II CSK 471/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 471/12

POSTANOWIENIE

Dnia 11 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Bogumiła Ustjanicz (sprawozdawca)

Protokolant Maryla Czajkowska

w sprawie z wniosku J. O., J. S., M. J.

o wpis w dziale IV księgi wieczystej Kw […],

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 11 kwietnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni J. O.

od postanowienia Sądu Okręgowego w Ł.

z dnia 15 lutego 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy w Ł. oddalił apelację

wnioskodawczyni J. O. od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 11 października

2011 r., którym oddalony został jej wniosek o wpisanie w dziale IV księgi wieczystej

nr […], prowadzonej przez ten Sąd, hipotek kaucyjnych na należącym do niej

udziale wynoszącym, ½ część nieruchomości, na rzecz J. S. do kwoty 600000 zł

oraz M. J. do kwoty 300000 zł wraz z odsetkami umownymi, jako zabezpieczenia

wierzytelności z tytułu umów dotyczących tych pożyczek.

Orzeczenie oparte zostało na następujących podstawach:

Wnioskodawczyni nabyła kolejno dwa udziały

w nieruchomości objętej

wieczystą nr […], prowadzoną przez Sąd Rejonowy w Ł.

księgą

w drodze umów

darowizny zawartych w dniach: 22 grudnia 2009 r. i 18 czerwca 2010 r., każdy po ½

części. Z umowy pożyczki zawartej przez nią z uczestniczkami w dniu 2 lutego

2011 r. wynikało, że hipoteki mają obciążać jedynie udział nabyty w dniu 18

czerwca 2010 r. W dziale III księgi wieczystej wpisana została wzmianka o

wszczęciu egzekucji z udziałów w nieruchomości, należących do J. O. i J. O., w

częściach wynoszących po 9/20. Udział nabyty przez wnioskodawczynię w dniu 22

grudnia 2009 r. objęty jest zabezpieczeniem w sprawie o uznanie czynności

prawnej za bezskuteczną przez zakaz zbywania i obciążania. Sąd Okręgowy

stwierdził, że art. 65 § 2 k.w.h. nie przewiduje możliwości obciążenia hipoteką

udziału w nieruchomości, w sytuacji gdy dłużniczka jest jedynym ujawnionym w

księdze wieczystej właścicielem nieruchomości, co miało już miejsce w chwili

składania oświadczenia objętego aktem notarialnym

z dnia 2 lutego 2011 r.

Ujawnienie w księdze wieczystej, że wnioskodawczyni jest właścicielką dwóch

udziałów, ma jedynie znaczenie techniczne. Nie ma przeszkód w zbyciu przez

wnioskodawczynię udziału w nieruchomości, ale prawo do obciążenia jej hipoteką

w tym zakresie nie zostało przewidziane w art. 65 § 2 k.w.h.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni powołała podstawę naruszenia

prawa materialnego polegającego na błędnej wykładni art. 65 § 3 k.w.h.

w brzmieniu z dnia 2 lutego 2011 r. i przyjęciu, że jedyny właściciel nieruchomości,

nie ma uprawnienia do obciążenia hipoteką umowną udziału w tej nieruchomości,

ujawnionego w księdze wieczystej, w sytuacji gdy drugi udział został zajęty,

w wykonaniu postanowienia o zabezpieczeniu roszczenia przez zakaz zbywania

udziału w tej nieruchomości. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego

postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie postanowienia i orzeczenie co do istoty sprawy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest bezzasadna. Istota problemu związana jest z określeniem

relacji

pomiędzy

wpisem

w księdze

wieczystej

że

doszło

do

przez

wskazującym,

nabycia

własności

właściciela

nieruchomości,

dwóch

udziałów,

a dopuszczalnością obciążenia przez właściciela jednego z tych udziałów hipoteką.

Wymaga to w pierwszym rzędzie wskazania, czy i jaki wpływ na treść prawa

własności wywiera wpis nabycia tego prawa w drodze skupienia udziałów.

Księga

wieczysta

stanowi

urzędowy

rejestr

praw

rzeczowych

na

nieruchomości, mający na celu zapewnienie bezpieczeństwa obrotu i kredytu

hipotecznego. Stan prawny nieruchomości, stosownie do art. 1 i art. 16 k.w.h.,

obejmuje ogół praw rzeczowych do tej nieruchomości oraz podlegające ujawnieniu

w księdze wieczystej niektóre prawa osobiste i roszczenia. Wpis do księgi

wieczystej danych dotyczących nieruchomości i jej właściciela, jak też pozostałych

praw oraz roszczeń musi odpowiadać rzeczywistemu stanowi faktycznemu

i prawnemu (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia 2012 r.,

V CSK 39/12, niepubl.). Pojęcie nieruchomości określone zostało w art. 46 § 1 k.c.,

według którego nieruchomościami są części powierzchni ziemskiej stanowiące

odrębny przedmiot własności (grunty), jak również budynki trwale z gruntem

związane lub części takich budynków, jeżeli na mocy przepisów szczególnych

stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności. Do kryteriów wyodrębniających

nieruchomość należy również kryterium wieczystoksięgowe, przyjmujące, że za

nieruchomość w znaczeniu wieczystoksięgowym uważa się część powierzchni

ziemskiej objętej jedną księgą wieczystą (por. postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 30 października 2003 r., IV CK 114/02, OSNC 2004, nr 12, poz. 201).

Znajduje to potwierdzenie w art. 24 ust. 1 k.w.h. przewidującym zasadę

prowadzenia ksiąg wieczystych opartą na systemie realnym, w którym dla każdej

nieruchomości prowadzona jest odrębna księga wieczysta, bez względu na zmiany

dotyczące właściciela. Prowadzenie ksiąg wieczystych przewidziane zostało

ustawą z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (j.t. Dz. U. z 2001 r.

Nr 124, poz. 1361 ze zm.) i uszczegółowione rozporządzeniami Ministra

Sprawiedliwości z dnia 17 września 2001 r. w sprawie prowadzenia ksiąg

wieczystych i zbiorów dokumentów (Dz. U Nr 102 , poz. 1122, dalej – „rozp.

Z 17 września 2001r.”) oraz z dnia 20 sierpnia 2003 r. w sprawie zakładania

i prowadzenia ksiąg wieczystych w systemie informatycznym (Dz. U. Nr 162, poz.

1575 ze zm., dalej – „rozp. z 20 sierpnia 2003 r.). Dział II księgi wieczystej

obejmuje, zgodnie z art. 25 ust. 1 pkt 2 k.w.h., wpisy dotyczące własności

i użytkowania wieczystego. Wpis własności nie ma charakteru konstytutywnego,

a przejście własności, mające materialnoprawną istotę, wywołuje skutki prawne

niezależnie od wpisu w księdze wieczystej. Przedmiotem ujawnienia w dziale II jest

następstwo prawne po ostatniej wpisanej osobie – art. 34 zdanie drugie k.w.h.; nie

może mieć miejsca wielość wpisów, ale stosownie do § 77 rozp. z 20 sierpnia

2003 r., należy wpisać wszystkie podstawy nabycia, odnoszące się do przejścia

prawa.

Konstrukcja

działu

II

księgi

wieczystej

prowadzonej

w

systemie

informatycznym przewiduje wydzielenie odrębnej struktury (rozdział 4 rozp.

Z 20 sierpnia 2003 r.), przeznaczonej na ujawnienie udziału w prawie własności

(współwłasności), objętej podrubryką 2.2.1., w której zgodnie z § 32 rozp.

z 20 sierpnia 2003 r., wpisywany jest udział w prawie do nieruchomości, a w polu

2.2.1.1. numer udziału (§ 34 pkt 1 a rozp. z 20 sierpnia 2003 r.). Wynika to

z przyjętego założenia szczegółowości systemu informatycznego, uzewnętrzniania

danych i fikcji istnienia udziału we własności. Wobec tego pola podrubryki

2.2.1.”udział”podlegają wypełnieniu przy każdym wpisie, niezależnie od tego, czy

dotyczy on wielości podmiotów. Nawet w przypadku wpisu własności na rzecz

jednej osoby pole 2.2.1.2. „wielkość udziału” (§ 34 pkt 1 b rozp. z 20 sierpnia

2003 r.) podlega wypełnieniu, a udział jest oznaczony jako 1/1. W uregulowaniach

określających strukturę działu II księgi wieczystej, zawartych w § 32 do 34 rozp.

z 20 sierpnia 2003 r., jednolicie jest używane pojęcie udziału. Jeżeli wpis odwołuje

się do udziału w prawie ujawnionym w tym dziale, to musi to być zaznaczone

również w innym polu, przewidzianym dla ujawnienia tego prawa. W razie

nabywania udziałów we własności nieruchomości przez tę samą osobę,

dokonywany jest wpis każdej odrębnej podstawy nabycia z określeniem wielkości

udziału, bez wprowadzania zmian w rubryce 2.2.1. Przepisy nie przewidują

obowiązku zestawiania (zliczania) udziałów ani z urzędu, ani na wniosek. Zgodnie

natomiast z § 41 ust. 2 rozp. z 17 września 2001 r., należy przeliczyć wielkość

udziału w prawie, przy dokonywaniu kolejnego wpisu, przez sprowadzenie udziałów

do wspólnego mianownika. Podkreślenia wymaga, że celem takiego sposobu

ujawniania

danych

jest

utrzymanie

jednolitej

struktury

księgi

wieczystej

prowadzonej w systemie informatycznym, a zatem nie ma podstaw do uznania,

że wywiera ono jakikolwiek wpływ na treść prawa własności przysługującego danej

osobie. Skutek materialnoprawny nabycia wszystkich udziałów we własności

nieruchomości polega na skupieniu ich w jedną całość i na jego zaistnienie nie ma

wpływu sposób wpisów w księdze wieczystej. Nie można podzielić stanowiska

skarżącej, że kolejno nabyte udziały zachowały samodzielność w ramach

własności. Skupienie udziałów przez jedną osobę nie prowadzi do powstania

współwłasności, która zgodnie z art. 195 k.c., zachodzi wówczas, gdy własność

jednej i tej samej rzeczy przysługuje równocześnie i wspólnie kilku podmiotom, przy

czym żadnemu z nich nie służy odrębne i

wyłączne prawo podmiotowe do

wydzielonej części nieruchomości. Innym natomiast zagadnieniem jest objęcie

wcześniej istniejącego udziału zakazem obciążania i zbywania, utrzymującym się,

mimo skupienia obu udziałów przez jedną osobę. Nie ma podstaw do uznania,

że udziały podlegają odrębnemu reżimowi prawnemu zwłaszcza, że obydwa

nabyte zostały w drodze czynności prawnej tego samego rodzaju – umowy

darowizny.

W sprawie, której dotyczy skarga kasacyjna, mają zastosowanie przepisy

ustawy o księgach wieczystych i hipotece w brzemieniu obowiązującym do dnia

19 lutego 2011 r., z uwagi na to, że oświadczenie o ustanowieniu hipotek zostało

złożone przez wnioskodawczynię w dniu 2 lutego 2011 r., jak też wniosek o ich

wpis pochodzi z dnia 8 lutego 2011 r. W orzecznictwie przyjęte zostało,

że przedmiotem hipoteki jest nieruchomość w sensie fizycznym jako całość, a nie

prawo własności (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2003 r.,

IV CKN 1928/00, OSNC 2004, nr 6, poz. 90) oraz ułamkowa jej część, stanowiąca

cały udział

współwłaściciela

we

współwłasności

nieruchomości.

Na

takie

zapatrywanie wskazuje wykładnia językowa art. 65 ust. 1 i ust. 2 k.w.h. oraz

funkcjonalna, związana z istotą hipoteki polegającą na tym, że zmiany własności

nieruchomości nie mają znaczenia dla wierzyciela hipotecznego, ponieważ jej wpis

do księgi wieczystej

wywołuje skutki określone w art. 84 do art. 88 k.w.h.,

gwarantujące stałość zakresu obciążenia nieruchomości i trwałość zabezpieczenia,

aż do wygaśnięcia zabezpieczonej wierzytelności. Przyjęcie, że przedmiotem

hipoteki jest prawo własności, dawałoby możliwość obciążenia ułamkowej części

tego prawa i wówczas zbędne byłoby uregulowanie art.65 ust. 2 k.w.h. Ponadto

wskazać należy na treść art. 65 ust. 5 k.w.h., w której odesłanie do odpowiedniego

stosowania przepisów o hipotece z nieruchomości dotyczy hipotek ustanowionych

na prawach wymienionych w art. 65 ust.4 pkt 3 i 4 k.w.h., a nie dotyczy części

ułamkowej nieruchomości, ponieważ do hipoteki na niej przepisy o hipotece

z nieruchomości stosuje się wprost. W doktrynie wysunięto zapatrywanie,

że kwestią sporną jest czy przedmiotem hipoteki jest nieruchomość, czy prawo

własności, skoro treść hipoteki polega na uprawnieniu do zaspokojenia się z jej

przedmiotu, prowadzącego do pozbawienia prawa własności. Wątpliwości te nie

mogą prowadzić do zmiany przyjętego i podzielanego w rozpoznawanej sprawie

stanowiska, wobec trwałości zabezpieczenia niezależnie od prawa własności. Za

niedopuszczalne uznać należy ograniczenie przedmiotu hipoteki do niektórych tylko

działek, nawet geodezyjnie wyodrębnionych, ale objętych jedną nieruchomością.

Dotyczy to również sytuacji wydzielenia przez właściciela nieruchomości udziału

z nieruchomości stanowiącej jego własność. W aspekcie materialnoprawnym

własność nieruchomości nie może być związana z udziałami, dotyczy ona bowiem

jej całości. Obciążenie części nieruchomości dopuszczalne jest wyłącznie w trakcie

trwania współwłasności. Nie ma natomiast przeszkód do dokonania podziału

nieruchomości i ustanowienia hipoteki na nowo powstałej nieruchomości.

W piśmiennictwie prezentowany jest pogląd, że udziały we współwłasności

nieruchomości należące do tej samej osoby zachowują odrębność, jeśli podlegają

różnym reżimom prawnym, co odnoszone jest do szczególnych sytuacji nabycia

jednego udziału w drodze czynności prawnej, a drugiego udziału w drodze

spadkobrania, czy też udziału obciążonego ograniczonymi prawami rzeczowymi.

Mogą wówczas zaistnieć problemy związane z samodzielnością dysponowania

nimi, wynikające z faktu wspólności majątku spadkowego, czy też określeniem

pierwszeństwa ograniczonych praw rzeczowych. Rozwiązanie tych problemów

wykracza poza ramy skargi kasacyjnej, skoro wnioskodawczyni jest wyłączną

właścicielką nieruchomości, a nabycie drugiego udziału nie było objęte odmiennym

reżimem prawnym i doprowadziło do połączenia udziałów. Powoływanie się zatem

na

opisane

sytuacje

wnioskodawczyni

praw

nie

ma

prawnego

właścicielskich

nie

oparcia.

Zarzut

został

bliżej

pozbawienia

umotywowany,

a stwierdzenie przez Sąd Okręgowy niedopuszczalności ustanowienia przez

właściciela nieruchomości hipoteki na udziale, który w sensie prawnym nie istnieje,

nie może być oceniony jako niezgodne z prawem.

Z powyższych względów skarga kasacyjna została oddalona na podstawie

art. 39814 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.

es