II CSK 495/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 495/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 marca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Henryk Pietrzkowski

w sprawie z powództwa Banku […]Spółki Akcyjnej

przeciwko "R." - Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, R.S., B.S.,

J.G., S.G. i P.B.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 marca 2007 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 23 maja 2006 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód – Bank […] S.A. domagał się w postępowaniu nakazowym

zasądzenia od pozwanego – R. Spółki z o.o. (wystawcy weksla) i pozostałych

pozwanych (poręczycieli wekslowych) kwoty 381.867,31 zł z odsetkami na

podstawie weksla. Sąd Okręgowy wydał nakaz zapłaty wobec wszystkich siedmiu

pozwanych zgodnie z żądaniem pozwu. Nakaz zapłaty stał się prawomocny wobec

J.W., a pozostali pozwani wnieśli zarzuty od nakazu zapłaty. Sąd Okręgowy

wyrokiem z dnia 10 listopada 2004 r. uchylił w całości nakaz zapłaty w stosunku do

sześciu pozwanych i zasądził od pozwanych – „R.”, R.S., B.S., J.G. i P.B. kwotę

118.268,77 zł z odsetkami, a w pozostałym zakresie powództwo oddalił. Podstawą

tego rozstrzygnięcia stały się następujące ustalenia faktyczne.

W dniu 31 grudnia 1997 r. pomiędzy powodowym Bankiem a „R. zawarto

umowę

kredytową

nr

…2/97

w kwocie

500.000

zł.

Dla

zabezpieczenia

wierzytelności kredytowej Banku pozwane ‘R.” wystawiło weksel in blanco. Czterej

pozwani – R.S., B.S., J.G. i P.B. byli poręczycielami na wekslu I złożyli odpowiednie

deklaracje wekslowe. Zaciągnięte zobowiązanie kredytowe zostało przez wystawcę

weksla spłacone w ten sposób, że kredytobiorca ten zawarł z Bankiem następną

umowę kredytową z dnia 30 września 1998 r. nr …1/98, przeznaczając uzyskaną

sumę kredytową na spłatę poprzedniej należności kredytowej Banku. Nowa umowa

kredytowa

(o

kredyt

dewizowy)

opiewała

na

kwotę

266.484,74

DEM.

Zabezpieczeniem wierzytelności kredytowej miał być weksel in blanco, wystawiony

przez kredytobiorcę i poręczony przez członków zarządu i ich małżonków. W dniu

17 listopada 1998 r. pomiędzy Bankiem a „R.” (dotychczasowym kredytobiorcą)

zawarto umowę o kredyt dewizowy w wysokości 197.400 DEM (nr …5/98).

Zabezpieczeniem wierzytelności kredytowej miał być także w tym wypadku weksel

in blanco, wystawiony przez kredytobiorcę z poręczeniem członków zarządu i ich

małżonków.

Pozwany uzupełnił weksel na kwotę 395.942,65 zł (wynikającą z umowy

kredytowej nr […]) i wezwał dłużników wekslowych do zapłaty. W wyniku

skorzystania przez Bank z zabezpieczeń

pozawekslowych (przewłaszczeń dla

zabezpieczenia) na dzień 1 sierpnia 2001 r. zadłużenie kredytobiorcy z umowy

kredytu nr …1/98 wynosiło 189.229,53 (odsetki), a z umowy kredytowej nr …5/98 –

167.411 zł (należność główna) i 118.268,37 (odsetki).

Rozważając zarzuty pozwanych, Sąd Okręgowy stwierdził, że powód – Bank

S.A. jest następcą prawnym […]Banku S.A. Remitent na wekslu został oznaczony

prawidłowo. Podpisy na wekslu zostały złożone prawidłowo. Nie nastąpiło

przedawnienie wekslowe wynikające z art. 70 prawa wekslowego. Sąd Okręgowy

podzielił zarzut pozwanych, że uzupełniony przez powodowy Bank weksel

gwarancyjny „nie stanowił zabezpieczenia umowy nr …5/98, z której powód

dochodził roszczenia, wskazując ją jako stosunek prawny statuujący zobowiązanie

pozwanych”. Skoro pozwani podnieśli taki zarzut (ze stosunku podstawowego), to

uzasadnione było podniesienie przez stronę powodową tego, że roszczenie

określone w pozwie znajduje swoje uzasadnienie w stosunku podstawowym

kreowanym umową kredytową nr …5/98. Rozpoznanie sprawy przesunięte zostało

zatem

z

płaszczyzny

stosunków

wekslowego

na

płaszczyznę

stosunku

kredytowego, wynikającego z umowy kredytowej. Dlatego Sąd badał zasadność

roszczenia powstającego na podstawie tej umowy. Poręczyciele wekslowi, którzy

umieścili swoje podpisy na wekslu, mogą odpowiadać jako poręczyciele w myśl

przepisów prawa cywilnego, skoro podpisane przez nich deklaracje wekslowe

spełniały wymagania przewidziane w art. 876 k.c. Ostatecznie Sąd Okręgowy

zasądził od pozwanego „R.” (kredytobiorcy) i poręczycieli cywilnych – R.S., B.S.,

J.G. i P.B. kwotę 118.268,37. Taka bowiem należność wynikała ostatecznie z

umowy kredytowej nr 155/98. W pozostałym zakresie powództwo zostało

oddalone, z tym, że w odniesieniu do S.G. z tej racji, iż jej poręczenie nie

obejmowało kredytu nr …5/98.

Apelację od wyroku Sądu Okręgowego wniósł powód i pozwani – R.S., B.S.,

J.G. i P.B. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił

powództwo; oddalił także apelację powoda. Sąd ten podzielił ustalenia faktyczne

dokonane przez Sąd pierwszej instancji. Nie uwzględnił zarzutów braku legitymacji

czynnej powoda i braku właściwych podpisów na wekslu, złożonym przez

wystawcę. Stwierdził jednak, że powód domagał się wydania nakazu zapłaty na

podstawie weksla, który miał zabezpieczać wierzytelność wynikającą z umowy

kredytowej z dnia 17 listopada 1998 r. Weksel ten nie odnosił się jednak do

stosunku podstawowego wynikającego z tej umowy kredytowej, ponieważ

wystawiono go w związku z wcześniej zawartą umową kredytową z dnia 30

września 1998 r. Nie powstało zatem zobowiązanie wekslowe osób podpisanych na

wekslu (wystawcy i poręczycieli). Powód nie mógł skutecznie powoływać się na

stosunek podstawowy wynikający z umowy kredytowej z dnia 17 listopada 1998 r.,

ponieważ oznaczałoby to, według Sądu Apelacyjnego, niedopuszczalną zmianę

przedmiotu sporu. Powołując się na przepis art. 495 § 3 k.p.c., Sąd Apelacyjny

stwierdził, że pisma powoda (z dnia 14 kwietnia 2004 r. i z 27 kwietnia 2004 r.),

zawierające nowe fakty i dowody, zostały wniesione po upływie terminu

przewidzianego w tym przepisie. W konkluzji Sąd Apelacyjny uznał, że

przeniesienie postępowania z płaszczyzny badania roszczenia wekslowego na

płaszczyznę kontroli stosunku podstawowego i to na podstawie obu umów

kredytowych (z 30 września 1998 r. i 17 listopada 1998 r.) było niedopuszczalne.

W skardze kasacyjnej powodowego Banku podniesiono zarzuty naruszenia

„ogólnych reguł postępowania”, art. 495 § 2 k.p.c., art. 496 k.p.c., art. 485 § 2 k.p.c.,

art. 328 § 2 k.p.c., art. 233 § 1 k.p.c., art. 385 k.p.c. W ramach pierwszej podstawy

kasacyjnej wskazywano na naruszenie art. 65 k.c. i art. 10 prawa wekslowego

z 1936 r. Skarżący wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Oba Sądy merytorycznie ustaliły, że złożony przez stronę powodową weksel

gwarancyjny na kwotę 395.942,65 zł nie stanowił zabezpieczenia wierzytelności

wynikającej z umowy kredytowej nr 155/98. W tej sytuacji Sąd Apelacyjny,

oczywiście, trafnie stwierdził, że zobowiązanie wekslowe pozwanych w ogóle nie

powstało, ponieważ w rzeczywistości weksel został wypełniony niezgodnie z treścią

złożonych przez pozwanych deklaracji wekslowych (por. np. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 17 czerwca 1999 r., I CKN 51/98, OSNC 2000, z. 2, poz. 27).

Ten stan rzeczy doprowadził oba Sądy do odmiennego rozstrzygnięcia. Sąd

Okręgowy uznał, że w okolicznościach rozpatrywanej sprawy spór został

przeniesiony z płaszczyzny wekslowej na płaszczyznę tzw. podstawowego

stosunku umownego (s. 13-17 uzasadnienia zaskarżonego wyroku). Natomiast

w ocenie Sądu Apelacyjnego, niedopuszczalne było przeniesienie postępowania

z płaszczyzny badania roszczenia stosunku podstawowego i to na podstawie obu

umów kredytowych, wiążących powodowy Bank z wystawcą weksli (umowy nr

…1/98 i nr …5/98; s. 21 uzasadnienia zaskarżonego wyroku). Prawidłowość

stanowiska Sądu Apelacyjnego została zakwestionowana w obszernej skardze

kasacyjnej strony powodowej.

Stanowisko Sądu Apelacyjnego nie może być uznane za uzasadnione.

Dochodząc należności wekslowej, wierzyciel wekslowy nabywający weksel

gwarancyjny ma, oczywiście, różne możliwości wykazywania zasadności swojego

roszczenia wekslowego, powiązanego z roszczeniem wynikającym ze stosunku

podstawowego. Poza samym powoływaniem się na treść weksla może on

przytaczać także fakty i dowody uzasadniające roszczenie wynikające ze stosunku

podstawowego. Żądanie pozwu w takiej sytuacji oparte jest na dwóch podstawach

faktycznych i prawnych, a gdy okaże się, że zobowiązanie wekslowe nie istnieje

(nie mogło powstać), sąd rozpatruje żądanie pozwu wynikające z drugiej podstawy

przytoczonej przez powoda (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 marca

1997 r. I CKN 48/97, OSNC 1997, nr 9, poz. 124).

Powstaje kwestia, czy w okolicznościach rozpatrywanej sprawy można było

przyjąć, że powód – wnosząc o wydanie nakazu zapłaty w postępowaniu

nakazowym - powołał się poza wekslem gwarancyjnym w sposób wystarczający

także na stosunek podstawowy i czy takie powołanie mieściło się jeszcze

w granicach prekluzji procesowej przewidzianej w art. 495 § 3 k.p.c. Na tak

postawione pytanie należało odpowiedzieć pozytywnie. Treść pozwu (k. 1-2 akt

sprawy) może świadczyć o tym, że powód w uzasadnieniu żądania pozwu

przytoczył fakt udzielenia wystawcy weksla kredytu, wskazał na zabezpieczającą

funkcję

weksla

gwarancyjnego,

dołączył

deklaracje

wekslowe

dłużników

wekslowych (wystawcy i poręczycieli) i kierowane do tych dłużników wezwania do

zapłaty. Można zatem stwierdzić, że już w pozwie oparto żądanie zapłaty na dwóch

podstawach faktycznych i prawnych, tj. wystawieniu weksla i udzieleniu kredytu

bankowego. Nie budzi zasadniczych wątpliwości takie konstruowanie pozwu

(por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 2006 r., II CSK

205/06, niepubl.).

Po stwierdzeniu tego, że dołączony do pozwu weksel nie stanowił jednak

zabezpieczenia wierzytelności wynikającej z umowy kredytowej nr …5/98, Sąd

Apelacyjny doszedł do wniosku, iż występując o wydanie nakazu zapłaty na

podstawie tego weksla, powód mógł dodatkowo powoływać się jedynie na te

okoliczności faktyczne,

które

uzasadniają

zobowiązanie

będące

podstawą

wystawienia weksla, ponieważ tylko takie okoliczności podlegają badaniu w razie

niepowstania roszczenia wekslowego (s. 20 uzasadnienia zaskarżonego wyroku).

Stanowisko takie nie może być uznane za uzasadnione. Wierzycielowi należy

pozostawić bowiem to, czy w postępowaniu nakazowym powołuje się on tylko na

załączony do pozwu weksel, czy także na fakty i dowody mające uzasadniać

roszczenie wynikające ze stosunku podstawowego. Innymi słowy, do powoda

należy określenie podstawy zaciągniętego zobowiązania w postaci odpowiedniej

umowy wskazanej w pozwie, nawet wtedy, gdy w wyniku omyłki wypełnił i dołączył

do pozwu weksel dla zabezpieczenia roszczeń z innej umowy niż wskazana

ostatecznie w pozwie (wadliwie przyporządkował otrzymany weksel gwarancyjny do

określonej umowy kredytowej zawartej z kredytobiorcą – wystawcą). Odrębną

kwestią pozostaje już sama merytoryczna ocena żądania pozwu w postępowaniu

nakazowym, ponieważ kwestia istnienia podstawy prawnej żądania może być

przedmiotem badania

wywołanego

w pełnym

wniesieniem

zakresie

zarzutów.

dopiero

Rozstrzygnięcie

w toku postępowania

Sądu

Apelacyjnego

bezpodstawnie antycypuje taką ocenę. Skoro powód – jak stwierdzono -

już

w pozwie powołał się na stosunek podstawowy wynikający z umowy kredytowej nr

…5/98 (k. 2 akt sprawy), obowiązkiem sądu było rozpoznanie żądania pozwu

w świetle przytoczonych przez niego dodatkowych okoliczności faktycznych,

a więc umowy kredytowej powołanej przez powoda (por. też uzasadnienie wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 2006 r. II CSK 205/208, niepublik).

W tej sytuacji należało uznać za trafny zarzut kasacyjny naruszenia art. 495

§ 2 i § 3 k.p.c. W konsekwencji Sąd Apelacyjny uchylił się w ogóle od

rozpoznawania merytorycznego sporu na podstawie stosunku podstawowego

(kredytowego) wynikającego z umowy kredytowej nr …5/98. Oznaczało to

konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania (art. 39815 § 1 k.p.c.). Nie było zatem niezbędne rozważanie

pozostałych zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej strony powodowej.