II CSK 49/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 49/12

POSTANOWIENIE

Dnia 23 sierpnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSA Andrzej Niedużak (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Politechniki

przy uczestnictwie Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta P.

oraz D. P. – B. i R. P.

o wpis prawa użytkowania wieczystego,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 23 sierpnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania R. P.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 6 września 2011 r.,

1. odrzuca skargę kasacyjną,

2. orzeka,

że

każdy

z

uczestników

ponosi

koszty

postępowania kasacyjnego związane ze swym udziałem

w sprawie.

Uzasadnienie

Wpisem z dnia 26 lipca 2001 r. Sąd Rejonowy uwzględniając wniosek Politechniki, odłączył z księgi wieczystej KW nr X (obecnie X1) działki nr 9/1, 9/2 oraz 8

i założył dla nich nową księgę wieczystą KW nr Y (obecnie Y2) wpisując w dziale II

jako właściciela Skarb Państwa, a jako użytkownika wieczystego Politechnikę.

Podstawą prawną wpisu był art. 182 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 12 września 1990 r.

o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 65, poz. 385 ze zm.).

Od wpisu apelację wniosła H. P., która podnosiła zarzuty naruszenia przez

Sąd Rejonowy przepisów prawa materialnego oraz przepisów postępowania i

wnosiła o zawieszenie postępowania w sprawie. Skarżąca wskazywała, że w dniu

24 lipca 2000 r. złożyła wniosek o zwrot wywłaszczonej nieruchomości objętej

księgą wieczystą KW nr X, sprawia to, że uzyskała status osoby mającej interes

prawny i tym samym uprawnionej do udziału w toczącym się postępowaniu.

Skarżąca podnosiła, iż nabycie praw określonych w art. 182 ust. 1 ustawy o szkolnictwie wyższym, jest warunkowane nie naruszeniem praw osób trzecich, zgodnie z

ustępem 2 wymienionego przepisu.

Postanowieniem z dnia 22 października 2002 r. Sąd Okręgowy zawiesił

postępowanie w sprawie do czasu prawomocnego zakończenia postępowania o

zwrot nieruchomości. W dniu 1 marca 2011 r. Politechnika wniosła o podjęcie

zawieszonego postępowania, przedkładając ostateczną decyzję Wojewody z dnia

28 stycznia 2011 r. Decyzją tą Wojewoda umorzył postępowanie o zwrot

nieruchomości stwierdzając, że istniejący w księdze wieczystej wpis użytkowania

wieczystego na rzecz Politechniki, stanowi przeszkodę do merytorycznego

rozpoznania wniosku. Postanowieniem z dnia 17 maja 2011 r. Sąd Okręgowy

podjął zawieszone postępowanie i jednocześnie na podstawie art. 174 § 1 pkt 1

k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. zawiesił je, bowiem uzyskał wiadomość o

śmierci H. P. Po wskazaniu następców prawnych zmarłej, na wniosek Politechniki,

Sąd Okręgowy podjął postępowanie z udziałem D. P.-B. i R. P. Po oddaleniu

wniosku R. P. o zawieszenie postępowania Sąd Okręgowy, postanowieniem z dnia

6 września 2011 r. apelację oddalił. W motywach orzeczenia Sąd Okręgowy

wskazał między innymi, że do wniosku Politechniki o założenie księgi wieczystej

został dołączony dokument w postaci wypisu z rejestru gruntów obejmujący działki

nr 8, 9/1 i 9/2 w którym, w miejscu przeznaczonym dla właściciela, wpisano „Skarb

Państwa - Politechnika ". Z działu drugiego księgi wieczystej KW nr X (obecnie X1)

wynika, że właścicielem nieruchomości jest Skarb Państwa - Politechnika. Wpisu tej

treści dokonano w dniu 11 września 1970 r. Wpis ów, zdaniem Sądu Okręgowego

oznacza, że nieruchomość od dnia 11 września 1970 r. znajdowała się w zarządzie

Politechniki. W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał, że spełnione zostały warunki

przewidziane w art. 182 ust. 1 pkt 1 ustawy o szkolnictwie wyższym. Równocześnie

Sąd wskazał, że w świetle art. 6268 § 2 k.p.c. nie był uprawniony do badania

przesłanki wymienionej w art. 182 ust. 2 ustawy o szkolnictwie wyższym, a

mianowicie, czy nabycie przez Politechnikę prawa użytkowania wieczystego nie

narusza prawa osób trzecich.

W skardze kasacyjnej wniesionej od postanowienia Sądu Okręgowego

uczestnik postępowania R. P. w ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 2

k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. zarzucił:

1. naruszenie przepisu art. 31 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r.

o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst Dz. U. z 2001 r., Nr 124, poz. 1381

ze zm.) przez przyjęcie, że:

a)

dokonanie wpisu do księgi wieczystej prawa użytkowania wieczystego

rzekomo powstałego z mocy art. 182 ustawy z dnia 12 września 1990 r.

o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 65, poz. 385 ze zm.) może nastąpić

pomimo niedysponowania przez sąd wieczysto- księgowy dokumentem

w postaci orzeczenia sądu potwierdzającego, że prawo użytkowania

wieczystego w konkretnym przypadku rzeczywiście postało z mocy prawa,

wydanego w rezultacie powództwa opartego - w zależnie od okoliczności na art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece

albo na art. 189 k.p.c., co miało istotny wpływ na wynik sprawy;

b)

podstawę dokonania wpisu do księgi wieczystej prawa użytkowania

wieczystego rzekomo powstałego z mocy art. 182 ustawy z dnia 12 września

1990 r. o szkolnictwie wyższym mogą stanowić dokumenty potwierdzające

zaistnienie jedynie przesłanki powstania prawa użytkowania wieczystego,

tj. przesłanki przysługiwania Politechnice w dniu 27 września 1990 r. prawa

zarządu przedmiotową nieruchomością, bez konieczności dysponowania

przez sąd wieczystoksięgowy dokumentem potwierdzającym powstanie

prawa użytkowania wieczystego, które ma podlegać wpisowi do księgi

wieczystej, co miało istotny wpływ na wynik sprawy;

c)

podstawę dokonania wpisu do księgi wieczystej prawa użytkowania

wieczystego rzekomo powstałego z mocy art. 182 ustawy z dnia 12 września

1990 r. o szkolnictwie wyższym może stanowić sam wpis w księdze

wieczystej nr X1 w dziale II o treści: „Skarb Państwa - Politechnika " bez

konieczności dysponowania przez sąd wieczystoksięgowy dokumentem

potwierdzającym powstanie prawa użytkowania wieczystego, które ma

podlegać wpisowi do księgi wieczystej, co miało istotny wpływ na wynik

sprawy;

2. naruszenie przepisu art. 6268 § 2 k.p.c. poprzez:

a)

uchybienie

obowiązkowi

zweryfikowania

przez

Sąd

Okręgowy,

czy

dysponuje dokumentami niezbędnymi do dokonania wpisu użytkowania

wieczystego, o którym mowa w art. 182 ustawy z dnia 12 września 1990 r.

o szkolnictwie wyższym i w rezultacie dokonanie wpisu prawa użytkowania

wieczystego pomimo niedysponowania przez ten sąd dokumentami

potwierdzającymi powstanie samego prawa użytkowania wieczystego, co

miało istotny wpływ na wynik sprawy;

b)

przekroczenie zakresu kognicji sądu w postępowaniu wieczystoksięgowym

i przeprowadzeniu postępowania dowodowego w przedmiocie oceny, czy

spełniona została przesłanka powstania - z mocy art. 182 ustawy z dnia 12

września 1990 r. o szkolnictwie wyższym - prawa użytkowania wieczystego,

tj. przesłanka przysługiwania Politechnice w dniu 27 września 1990 r. prawa

zarządu

nieruchomością,

pomimo

niedysponowania

przez

ten

sąd

dokumentami potwierdzającymi powstanie samego prawa użytkowania wieczystego, co miało istotny wpływ na wynik sprawy;

c)

przekroczenie zakresu kognicji sądu w postępowaniu wieczystoksięgowym

wyrażające się w nieuprawnionym przyjęciu, że w postępowaniu tym sąd

może dokonać wpisu do księgi wieczystej prawa użytkowania wieczystego,

o którym mowa w art. 182 ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie

wyższym, pomimo braku możliwości zweryfikowania, czy spełniona została

przesłanka powstania tego prawa w postaci „nienaruszania praw osób

trzecich", co powoduje bezpodstawne przerzucenie na osobę trzecią, której

prawa

zostały naruszone,

ciężaru

wykazania

-

w ramach

innego

postępowania - ewentualnego niezaistnienia tej przesłanki, celem obalenia

dokonanego już wpisu, co miało istotny wpływ na wynik sprawy.

W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983 §1 pkt 1 k.p.c. w związku z art. 13

§ 2 k.p.c. uczestnik zarzucił naruszenie prawa materialnego tj. art. 182 ust. 1 pkt 1

ustawy o szkolnictwie wyższym w związku z:

a)

§ 8 zdanie drugie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 26

listopada 1946 r. o urządzeniu i prowadzeniu ksiąg wieczystych (Dz. U. Nr

66, poz. 366 w wersji obowiązującej w dniu wejścia w życie ustawy

o szkolnictwie wyższym, tj. w dniu 27 września 1990r.);

b)

art. 38 ust. 2 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami

i wywłaszczaniu nieruchomości (w wersji obowiązującej w dniu wejścia

w życie ustawy o szkolnictwie wyższym, tj. w dniu 27 września 1990 r.);

poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że przez „zarząd"

nieruchomością, o którym mowa w art. 182 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia

12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym, rozumieć należy samo tylko

„władanie" tą nieruchomością.

Wnioski

postanowienia

skargi

i

kasacyjnej

poprzedzającego

zmierzały

je

do

uchylenia

postanowienia

Sądu

zaskarżonego

Rejonowego

i przekazania sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania z

pozostawieniem temu Sądowi orzeczenia o kosztach postępowania przed Sądem

Najwyższym, ewentualnie do uchylenia w całości zaskarżonego postanowienia

i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania przed Sądem

Najwyższym.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Politechnika wnosiła – na wypadek

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania - o jej oddalenie, podzielając w całości

stanowisko Sądu drugiej instancji.

Skarb Państwa - Prezydent Miasta P. zastępowany przez Prokuratorię

Generalną Skarbu Państwa także wnosił o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania, ewentualnie o jej oddalenie. Na rozprawie przed Sądem Najwyższym

radca Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa zmodyfikował wniosek, domagając

się odrzucenia skargi kasacyjnej z uwagi na to, że wniesiona została przez podmiot

nieuprawniony.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 6261 § 2 k.p.c. został wprowadzony do kodeksu postępowania

cywilnego ustawą z dnia 11 maja 2001 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych

i hipotece, ustawy - Kodeks postępowania cywilnego, ustawy o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych oraz ustawy - Prawo o notariacie (Dz. U. Nr 63,

poz. 635) i wraz z całym kompleksem przepisów normujących postępowanie

wieczystoksięgowe, miał na celu usprawnienie oraz sformalizowanie postępowania

wieczystoksięgowego

mogących

między innymi przez ograniczenie kręgu podmiotów

uczestniczyć

w

tym

postępowaniu

(por.

postanowienie

Sądu

Najwyższego z dnia 16 czerwca 2004 r., I CZ 48/04, OSNC 2005/6/108,

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 7 lipca 2010 r., III CZP 45/10, M. Pr. Bank.

2012/3/30-41). Zgodność art. 6261 §2 k.p.c. z Konstytucją była przedmiotem

kontroli Trybunału Konstytucyjnego. W wyroku z dnia 26 czerwca 2007 r. (SK

29/05, OTK-A 2007/6/54) Trybunał Konstytucyjny uznał, że jest on zgodny z art. 45

ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, wyjaśniając przy tym,

że jest

on

elementem

szczególnego

postępowania

służącego

sprawnemu

ewidencjonowaniu stanu prawnego nieruchomości, zapewnienia bezpieczeństwa

i pewności obrotu prawnego, przez stworzenie mechanizmów zapewniających

niezwłoczne ujawnienie zmian stanu prawnego nieruchomości w księgach

wieczystych. Postępowanie to nie służy z założenia dochodzeniu praw, ale ich

ujawnieniu i ewidencjonowaniu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

20 stycznia 2011 r., I CSK 185/10 - niepubl.). Konsekwencją takiego ujęcia

postępowania wieczystoksięgowego jest wąskie określenie kręgu uczestników tego

postępowania. W judykaturze Sądu Najwyższego podkreśla się, że krąg ten został

w art. 626 § 2 k.p.c. uregulowany wyczerpująco. Oprócz wnioskodawcy należą do

niego tylko te osoby, których prawa zostały wykreślone lub obciążone, bądź

na rzecz których wpis ma nastąpić. Jak podkreślił Sąd Najwyższy w postanowieniu

z dnia 24 czerwca 2004 r. (III CZ 46/04 - niepubl.), artykuł 6261 § 2 k.p.c. jest

przepisem jasno sformułowanym, na ograniczenie przezeń kręgu uczestników

postępowania wieczystoksięgowego jedynie do osób w nim wymienionych

wskazuje użycie słowa „tylko". Równocześnie Sąd Najwyższy zwrócił uwagę,

że art. 6261 § 2 k.p.c. jest przepisem szczególnym w stosunku do art. 510 § 1 k.p.c.

Przyjęcie odmiennej wykładni oznaczałoby, że jest on zbędny. Taka wykładnia

godziłaby w założenia racjonalności działania ustawodawcy (por. też postanowienia

Sądu Najwyższego z dnia 20 stycznia 2011 r., I CSK 185/10, z dnia

20 października 2011 r., IV CSK 653/10, z dnia 14 stycznia 2011 r., II CSK 241/10).

Złożenie w postępowaniu administracyjnym wniosku o zwrot wywłaszczonej

nieruchomości nie stwarzało H. P. i nie tworzy jej następcom prawnym legitymacji

do występowania w sprawie o wpis w księdze wieczystej prawa użytkowania

wieczystego na rzecz Politechniki. Osoby ubiegające się o zwrot wywłaszczonej

nieruchomości, które nie spełniają jednocześnie wymogów określonych w art. 626 1

§ 2 k.p.c., nie są uprawnione do udziału w postępowaniu wieczystoksięgowym tej

nieruchomości.

Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 398 6 § 3 k.p.c. w związku

z art. 13 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy skargę kasacyjną odrzucił.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 520 § 1

k.p.c. wedle zasady podstawowej w postępowaniu nieprocesowym, zgodnie z którą

każdy z uczestników ponosi koszty związane ze swoim udziałem w sprawie.