Supreme Court allows appeal against dismissal of property determination suit due to lack of identity with prior case.

Sygn. akt II CSK 493/10

POSTANOWIENIE

Dnia 8 kwietnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

SSN Marta Romańska

w sprawie z powództwa Heleny M. i Stanisława M.

przeciwko Gminie K.

o ustalenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 8 kwietnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej powodów

od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 lutego 2010 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 20 listopada 2009 r. oddalił powództwo

Heleny i Stanisława małżonków M. skierowane przeciwko Gminie K. o ustalenie, że

powodom przysługuje „wyłączna własność” działek położonych w K., oznaczonych

w ewidencji gruntów numerami 257/2, 257/3, 257/4, 257/5, 257/6, dla których

prowadzona jest księga wieczysta nr [...].

Sąd ten stwierdził, że właściwą drogą do rozstrzygnięcia istniejącego między

stronami sporu jest powództwo o uzgodnienie stanu prawnego księgi wieczystej z

rzeczywistym stanem prawnym. Możliwość zgłoszenia takiego powództwa stwarza

podstawę do uznania, że powodowie nie mają interesu prawnego do wytoczenia

powództwa o ustalenie prawa na podstawie art.189 k.p.c., z tego więc względu

podlegało ono oddaleniu.

Po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji powodów Sąd Apelacyjny

postanowieniem z dnia 24 lutego 2010 r. uchylił wyrok Sądu Okręgowego i odrzucił

pozew na podstawie art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., uznając, że powodowie w istocie

zgłosili takie samo roszczenie, jak w sprawie I C 7/07, w której Sąd Rejonowy

prawomocnym wyrokiem oddalił powództwo Heleny i Stanisława małż. M.

wytoczone przeciwko Gminie K. oraz Józefowi i Janinie małżonkom M. o

uzgodnienie stanu prawnego księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym w

odniesieniu do działek nr 257/2, 257/3, 257/4 oraz 257/6.

Skarga kasacyjna powodów oparta została na podstawie naruszenia prawa

materialnego – art. 189 k.p.c. oraz art. 10 ustawy z dnia 16 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece, dalej – „u.k.w.h.” (tekst jedn.: Dz.U. z 2001 r. Nr 124,

poz.1361 ze zm.) przez błędne uznanie, że powództwa wytoczone na podstawie

tych przepisów są tożsame, a także naruszenia prawa procesowego – art. 199 § 1

pkt 2 k.p.c. przez jego zastosowanie oraz art. 378 § 1 i art. 382 k.p.c. przez

nierozpoznanie wszystkich zarzutów podniesionych w apelacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wobec

tego,

że

w

uzasadnieniu

zaskarżonego

orzeczenia,

które

opublikowane zostało w elektronicznym systemie informacji prawnej (LEX

nr 628173), zawarte są – podobnie jak w tezie tej publikacji – stwierdzenia

„o niedopuszczalności drogi sądowej powództwa”, należy wyraźnie podkreślić, że

Sąd Apelacyjny odrzucił pozew – notabene bezzasadnie – nie ze względu na

niedopuszczalność drogi sądowej, lecz z powodu uznania, że sprawa została

wcześniej prawomocnie osądzona (res iudicata). Rozważania Sądu Apelacyjnego

dotyczące „niedopuszczalności drogi sądowej powództwa” dają się zatem

wytłumaczyć tylko przez uznanie, że, pisząc w ten sposób Sąd ten miał na myśli

brak podstaw do merytorycznego rozpoznania roszczenia powodów, nie zaś brak

możliwości jego rozpoznania na drodze sądowej. Nie budzi wątpliwości, że sprawa,

której przedmiotem jest roszczenie zgłoszone przez powodów, jest sprawą cywilną

w rozumieniu art.1 k.p.c. i należy do drogi sądowej.

Dokonanie oceny zarzutów powołanych w skardze kasacyjnej wymaga

przede wszystkim wyjaśnienia charakter powództw przewidzianych w art.189 k.p.c.

oraz

art.10

u.k.w.h.,

zwłaszcza,

że

powództwo

przewidziane

w

drugim

z wymienionych przepisów nie jest jednakowo kwalifikowane zarówno w doktrynie,

jak i w judykaturze, a podjęta przez Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów

uchwała z dnia 15 marca 2006 r., III CZP 106/05 (OSNC 2006, nr 10, poz.160),

której uzasadnienie poświęcone jest także tej kwestii, nie usunęła – na co wskazuje

zaskarżone postanowienie – nieporozumień, jakie powstają przy ocenie tego

powództwa.

Wyrażane są zapatrywania, że powództwo, o którym mowa w art.10 u.k.w.h.

jest albo szczególnym rodzajem powództwa o ustalenie prawa, albo powództwem

służącym zaspokojeniu roszczenia typu rzeczowego (actio in rem), za pomocą

którego powód domaga się nie tylko ustalenia istnienia lub nieistnienia stosunku

prawnego lub przysługującego mu prawa, lecz także wydania orzeczenia

zastępującego oświadczenie woli osoby błędnie wpisanej do księgi wieczystej.

Pierwszy z wymienionych poglądów znalazł wyraz w uzasadnieniach wyroków

Sądu Najwyższego z dnia 10 października 1985 r., II CR 281/85 (OSNCP 1986,

nr 7-8, poz. 125), z dnia 23 grudnia 1988 r., III CRN 434/88 (OSNCP 1991, nr 1,

poz. 12), z dnia 27 lutego 2002 r., III CKN 38/01 (OSNC 2003, nr 2, poz.27) oraz

z dnia 30 maja 2003 r., III CKN 1137/00 (nie publ.), natomiast stanowisko, że jest

to roszczenie typu rzeczowego wyrażone zostało w niepublikowanych wyrokach

Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 2000 r., V CKN 168/00, z dnia 19 lutego

2003 r., V CKN 1614/00, z dnia 28 kwietnia 2005 r., III CK 571/04 oraz z dnia

8 czerwca 2005 r., I CK 701/04.

Niezależnie od przyjętego poglądu w kwestii charakteru prawnego

omawianych powództw, nie można nie dostrzegać odrębności w odniesieniu do ich

podstawy prawnej, ponadto różnej funkcji procesów, w których są one dochodzone,

a także rozszerzonej prawomocności wyroku uwzględniającego powództwo z art.

10 ust. 1 u.k.w.h. Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanej uchwały z dnia

15 marca 2006 r., III CZP 106/05, wskazując na te odrębności stwierdził, że

powództwo przewidziane w art. 10 ust. 1 u.k.w.h. jest szczególną postacią

powództwa o ustalenie i musi być odczytywane w powiązaniu z przepisami

normującymi uprawnienie do składania wniosków o wpis w księgach wieczystych,

ponieważ inaczej dochodziłoby do sytuacji, że stan prawny ustalony w wyniku

postępowania przewidzianego w art. 10 ust. 1 u.k.w.h. nie mógłby zostać

skutecznie przeniesiony do księgi. Innymi słowy roszczenie, o którym mowa

w art.10 u.k.w.h., to uprawnienie do ustalenia wprost przez sąd istnienia prawa

podmiotu tego roszczenia (nieistnienia prawa zobowiązanego dłużnika roszczenia).

Ujmując tę kwestię jeszcze inaczej należy stwierdzić, że sprawa o uzgodnienie

stanu prawnego księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym nie może być

kwalifikowana jako odmiana sprawy o ustalenie prawa lub stosunku prawnego,

bowiem jej przedmiotem nie jest wyłącznie roszczenie o ustalenie stosunku

prawnego lub prawa lecz także, a nawet przede wszystkim doprowadzenie księgi

wieczystej do jej rzeczywistego, a więc aktualnego w dacie orzekania, stanu

prawnego. Przesłanką żądania zgłoszonego na podstawie art.189 k.p.c. jest

istnienie interesu prawnego w ustaleniu stosunku prawnego lub prawa, natomiast

w przypadku powództwa przewidzianego w art.10 ust.1 u.k.w.h., w którym powód

nie ogranicza się do żądania ustalenia, lecz obejmuje nim także samo uzgodnienie,

przesłanka interesu prawnego nie ma charakteru samodzielnego. We wskazanej

uchwale z dnia 15 marca 2006 r., III CZP 106/05 Sąd Najwyższy stwierdził nawet,

że „sąd rozpoznający to powództwo nie bada zatem w ogóle interesu prawnego

powoda”. Stwierdzenie to – zważywszy, że interes prawny powoda w uzyskaniu

wyroku żądanej treści jest pozytywną przesłanką także powództwa przewidzianego

w art.10 u.k.w.h. – rozumieć należy w ten sposób, że w sprawie wytoczonej na

podstawie art.10 u.k.w.h. nie zachodzi potrzeba badania interesu prawnego – jak

ma to miejsce w przypadku powództwa wytoczonego na podstawie art.189 k.p.c. –

w tym znaczeniu, że bez wyroku ustalającego istnienie albo nieistnienie stosunku

prawnego lub prawa powód narażony byłby na niekorzystny skutek prawny.

Znaczenie art.189 k.p.c. – jak trafnie podkreśla się w doktrynie – polega na tym, że

stanowi on podstawę powództwa o ustalenie. W braku tego przepisu nie byłoby

możliwe wytoczenie takiego powództwa nawet w razie posiadania przez powoda

interesu prawnego w ustaleniu stosunku prawnego lub prawa. Nie oznacza to, że

interes prawny jest przesłanką zasadności tylko powództwa o ustalenie. Skoro więc

źródłem legitymacji procesowej przy powództwie o ustalenie (art.189 k.p.c.) jest

interes prawny powoda w ustaleniu prawa, które według jego twierdzeń mu

przysługuje, natomiast w przypadku powództwa wytoczonego na podstawie art. 10

u.k.w.h. chodzi o prawo obrazujące stan prawny nieruchomości w szerokim tego

słowa znaczeniu, a więc obejmujący także roszczenia przewidziane w art. 16

u.k.w.h., to nie może budzić wątpliwości, że przedmiot żądań, z jakimi powód

występuje, wytaczając powództwo na podstawie art.189 k.p.c. oraz w oparciu

o art.10 u.k.w.h. różni się w sposób zasadniczy.

Oba powództwa różni nie tylko przedmiot sporu oraz podstawa prawna

i funkcje procesu. Z powołanej uchwały Sądu Najwyższego z dnia 15 marca

2006 r., mającej moc zasady prawnej, wynika, że krąg osób legitymowanych do

wytoczenia powództwa przewidzianego w art. 10 ust. 1 u.k.w.h. jest ograniczony,

może bowiem je wytoczyć tylko osoba uprawniona do złożenia wniosku

o dokonanie wpisu w księdze wieczystej (art. 6262 § 5 k.p.c.). Powództwo, którego

podstawę stanowi art. 189 k.p.c. może wytoczyć każdy kto ma interes prawny

w ustaleniu stosunku prawnego lub prawa. Zakres podmiotowy spraw wytoczonych

na podstawie art. 10 u.k.w.h. oraz art. 189 k.p.c. jest zatem także różny.

Powaga rzeczy osądzonej, na którą Sąd Apelacyjny powołał się odrzucając

pozew zachodzi, jeśli w sprawie wcześniej osądzonej prawomocnym wyrokiem oraz

w sprawie później wniesionej występuje tożsamość stron oraz identyczność

przedmiotów rozstrzygnięcia w związku z podstawami obu powództw. W sprawie

niniejszej, zakończonej odrzuceniem pozwu, w której Helena i Stanisław

małżonkowie M. wytoczyli na podstawie art. 189 k.p.c. powództwo przeciwko

Gminie K. o ustalenie, że przysługuje im „wyłączna własność” działek oznaczonych

w ewidencji gruntów numerami 257/2, 257/3, 257/4, 257/5, 257/6 oraz w sprawie I

C 7/07, w której Sąd Rejonowy prawomocnym wyrokiem oddalił powództwo Heleny

i Stanisława małż. M. wytoczone przeciwko Gminie K. oraz Józefowi i Janinie

małżonkom M. o uzgodnienie stanu prawnego księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym w odniesieniu do działek nr 257/2, 257/3, 257/4 i 257/6 nie

występuje tożsamość stron, nie ma też – jak wykazano – identyczności

przedmiotów rozstrzygnięcia w związku z podstawami obu powództw. Odrzucenie

pozwu na podstawie art.199 § 1 pkt 2 k.p.c. było więc bezzasadne.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 398 15

k.p.c.).