II CSK 486/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 486/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 17 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa Bogdana W.

przeciwko Skarbowi Państwa - Zakładowi Karnemu w Ł.

o ochronę dóbr osobistych,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 17 marca 2010 r.,

skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 kwietnia 2008 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód Bogdan W. wniósł o zasądzenie od pozwanego Skarbu Państwa –

Zakładu Karnego w Ł. zadośćuczynienia w kwocie 150.000 zł za naruszenie dóbr

osobistych. W uzasadnieniu wskazał, że w trakcie odbywania kary pozbawienia

wolności został osadzony w celi przeludnionej i niedostatecznie wyposażonej, w

warunkach urągających godności i prawa do intymności.

Sąd Okręgowy w Ł. wyrokiem z dnia 8 listopada 2007 r. oddalił powództwo w

całości. Sąd ten ustalił, że powód skazany został na karę 15 lat pozbawienia

wolności za przestępstwo rozboju popełnione w warunkach recydywy. Karę tę,

której koniec upływa w 2011 r., od 3 października 2005 r. odbywa w Zakładzie

Karnym w Ł. Powód osadzony tam został w celi o powierzchni 33,82 m 2,

przeznaczonej dla 11 skazanych. Faktycznie w celi tej w różnych okresach od

końca 2005 r. do lipca 2007 r. przebywało 15 lub 16 osób. Każda z nich miała

osobne miejsce do spania i własną szafkę. Cela wyposażona była w podstawowy

sprzęt kwaterunkowy, dwa telewizory, magnetofon, a kącik do załatwiania potrzeb

fizjologicznych był odgrodzony murkiem 1m/1m i miał zainstalowane drzwi. Powód

nie zgłaszał skarg dotyczących warunków bytowych oraz stanu swojego zdrowia.

Nie skorzystał z propozycji administracji Zakładu Karnego przeniesienia do oddziału

półotwartego. W Zakładzie tym występowało okresowe przeludnienie w celach,

sięgające 130% dopuszczalnej normy (3 m2 na skazanego), o czym powiadomiono

sędziego penitencjarnego.

Oceniając tak ustalony stan faktyczny Sąd Okręgowy uznał, że warunki,

w jakich przebywał powód, spełniały wymogi określone w art. 40, 41 i 47

Konstytucji, a ograniczenia, których doznawał, nie naruszały jego godności ani

innych dóbr osobistych, lecz były normalnym następstwem wykonania kary.

Przeludnienie w celi, w której przebywał powód, miało charakter wyjątkowy (art.

248 k.k.w.), przy czym przekroczenie normy powierzchniowej na jednego

skazanego nie było nadmierne. Warunków tych nie można uznać za niegodziwe.

Sam powód nie chciał skorzystać z możliwości ich poprawy, odmawiając zgody na

przeniesienie do oddziału półotwartego. W konsekwencji Sąd Okręgowy stwierdził,

że powód nie doznał krzywdy moralnej ani uszczerbku na zdrowiu w związku z

pobytem w przeludnionej celi, stad tez nie może skutecznie poszukiwać ochrony

przewidzianej w art. 23 i 24 k.c.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 22 kwietnia 2008 r. oddalił apelację powoda

od wyroku Sądu Okręgowego. Aprobując przyjęte za podstawę zaskarżonego

ustalenia faktyczne i ich ocenę prawną podkreślił, że

umieszczenie powoda w

przeludnionej celi było działaniem zgodnym z prawem

Zgodnie z wymogiem przewidzianym w art. 248 § 1 k.k.w. powiadomiono

sąd penitencjarny o konieczności umieszczenia w celi dodatkowych skazanych

i decyzja ta została zaakceptowana. Niezakreślenie czasu odbywania kary przez

powoda w warunkach przeludnienia nie stanowił uchybienia, skoro art. 248 § 1

k.k.w. nie zakreśla ram czasowych zastosowania takiego rozwiązania. Sąd

Apelacyjny zaakcentował również, że osadzony w zakładzie karnym musi liczyć się

z dolegliwościami i ograniczeniami wynikającymi z pozbawienia wolności.

Do naruszenia dóbr osobistych dochodzi jedynie wówczas, gdy cierpienie

i upokorzenie

przekraczają

nieunikniony

element

cierpienia

wpisanego

w odbywanie kary pozbawienie wolności (orzeczenia ETPC nr 38812/97 i 50390/99

z 29 kwietnia 2003 r.). W rozpoznawanej sprawie sytuacja taka nie wystąpiła,

o czym świadczy także rezygnacja powoda z możliwości poprawy warunków

odbywania kary.

Powód w skardze kasacyjnej opartej na podstawie określonej w art. 398 3 § 1

pkt 1 zarzucił naruszeniu art. 248 § 1 k.k.w. przez jego błędna wykładnię

i niewłaściwe zastosowanie oraz art. 110 § 2 k.k.w., art. 24 w związku z art. 448

k.c., art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka w związku z art. 40 i 41 ust. 4

Konstytucji RP przez ich niezastosowanie. W konkluzji wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania, ewentualnie o uchylenie tego orzeczenia i wydanie rozstrzygnięcia co

do istoty sprawy zgodnie z żądaniem pozwu.

Pozwany Skarb Państwa – Zakład Karny w Ł., zastąpiony przez Prokuratorię

Generalną Skarbu Państwa, w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej

oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Apelacyjny, uznając żądanie zapłaty zadośćuczynienia za bezzasadne,

wskazał na brak przesłanek usprawiedliwiających twierdzenie, że umieszczenie

powoda przez administrację pozwanego Zakładu Karnego w przeludnionej celi

naruszało jego godność i prawo do prywatności, a także pozwalających przyjąć,

iż podjęta

w

tym

przedmiocie

decyzja

była

działaniem

bezprawnym.

Podniesionym w skardze kasacyjnym zarzutom, kwestionującym powyższą ocenę,

nie można odmówić słuszności.

W judykaturze (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 28 lutego 2007 r.,

V CSK 431/06, OSNC 2008, nr 1, poz. 13 oraz z dnia 2 października 2007 r.,

II CSK 269/07, OSNC-ZD 2008, nr 3, poz. 75) trafnie zwrócono uwagę, że wymóg

zapewnienia przez Państwo godziwych warunków odbywania kary pozbawienia

wolności jest jednym z podstawowych obowiązków demokratycznego państwa

prawnego, wynikającym z norm prawa międzynarodowego. Zgodnie bowiem z art.

10 ust. 1 ratyfikowanego przez Polskę międzynarodowego paktu praw osobistych

i publicznych z dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167 i 169)

oraz art. 3 e.k.p.c., każda osoba pozbawiona wolności musi być traktowana

w sposób humanitarny i z poszanowaniem przyrodzonej godności człowieka.

Zasady powyższe

zostały

recypowane

do

polskiego

porządku

prawnego

i wyrażone w art. 40, 41 ust. 4 i art. 47 Konstytucji.

Prawo do godnego odbywania kary pozbawienia wolności niewątpliwie

należy zaliczyć do katalogu dóbr osobistych podlegających ochronie. Działania

naruszające te dobra mogą zatem rodzić odpowiedzialność Skarbu Państwa

na podstawie art. 24 i 448 k.c.

Z przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku ustaleń faktycznych wynika,

że powód - w związku z okresowym przeludnieniem występującym w pozwanym

Zakładzie Karnym - przez 18 miesięcy przebywał w celi o powierzchni 33,82 m 2

wespół z 14-15 innymi skazanymi. W celi tej na jednego skazanego przypadało

zatem 2,11-2.25 m2. Korzystanie z tego pomieszczenia ograniczone było, rzecz

jasna, przez miejsca do spania, kącik sanitarny oraz inne sprzęty. Trudno więc

zgodzić się z oceną Sądu Apelacyjnego – co trafnie podniesiono w skardze

kasacyjnej - że tak znaczące i długotrwałe odstępstwo od standardu określonego

w art. 11 § 2 k.k.w. (3m2 na jedna osobę) nie naruszyło godności i prawa do

prywatności powoda.

Trzeba zauważyć, że Europejski Trybunał Praw Człowieka, wypowiadając się

w kwestii wielkość celi, w jakiej powinni przebywać więźniowie, w wyroku z dnia

9 marca 2006 r. w sprawie Cenbauer przeciwko Chorwacji (skarga nr 73786/01)

uznał powierzchnię 2.8 m2, która przypadała na osadzonego w rozpoznawanej

sprawie, za sprzeczną ze standardami Europejskiego Komitetu Zapobiegania

Torturom. Również Trybunał Konstytucyjny w uzasadnieniu wyroku z dnia 26 maja

2008 r., SK 25/07, OTK-A 2008, nr 4, poz. 62, wyraził pogląd – podzielany przez

skład orzekający - że nadmierne zagęszczenie celi może samo w sobie

kwalifikowane jako traktowanie niehumanitarne. Sąd Apelacyjny zapatrywanie to

a priori odrzucił, co nie pozwala skutecznie odeprzeć zarzutu naruszenia art. 24

w związku z art. 448 k.c.

Trafne okazały się też zarzuty kwestionujące ocenę zgodności z prawem

działania pozwanego w płaszczyźnie art. 110 § 2 i 248 § 1 k.k.w. (omyłkowo

oznaczonych w skardze kasacyjnej jako przepisy kodeksu postępowania karnego)

Sąd Apelacyjny

badając legalność działań pozwanego, w istocie

nie

rozważył, czy w okolicznościach rozpoznawanej sprawy wystąpił „szczególnie

uzasadniony wypadek”, pozwalający na umieszczenie powoda w celi, w której na

jedną osobę przypadała powierzchnia mniejsza niż 3 m 2. Powołanie się na fakt

występowanie w zakładzie karnym okresowego przeludnienia, bez wskazanie

przyczyn

tego

stanu

rzeczy,

nie

stanowi

dostatecznej

przesłanki

usprawiedliwiającej – w oparciu o art. 248 k.k.w. - odstępstwo od normy

powierzchniowej przewidzianej w art. 110 § 2 k.k.w.

Obowiązujący w okresie pobytu powoda w przeludnionej celi art. 248 § 1

k.k.w. pozwalał dyrektorowi zakładu karnego lub aresztu śledczego umieścić

skazanego w celi o powierzchni mniejszej niż 3 m 2 na jedną osobę, ale tylko

w szczególnie uzasadnionych wypadkach i jedynie na czas określony. Przepis ten,

jako wprowadzający wyjątek od zasady przewidzianej w art. 110 § 2 k.k.w.,

podlegał ścisłej interpretacji. Tym samym ocena, czy zostały spełnione przesłanki

uzasadniające umieszczenie skazanego w przeludnionej celi, powinna być

dokonywana ze szczególną wnikliwością. Pod pojęciem „szczególnie uzasadniony

wypadek” należało rozumieć przypadek nadzwyczajny, szczególny, a nie każdą,

dowolną

sytuację

(por.

uzasadnienie

wyroku

Trybunału

Konstytucyjnego,

SK 25/07). Pod pojęcie to mogły podpadać takie sytuacje jak np. wzrost liczby

przestępstw i wyroków skazujących na bezwzględne kary izolacyjne, wprowadzenie

stanu wojennego, wyjątkowego lub klęski żywiołowej, wystąpienie stanu epidemii

lub zagrożenia epidemiologicznego w zakładzie karnym (por. art. 110 § 2a i 2b

k.k.w. w brzmieniu obowiązującym od dnia 6 grudnia 2009 r.). Do stwierdzenia

wystąpienia

„szczególnie

uzasadnionego

wypadku”

nie

wystarcza

zatem

ogólnikowe powołanie się na istniejący w kraju stan przeludnienia zakładów

karnych.

Zgodnie z art. 248 § 1 k.k.w., umieszczenie osadzonego w celi

o powierzchni nie odpowiadającej standardom określonym w art. 110 § 2 k.k.w.

mogło nastąpić jedynie na czas określony. Rozwiązanie takie mogło być więc

zastosowane na czas ściśle określony, nie nadmiernie długi (por. uzasadnienie

wyroku Sądu Najwyższego z 28 lutego 2007 r., V CSK 431/06). Wbrew stanowisku

Sądu Apelacyjnego, brak sprecyzowania w treści art. 248 k.k.w. maksymalnego

okresu umieszczenia osadzonego w celi nie zapewniającej 3 m2 na osobę, nie

stanowił argumentu usprawiedliwiającego odstępstwo od obowiązującej normy

powierzchniowej na czas nieoznaczony. Taki wniosek pozostaje w oczywistej

sprzeczności ze znaczeniem użytego przez ustawodawcę zwrotu „czas określony”

oraz dyrektywą nakazującą dokonywanie ścisłej wykładni przepisu przewidującego

wyjątek od reguły.

Zgodnie z art. 30 Konstytucji, przyrodzona i niezbywalna godność człowieka

jest wartością nienaruszalną, a jej poszanowanie i ochrona stanowi obowiązek

władz

publicznych.

Konieczność

przestrzegania

tego

obowiązku

nabiera

szczególnego znaczenia wtedy, kiedy Państwo – w ramach swojego imperium –

realizuje zadania represyjne. Wykonywanie tych zadań nie może ograniczać

godności osób odbywających karę pozbawienia wolności i prawa do traktowania

w sposób humanitarny, gdyż prawa te mają charakter absolutny. Powołana przez

Sąd Apelacyjny okoliczność rezygnacji powoda z możliwości przeniesienia

do oddziału półotwartego nie może być zatem traktowana jako wyłączająca

bezprawność działania strony pozwanej.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.