności postępowania. W istocie odnosi się on

bowiem do oceny prawnej faktów w płaszczyźnie prawa materialnego, tj. aktu

subsumcji.

Wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącej, wadliwość subsumcji nie może

też uzasadniać zarzutów naruszenia art. 382 i art. 378 w zw. z art. 368 § 1 pkt 2 i 3

k.p.c. Podnosząc te zarzuty, skarżąca uzupełniająco wskazała, że Sąd Apelacyjny,

- przeprowadzając wzmiankowaną ocenę związku przyczynowego - wykroczył poza

granice apelacji. Z twierdzeniem tym nie można jednak się zgodzić. Zgodnie

z treścią art. 378 k.p.c., granice apelacji wyznaczają nie – jak błędnie odczytuje to

skarżąca – podniesione w niej zarzuty, lecz oznaczenie zaskarżonego orzeczenia

oraz zakres jego zaskarżenia. Sąd Najwyższy wielokrotnie już wyjaśniał, że sąd

drugiej instancji - w granicach zaskarżenia – stosuje prawo materialne niezależnie

od zarzutów apelacji i pogląd ten należy uznać za utrwalony (por. m.in. wyroki:

z dnia 13 kwietnia 2000 r., III CKN 812/98, OSNC 2000/10/193; z dnia 20 listopada

2002 r., V CKN 1396/00, niepubl.; z dnia 29 listopada 2002 r., IV CKN 1574/00,

niepubl.; z dnia 14 stycznia 2004 r., I CK 102/03, niepubl.). Sąd Apelacyjny

rozważając - niezależnie od podniesionych w apelacji zarzutów - kwestię istnienia

związku przyczynowego pomiędzy uszczerbkiem majątkowym doznanym przez

powódkę a działaniem funkcjonariuszy pozwanego przez pryzmat właściwych

przepisów prawa materialnego, nie naruszył zatem art. 378 k.p.c. Wprost

przeciwnie, przepis ten zastosował właściwie.

Za chybione uznać należy zarzuty naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 385

i art. 386 § 1 k.p.c. Zgodnie z pierwszym z wymienionych przepisów, sąd drugiej

instancji oddala apelację, jeżeli jest ona bezzasadna. Naruszenie powyższego

unormowania

może

więc

polegać

na

oddaleniu

apelacji

uznanej

za

usprawiedliwioną albo nieoddaleniu apelacji bezzasadnej. Wykazanie zasadności

rozważanego

zarzutu

wymaga

więc

wykazania

obrazy

przepisów

prawa

materialnego lub innych przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to doprowadziło

sąd drugiej instancji do wadliwego zastosowania art. 385 k.p.c. (por. postanowienie

SN z dnia 12 kwietnia 2000 r., IV CKN 27/00, niepubl.; wyrok SN z dnia 12 marca

2002 r., IV CKN 1697/00, niepubl.; postanowienie SN z dnia 8 maja 2002 r., II CKN

917/00, niepubl.). Podobnie naruszenie art. 386 § 1 k.p.c. może wchodzić

w rachubę w razie dokonania zmiany zaskarżonego wyroku, mimo uznania apelacji

za bezzasadną. Również ten przepis nie może stanowić samodzielnej podstawy

skargi kasacyjnej. Skarżąca nie podjęła nawet próby powiązania wskazywanego

naruszenia art. 385 oraz art.386 § 1 k.p.c. z obrazą innych przepisów, co przesądza

bezskuteczność podniesionych w tym zakresie zarzutów.

Przechodząc do oceny zasadności podstawy kasacyjnej naruszenia prawa

materialnego, stwierdzić należy, że podniesionym w ramach tej podstawy zarzutom

nie można odmówić słuszności.

Sąd Apelacyjny, dokonując oceny roszczenia powoda na podstawie art. 417

k.c., w brzmieniu obowiązującym w dacie zdarzenia, wskazywanego jako źródło

szkody, stanął na stanowisku, że dwie spośród określonych tym przepisem

przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa nie zostały

spełnione. Uznał mianowicie, że działanie funkcjonariuszy celnych, noszące

znamiona przestępstwa i ukierunkowane na uzyskanie korzyści majątkowej, może

być

kwalifikowane

jedynie

jako

podjęte

przy

sposobności

wykonywania

powierzonych im czynności. Wskazał też, że skoro faktycznie cukier pozostał na

rynku krajowym, to uzasadnione było zastosowanie opłat sankcyjnych i obciążeń

podatkowych, niezależnie od poświadczenia fikcyjnego eksportu, co nie pozwala

dopatrzyć się normalnego związku przyczynowego pomiędzy uszczerbkiem

majątkowym powódki a działaniem funkcjonariuszy pozwanego. Skarżąca trafnie

zakwestionowała powyższą ocenę.

Sąd

Apelacyjny

uznając,

że

poświadczenie

przez

funkcjonariuszy

pozwanego nieprawdy w dokumentach celnych nie może być poczytywane jako

działanie podjęte „przy wykonywaniu” powierzonych im czynności, odwołał się do

przesłanki celu działania sprawcy. W piśmiennictwie i judykaturze istotnie kryterium

to było silnie akcentowane. W tezie V uchwały z dnia 15 lutego 1971 r., III CZP

33/70 (OSNCP 1971, nr 4, poz. 59), Sąd Najwyższy stwierdził, że o tym czy szkoda

została wyrządzona przez funkcjonariusza przy wykonywaniu powierzonej mu

czynności, czy tylko przy sposobności jej wykonywania, decyduje cel działania

sprawcy. W konsekwencji stanął na stanowisku, że Skarb Państwa tylko wtedy

może ponosić odpowiedzialność odszkodowawczą, gdy zawinione działanie

funkcjonariusza

pozostawało

w

związku

z

realizacją

celu

wynikającego

z powierzonej czynności. Możliwość odstępstwa od tej reguły przewidziano jedynie

na wypadek sytuacji, w której wprawdzie funkcjonariusz wyrządził szkodę działając

w celu osobistym, ale tylko dlatego, że wykonywanie czynności służbowej

umożliwiło mu wyrządzenie tej szkody.

W dotychczasowych wypowiedziach Sądu Najwyższego pogląd ten był

prezentowany jako dominujący. W motywach wyroku z dnia 30 stycznia 1998 r.,

III CKN 624/97 (niepubl.) Sąd Najwyższego wyraził jednak odmienne zapatrywanie.

Uznał mianowicie, że również poza wskazanym wyżej wyjątkowym przypadkiem,

cel działania sprawcy szkody - w świetle art. 417 § 1 k.c. - nie może stanowić

jedynego kryterium przesądzającego o tym, czy funkcjonariusz wyrządził swoim

zachowaniem szkodę przy wykonywaniu powierzonej czynności. Sąd Najwyższy

zwrócił uwagę na to, że ustawodawca w art. 417 § 1 k.c. nie wymienił motywów

zachowania się sprawcy, ani celu jego działania jako materialnoprawnych

przesłanek ograniczających odpowiedzialność Skarbu Państwa, lecz powiązał tę

odpowiedzialność z takim działaniem funkcjonariusza, które podjęte zostało przy

wykonywaniu powierzonej mu czynności. Normatywna treść art. 417 § 1 k.c.

wskazuje jedynie na konieczność wystąpienia normalnego związku przyczynowego

między szkodą, a wyrządzającym ją zachowaniem funkcjonariusza, mieszczącym

się w pojęciu „wykonywania powierzonej mu czynności”. Istnienia takiego związku

nie wyłącza więc - automatycznie - wadliwe, sprzeczne z prawem, a nawet

ukierunkowane na osobisty cel, działanie funkcjonariusza.

Także

na

gruncie

art.

k.c.,

regulującego

odpowiedzialność

odszkodowawczą podwładnego za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu

powierzonej mu czynności, Sąd Najwyższy wypowiedział pogląd, że niezgodność

celu działania podwładnego z oczekiwaniem zwierzchnika nie stanowi wyłącznego

kryterium pozwalającego na stwierdzenie, że przesłanka tej odpowiedzialności

została spełniona (por. wyrok z dnia 25 listopada 2005 r., V CK 396/05, Pr.

Bankowe 2006, nr 11, poz. 16).

Skład orzekający aprobuje wykładnię - zawartego w art. 417 § 1 k.c. pojęcia „przy wykonywaniu powierzonej mu czynności”., zaprezentowaną wyroku

z dnia 30 stycznia 1998 r., III CKN 624/97 i przytoczoną w jej uzasadnieniu

argumentację. Posługiwanie się przy dokonywaniu interpretacji rozważanej

przesłanki materialnoprawnej odpowiedzialności Skarbu Państwa kryterium celu

działania sprawcy niewątpliwie relatywizuje tę odpowiedzialność wyłącznie

w płaszczyźnie przesłanek natury subiektywnej. Tymczasem z treści art. 417 § 1

k.c. - w brzmieniu obowiązującym w dacie zdarzenia, z którym powódka łączy

szkodę - wynika, że jego wykładnia winna być dokonywana z uwzględnieniem

kryteriów obiektywnych. Trudno nie dostrzec, że odmienne odczytywanie

analizowanej przesłanki odpowiedzialności Skarbu Państwa było przejawem zarzuconej po dokonanych zmianach ustrojowych - tendencji do zawężenia tej

odpowiedzialności.

Konsekwencją

przyjętej

przez

skład

orzekający

wykładni

mającego

zastosowanie w sprawie art. 417 § 1 k.c. musi być - rzecz jasna - uwzględnienie

zarzutu wadliwej, bo wychodzącej z odmiennych założeń, wykładni tego przepisu

dokonanej przez Sąd Apelacyjny. Sąd ten nie dostrzegł potrzeby rozważenia innych

- poza celem działania sprawców - kryteriów rozróżnienia szkody wyrządzonej przy

wykonywaniu powierzonych im czynności oraz szkody wyrządzoną tylko przy okazji

ich wykonywania. Dokonanie takiej delimitacji wymaga sięgnięcia do kryteriów

obiektywnych i zbadania, czy z tego punktu widzenia działanie funkcjonariuszy

pozwanego nie nosiło znamion wykonywania powierzonych im czynności.

Niezbędne jest też – na co trafnie zwróciła uwagę skarżąca - dokonanie oceny, czy

funkcjonariusze celni, podejmując w tak licznej grupie (12 osób) działania

przestępcze, nie wykorzystali niedociągnięć organizacyjnych, bądź też braku

właściwego nadzoru oraz kontroli zapobiegających nadużyciom i korupcji.

Odpowiedzialność Skarbu Państwa na podstawie art. 417 § 1 k.c. mogą

uzasadniać konkretne zaniedbania funkcjonariuszy państwowych w zakresie

nadzoru (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 kwietnia 2003 r., I CKN 229/01,

niepubl.).

Zgodzić się też trzeba z zarzutem dokonania przez Sąd Apelacyjny wadliwej

oceny związku przyczynowego pomiędzy działaniem funkcjonariuszy pozwanego

a doznaną przez powódkę szkodą. Stanowisko wyrażone w tej kwestii przez Sąd

Apelacyjny nie odnosi się w ogóle do argumentacji powódki (podzielonej przez Sąd

pierwszej instancji) wskazującej na to, że gdyby nie przedstawiono jej dokumentacji

celnej potwierdzającej wywóz cukru za granicę, to podjęłaby ona działania w celu

uniknięcia opłat sankcyjnych i obciążenia podatkiem VAT (sprzedając cukier za

granicę za pośrednictwem innego komisanta, bądź też wprowadzając go na rynek

krajowy z zastosowaniem 7 % stawki VAT, ceny wyższej od minimalnej oraz

stosując się do limitu A). Podjęcie takich środków zaradczych przez racjonalnie

działającego przedsiębiorcę wydaje się oczywiste. Nie można zatem podzielić

zapatrywania, iż poniesione przez powódkę ciężary stanowiły prostą konsekwencję

faktu, że cukier nie został wyeksportowany, lecz wprowadzony na rynek krajowy.

Wyrażając taką ocenę, Sąd Apelacyjny naruszył art. 417 § 1 w zw. z art. 361 § 1

k.c.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c.

orzekł, jak w sentencji.