II CSK 495/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 495/10

POSTANOWIENIE

Dnia 6 maja 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Pietrzykowski (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z wniosku B. P.

przy uczestnictwie B. K.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 6 maja 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 16 marca 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 16 marca 2010 r. Sąd Okręgowy, po rozpoznaniu

apelacji wnioskodawczyni B. P. w sprawie z udziałem B. K. o podział majątku

wspólnego i uznaniu apelacji za częściowo uzasadnioną, zmienił postanowienie

Sądu Rejonowego w P. z dnia 21 kwietnia 2006 r. Sąd Okręgowy ponownie

rozpoznając sprawę, ze względu na uchylenie poprzedniego postanowienia z dnia

8 grudnia 2006 r., mocą postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 2008 r.

(w sprawie o sygn. akt II CSK 419/07) - zaskarżonym obecnie postanowieniem

dokonał

podziału

majątku

wspólnego

wnioskodawczyni

oraz

uczestnika

postępowania przez przyznanie na własność wyłącznie wnioskodawczyni B. P.

szeregu działek wskazanych w pkt. 1.1.a. postanowienia; na własność wyłącznie

uczestnika postępowania B. K. przyznał szereg działek wskazanych w pkt 1.1.b.

postanowienia, a jedną działkę, stanowiącą drogę dojazdową do poszczególnych

działek obojga uczestników przyznał wnioskodawczyni i uczestnikowi postępowania

na współwłasność w częściach ułamkowych po 1/2 części. Ponadto, Sąd Okręgowy

powołanym postanowieniem (pkt 1.2.) zasądził od wnioskodawczyni na rzecz

uczestnika dopłatę, celem wyrównania udziałów w majątku wspólnym, nakazał

uczestnikowi postępowania (pkt 1.3.) wydać wnioskodawczyni działki wskazane w

pkt 1.1.a. oraz dokonał rozliczenia nakładów z majątku odrębnego na majątek

wspólny (pkt 1.4. i I.5.), a także ustalił wartość przedmiotu sprawy (pkt I.6.), oddalił

apelację w pozostałym zakresie (pkt II) oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania,

włącznie z kosztami postępowania apelacyjnego (pkt I.7., 1.8. oraz pkt III i IV).

W skardze kasacyjnej uczestnik postępowania zarzucił zaskarżonemu

postanowieniu naruszenie prawa materialnego, tj. art. 46 ustawy z dnia 25 lutego

1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm., dalej jako k.r.

i op.), art. 1035 i nast. k.c., art. 1042 § 2 k.c. oraz art. 211 i 212 k.c. przez nietrafne

przyjęcie, że przy podziale majątku wspólnego uwzględnia się stan przedmiotów

majątkowych podlegających podziałowi z chwili dokonywania podziału, podczas

gdy wartość tę „należy określać według ich stanu z chwili ustania wspólności

majątkowej małżeńskiej"; art. 43 § 1 k.r. i op. przez nieuwzględnienie tego,

że wnioskodawczyni otrzymała już na własność pewne działki składające się na

podlegającą podziałowi nieruchomość, co spowodowało przyznanie jej wartościowo

większej części majątku wspólnego, aniżeli uczestnikowi; art. 65 k.c. przez

dokonanie wykładni umowy stron zawartej w akcie notarialnym z dnia 1 sierpnia

1997 r. w sposób sprzeczny z jej wyraźnym sformułowaniem. Skarżący zarzucił

także naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 316 k.p.c. „przez nietrafne

przyjęcie, że zasada orzekania według stanu rzeczy istniejącego w chwili

zamknięcia rozprawy wyłącza regułę prawa materialnego, nakazującą - przy

dokonywaniu podziału majątku wspólnego - uwzględnienie stanu wchodzących

w jego skład przedmiotów według innego momentu czasowego aniżeli chwila

orzekania", a także pominięcie przy wydawaniu zaskarżonego postanowienia faktu

dokonania

częściowego

podziału

majątku

wspólnego

stron

postępowania.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania wraz z rozstrzygnięciem o kosztach

postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna, jako niezasadna podlega oddaleniu.

Zasadniczą kwestią sporną, podniesioną w skardze kasacyjnej jest ustalenie

chwili, według której ma zostać uwzględniony stan przedmiotów majątkowych

podlegających podziałowi po ustaniu wspólności ustawowej małżeńskiej oraz ich

wartość. Ocena prawna jest w tym wypadku dokonywana na podstawie

odpowiedniego stosowania art. 1035 i nast. k.c., do których odsyła art. 46 k.r. i op.

Z przepisów o wspólności majątku spadkowego i o dziale spadku, które z kolei

nakazują odpowiednie stosowanie przepisów o współwłasności w częściach

ułamkowych wynika, że przy podziale majątku w każdej z sytuacji, w której

„wspólność do niepodzielnej ręki" staje się współwłasnością w częściach

ułamkowych, bierze się przy dokonywaniu podziału stan majątku z chwili powstania

tej współwłasności, a wartość majątku ocenia się według chwili orzekania

o podziale. W przypadku rozwiązania małżeństwa przez rozwód, jak w niniejszej

sprawie o stanie majątku podlegającego podziałowi decyduje chwila ustania

małżeństwa, a o wartości tego majątku - chwila dokonywania podziału, czyli

orzekania o tym podziale. Powyższa zasada nie budzi żadnych wątpliwości

w orzecznictwie oraz doktrynie.

Należy zauważyć, że ponownie rozpoznając sprawę Sąd Okręgowy

zastosował się do wytycznych zawartych w postanowieniu Sądu Najwyższego z

dnia

lutego

2008

r.

i

skrupulatnie

dokonał

rozliczeń

majątkowych

wnioskodawczyni i uczestnika, przeprowadzając także dodatkowy dowód z opinii

biegłego w celu ustalenia wartości składników majątku, podlegających podziałowi

na chwilę dokonywania podziału, włącznie z ustaleniem wartości nakładu

uczestnika postępowania z tytułu spłaconego przez niego kredytu, który obciążał

oboje małżonków. Nie ma racji skarżący, który zarzuca Sądowi drugiej instancji,

że połączył ocenę stanu majątku podlegającego podziałowi z jego wartością na

chwilę dokonywania podziału. Można jedynie wskazać, że wobec nietrafnego,

krótkiego fragmentu uzasadnienia zaskarżonego postanowienia powstaje taka

wątpliwość, jednakże wobec pozostałych stwierdzeń Sądu drugiej instancji, który

obszernie i przekonująco uzasadnia zajęte stanowisko, nie można przychylić się do

stawianego w tym względzie zarzutu.

Niniejszy zarzut skargi kasacyjnej jest nietrafny także z innego powodu.

Otóż, od ustania małżeńskiej wspólności ustawowej minęło ćwierć wieku i w tym

czasie doszło do zmian w stanie faktycznym i prawnym nieruchomości, której

dotyczy

podział.

Stan

faktyczny

zmienił

się

przez

to,

że

po

ustaniu

wspólności uczestnik dokonał zmiany charakteru nieruchomości gruntowej przez

to, że grunt rolny, będący przedmiotem wspólności stał się w całości gruntem

dającym uprawnienia do jego zabudowy i został podzielony na kilkadziesiąt działek.

Działki te stały się przedmiotem obrotu, także z udziałem i za zgodą

obojga uczestników, którzy, jak ustalono w sprawie dzielili się dochodami

uzyskanymi z tego tytułu. Niektóre działki zostały podzielone między nimi za

obopólnym porozumieniem. Pomiędzy wydaniem zaskarżonego orzeczenia,

a rozpoznawaniem niniejszej skargi kolejne dwie działki zostały przez uczestnika

sprzedane. Nie można więc tych wszystkich faktów nie uwzględnić i przyjąć pogląd,

który wynika ze skargi kasacyjnej, choć nie jest wyraźnie podniesiony przez

uczestnika, że jego zdaniem podziałowi według wartości z daty podziału winien

podlegać grunt rolny. Jednakże w taki sposób nie można rozumieć pojęcia „stan

majątku z chwili ustania wspólności majątkowej". Przekształcenie gruntu rolnego

w nieruchomość gruntową do zabudowy nic nie zmieniło w stanie nieruchomości.

Jest to ta sama prawnie nieruchomość gruntowa, co pierwotnie, w całości o tej

samej powierzchni i w tym samym miejscu położenia, która bez żadnych istotnych

nakładów majątkowych uczestnika przekształciła się mocą decyzji administracyjnej

w nieruchomość podzieloną następnie na działki budowlane. Należy zwrócić uwagę

na ten fragment uzasadnienia przytoczonego postanowienia Sądu Najwyższego

zapadłego w sprawie o sygn. akt II CSK 419/07, w którym zawarto odniesienie do

upływu znacznego czasu między stanem istniejącym wtedy, gdy istniała wspólność

majątkowa a dokonywaniem podziału majątku, którego cena różna w obu tych

chwilach nie może prowadzić do pokrzywdzenia jednego z byłych małżonków.

Słusznie powołano na takie okoliczności utrwalone już stanowisko judykatury,

zgodnie z którym o rozstrzygnięciach co do dzielonego majątku decydują

we wszystkich sprawach działowych, a więc i przy podziale majątku wspólnego

małżeńskiego,

okoliczności

i

dowody

występujące

w

chwili

podziału

(por. postanowienia SN z dnia 27 sierpnia 1979 r., III CRN 137/79, OSNCP 1980,

nr 2, poz. 33 oraz z dnia 16 marca 1994 r., II CRN 31/94, Wokanda 1994, nr 9,

poz. 9).

Z tych względów Sąd drugiej instancji trafnie przyjął jako stan majątku

z chwili ustania wspólności majątkowej małżeńskiej - nieruchomość, która należała

do wspólności, ale już jako działki budowlane, co z kolei doprowadziło do tego,

że wartość tych działek stała się podstawą obliczenia wartości udziałów

przypadających każdemu z małżonków. Przyjęcie odmiennego stanowiska

i uznanie za właściwe obliczenie wartości majątku na dzień podziału jako gruntu

rolnego, który od bardzo dawna nie istnieje w tej postaci prawnej, doprowadziłoby

do rezultatów rażąco niesprawiedliwych dla wnioskodawczyni. Tak samo

należałoby ocenić sytuację odwrotną do tej, jaka wystąpiła w niniejszej sprawie,

to znaczy, gdyby grunt budowlany z jakichś powodów został przekształcony

w nieruchomość o znacznie mniejszej wartości (np. wywłaszczony pod drogę).

W takim przypadku, dokonując podziału majątku, jego wartość należałoby odnieść

do stanu gruntu z dnia ustania wspólności, ale z uwzględnieniem zmian prawnych

dotyczących wszystkich współwłaścicieli.

W niniejszej sprawie podział majątku wspólnego jest o tyle łatwiejszy,

że następuje w naturze, bo takie jest oczekiwanie wnioskodawczyni. Podział

dokonany przez Sąd w zaskarżonym postanowieniu jest logiczny, uwzględnia

interesy wnioskodawczyni i uczestnika, dokonuje prawidłowych rozliczeń miedzy

nimi. Nie można podzielić zarzutów skarżącego odnoszących do naruszenia art. 43

§ 1 k.r. i op. przez nieuwzględnienie w ramach dokonanego przez strony podziału

częściowego to jest, że wnioskodawczyni otrzymała już wcześniej pewne działki

składające się na nieruchomość, ponieważ te działki nie są przedmiotem podziału

w niniejszej sprawie. Podstawy prawne takiego słusznego stanowiska zostały

obszernie i przekonująco wyjaśnione w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia.

Odnosi się to również do zarzutu naruszenia art. 65 k.c. w stosunku do wykładni

umowy stron w akcie notarialnym z dnia 1 sierpnia 1997 r. Z oświadczeń stron tej

umowy, a także już jako uczestników tego postępowania wynika, że dokonywane

przez nich podziały umowne nie były związane z wzajemnymi rozliczeniami

i dopłatami. Kwestia ta pojawiła się dopiero w związku ze sporami wynikającymi już

z niniejszej sprawy. Nie było podstaw, aby kwestionować skutki wcześniejszych

oświadczeń woli stron, zwłaszcza że na wady oświadczenia woli żadna ze stron nie

powoływała się.

Zarzut naruszenia prawa procesowego, tj. art. 316 § 1 w zw. z art. 13 § 2

k.p.c. także należy ocenić jako bezzasadny. Sąd drugiej instancji, wbrew

twierdzeniom skarżącego nie przyjął stanowiska, iż zasada orzekania według stanu

rzeczy istniejącego w chwili zamknięcia rozprawy wyłącza zasadę, zgodnie z którą

przy dokonywaniu podziału majątku wspólnego uwzględnia się stan przedmiotów

według innego momentu niż chwila orzekania. Z przedstawionych wcześniej

rozważań wynika, że Sądowi drugiej instancji nie można zarzucić, iż połączył ocenę

stanu majątku podlegającego podziałowi z jego wartością na chwilę dokonywania

podziału. Należy natomiast podkreślić, iż w art. 316 § 1 k.p.c. sformułowano

zasadę, iż podstawą rozstrzygnięcia jest stan rzeczy istniejący w chwili zamknięcia

rozprawy, a więc sąd nie może wydając orzeczenie merytoryczne powoływać się na

późniejsze zdarzenia, zaszłe po zamknięciu rozprawy (por. wyrok SN z 5 września

2008 r., I CSK 41/08, niepubl.). Taki jest cel powołanego przepisu i bezzasadnie

skarżący dokonał zestawienia regulacji z art. 316 § 1 k.p.c. z art. 1035 i nast. k.c. w

zw. z art. 46 k.r. i op.

Z przedstawionych względów, na podstawie art. 398 14 w zw. z art. 13 § 2

k.p.c. Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną.