II CSK 467/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 467/07

POSTANOWIENIE

Dnia 6 lutego 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Henryk Pietrzkowski

SSA Michał Kłos (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku H. S. i A. S.

przy uczestnictwie A. K. i A. K.

o zniesienie współwłasności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 6 lutego 2008 r.,

skargi kasacyjnej uczestników postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 20 kwietnia 2007 r., sygn. akt VII Ca

(…),

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 16 listopada 2006 r., Sąd Rejonowy w K. zniósł

współwłasność nieruchomości położonej w P. gmina D., stanowiącej działkę o nr (…) o

pow. 0,97 ha zabudowanej budynkiem murowanym, dla której Sąd Rejonowy w K.

prowadzi księgę wieczystą nr Kw (…), w ten sposób, że działkę gruntu podzielił na trzy

działki: nr (...)/1 o pow. 217 m², (...)/2 o pow. 4.888 m² i (...)/3 o pow. 4.887 m², budynek

znajdujący się na terenie nieruchomości podzielił na dwa budynki: oznaczony nr 1 o

pow. 166,90 m ² oraz oznaczony nr 2 o pow. 165,31 m ² wzdłuż linii oznaczonej

punktami ABCDE na planie, nowopowstałe działki: nr (...)/1 i (...)/3, zabudowaną

wydzielonym budynkiem nr 1 przyznał na własność uczestnikom A. K. i A. K., zaś

działkę nr (…)/2 zabudowaną wydzielonym budynkiem nr (…) wnioskodawczyni H. S.

Ponadto Sąd Rejonowy zobowiązał wnioskodawczynię i uczestników do wykonania

wskazanych

w orzeczeniu prac adaptacyjnych, nakazał uczestnikom wydanie

wnioskodawczyni przyznanej jej działki, zasądził solidarnie od uczestników na rzecz

wnioskodawczyni kwotę z tytułu dopłaty oraz orzekł o kosztach postępowania.

Powyższe postanowienie zapadło w oparciu o następujące ustalenia faktyczne i

wnioski. Wnioskodawczynię i uczestników postępowania łączą więzy rodzinne.

W 1993 r. wnioskodawczyni i uczestnicy porozumieli się co do wspólnego nabycia

spornej nieruchomości. Uczestnicy kupili ją we własnym imieniu a następnie darowali

udział w ½ we współwłasności tej nieruchomości wnioskodawczyni. Na terenie tej

nieruchomości nakładem finansowym obu rodzin wybudowany został budynek

mieszkalno – pensjonatowy. W budynku tym znajdują się 34 pomieszczenia z których

część ma charakter mieszkalny, część zaś – pensjonatowy. Uczestnicy prowadzą w nim

działalność agroturystyczną. Budynek ten może zostać podzielony wzdłuż płaszczyzny

pionowej, dzielącej budynek od fundamentów po dach na dwie części: oznaczoną nr 1 o

pow. 166,90 m² oraz oznaczoną nr (…) o pow. 165,31 m². Rozdzielenie budynków

wymaga przeprowadzenia wskazanych przez Sąd Rejonowy prac adaptacyjnych.

W oparciu o powyższe ustalenia faktyczne Sąd pierwszej instancji uznał,

że wniosek

jest

uzasadniony.

Brak

podstaw

do

przyjęcia,

że

przedmiotowa

nieruchomość, przyjmując nawet, że stanowi gospodarstwo rolne, nie może zostać

podzielona. Na każdej z nowopowstałych działek będzie możliwe prowadzenie

działalności

agroturystycznej.

Przyznanie

całej

nieruchomości

uczestnikom

prowadziłoby do obciążenia spłatami, które przekraczałoby ich możliwości finansowe. Z

kolei przyznanie wnioskodawczyni nieruchomości byłoby niesprawiedliwe, ponieważ

uczestnicy na jej terenie mieszkają, nie mają innego miejsca zamieszkania i są

emocjonalnie z nią związani.

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy w K. oddalił apelację od

postanowienia Sądu Rejonowego. Sąd ten uznał ustalenia Sądu pierwszej instancji, w

myśl których uczestnicy w jednakowych proporcjach finansowali budowę domu, za

prawidłowe i oparte na wszechstronnie dokonanej ocenie materiału dowodowego. Za

udowodnione uznał Sąd Okręgowy posiadanie przez wnioskodawczynię, w dacie

dokonania na jej rzecz darowizny udziału w spornej nieruchomości, obywatelstwa

polskiego.

Wnioskodawczyni nie dopuściła się – w ocenie Sądu Okręgowego – rażącej

niewdzięczności w rozumieniu art. 989 k.p.c., występując z wnioskiem o zniesienie

współwłasności. Realizowała w ten sposób uprawnienie, jakie przysługuje jej z mocy art.

210 k.c. W ocenie Sądu Okręgowego, postanowienie w przedmiocie zniesienia

współwłasności nie musiało zawierać osobnego orzeczenia o oddaleniu roszczenia o

nakazanie złożenia oświadczenia o powrotnym przeniesieniu własności nieruchomości.

Roszczenie to było rozpoznane w ramach niniejszej sprawy na podstawie art. 618 k.p.c.

Oddalenie powyższego roszczenia przesądziło o treści postanowienia, mocą którego

uznano, że sporna nieruchomość stanowi przedmiot współwłasności.

Sąd Okręgowy zarazem uznał, że teren spornej nieruchomości nie jest

użytkowany rolniczo, planowane założenie gospodarstwa agroturystycznego nie zmieni

jej sposobu użytkowania i nie ma formalnej potrzeby zmiany jej przeznaczenia.

Odwołując się do treści art. 211, 213 i 214 k.c. Sąd drugiej instancji uznał za

nieuzasadniony zarzut, że przyjęty sposób zniesienia współwłasności naruszył interes

uczestników i pozbawił ich możliwości prawidłowego gospodarowania. Sposób ten godzi

w rozbieżne interesy wnioskodawczyni i uczestników postępowania.

Skarga kasacyjna wniesiona przez uczestników postępowania oparta została na

obu podstawach wskazanych w art. 398³ § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. W ramach drugiej

podstawy

kasacyjnej

uczestnicy

zarzucili

naruszenie:

art. 382

k.p.c.

przez

nieuzupełnienie przez Sąd drugiej instancji postępowania dowodowego w przedmiocie

ustalenia, czy w dacie dokonania darowizny udziału we współwłasności przedmiotowej

nieruchomości, wnioskodawczyni posiadała obywatelstwo polskie i art. 386 § 4 k.p.c.,

polegające na nieuchyleniu przez Sąd drugiej instancji postanowienia Sądu pierwszej

instancji, pomimo, że w orzeczeniu tym Sąd zaniechał ustalenia charakteru przedmiotu

współwłasności jako gospodarstwa rolnego a także nie rozstrzygnął o roszczeniu o

nakazanie zwrotu przedmiotu darowizny. W ramach pierwszej podstawy uczestnicy

zarzucili

naruszenie:

art.

55³

k.c.

przez

jego

niezastosowanie

w

sprawie

i niezakwalifikowanie nieruchomości jako gospodarstwa rolnego, przez co doszło do

naruszenia art. 213, 214 § 1 k.c. i 619 § 1 k.p.c.; art. 898 k.c. przez jego błędną

wykładnię i przyjęcie, że wnioskodawczyni nie dopuściła się rażącej niewdzięczności

żądając zniesienia współwłasności przez przyznanie jej nieruchomości na wyłączną

własność oraz art. 211 k.c. przez błędną wykładnię i przyjęcie, że przyjęty sposób

zniesienia współwłasności nie jest sprzeczny ze społeczno

przeznaczeniem rzeczy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

– gospodarczym

Rozważenia w pierwszej kolejności wymaga powołana przez skarżących

podstawa kasacyjna z art. 398³ § 1 pkt 2 k.p.c., w rozstrzyganej bowiem sprawie zarzut

naruszenia prawa materialnego może podlegać ocenie dopiero w razie stwierdzenia, że

prawidłowość dokonania ustaleń faktycznych nie nasuwa zastrzeżeń.

Wbrew odmiennej ocenie skarżących nie doszło do naruszenia art. 382 k.p.c.,

odpowiednio stosowanego do niniejszego postępowania w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Norma

zawarta w powyższym przepisie jest wyrazem zasady w myśl której postępowanie

apelacyjne stanowi kontynuację postępowania rozpoznawczego. Do sądu drugiej

instancji należy zatem ustalenie faktów i ocena materiału dowodowego. Powyższym

obowiązkom Sąd drugiej instancji nie uchybił, uzupełniając postępowanie dowodowe na

okoliczność posiadania przez wnioskodawczynię obywatelstwa polskiego w dacie

dokonania

darowizny

udziału

w przedmiotowej

nieruchomości.

Na

powyższą

okoliczność jeszcze w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji dopuszczono

dowód z dokumentu urzędowego, jakim jest zaświadczenie (...) Urzędu Wojewódzkiego

z dnia 27 grudnia 2005 r., oświadczenia zawartego w akcie notarialnym a także zeznań

wnioskodawczyni. W postępowaniu przed sądem drugiej instancji dopuszczono z kolei

dowód z paszportu wnioskodawczyni. Ani w apelacji, ani tym bardziej w skardze

kasacyjnej uczestnicy nie podnieśli takich okoliczności, które mogłyby powyższą ocenę

zmienić. W szczególności nie wskazali dowodów, których sąd nie przeprowadził, czy też

nie ocenił. Opierając się zatem na wynikach postępowania dowodowego przed sądami

obu instancji, Sąd Okręgowy miał podstawy do ustalenia, że – w dacie zawarcia umowy

darowizny – wnioskodawczyni legitymowała się obywatelstwem polskim.

Nie jest również zasadny zarzut naruszenia art. 386 § 4 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

Argumentacja przedstawiona w uzasadnieniu powyższego zarzutu uzasadnia również

zarzut obrazy prawa materialnego – art. 55³ k.c. oraz art. 213, 214 § 1 k.c. w powiązaniu

z art. 619 § 1 k.p.c. Istotą powyższych zarzutów jest ocena skarżących, że

nieruchomość, stanowiąca przedmiot niniejszego postępowania, stanowi gospodarstwo

rolne, co ma determinować odmienny tryb i przesłanki zniesienia współwłasności,

których sąd drugiej instancji nie rozważył. Powyższy pogląd nie jest trafny. Zgodnie z

art. 55³ k.c., za gospodarstwo rolne uważa się grunty rolne wraz z gruntami leśnymi,

budynkami lub ich częściami, urządzeniami i inwentarzem, jeżeli stanowią lub mogą

stanowić

zorganizowaną

całość

gospodarczą,

oraz

prawami

związanymi

z

prowadzeniem gospodarstwa rolnego. Jest to zatem zorganizowany w jedną całość

gospodarczą zbiór rzeczy i praw. Składnikiem tak rozumianego gospodarstwa rolnego

są nieruchomości rolne, definiowane w art. 461 k.c. jako nieruchomości, które są lub

mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w

zakresie produkcji roślinnej i zwierzęcej, nie wyłączając produkcji ogrodniczej,

sadowniczej

i rybnej.

W

świetle

ostatnio

przywołanego

przepisu

kryterium

wyodrębniającym nieruchomość rolną jest rzeczywisty lub potencjalny sposób jej

wykorzystania (tak postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2003 r., I CKN

461/01, niepubl.). W świetle ustalonego w sprawie stanu faktycznego, przedmiotowa

nieruchomość ma charakter nieruchomości rolnej, za czym przemawia jej przeznaczenie

w planie zagospodarowania przestrzennego oraz w ewidencji gruntów. Należy zgodzić

się z tezą, że Sąd drugiej instancji nie przesądził jednoznacznie charakteru prawnego

spornej nieruchomości. Uchybienie to nie ma jednak istotnego wpływu na wynik sprawy.

Po pierwsze bowiem, przepisy normujące sposób zniesienia współwłasności, w

tym sposób zniesienia współwłasności gospodarstwa rolnego, jako podstawowy sposób

wyjścia z niepodzielności, ustanawiają podział fizyczny rzeczy, różnicując jedynie

przesłanki, które przemawiają przeciwko takiemu sposobowi zniesienia współwłasności

(art. 211 i 213 k.c.). W odniesieniu do gospodarstwa rolnego, dopiero jeśli podział

między współwłaścicieli byłby sprzeczny z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej, sąd

winien odstąpić od podziału i przyznać to gospodarstwo temu współwłaścicielowi, na

którego wyrażą zgodę wszyscy współwłaściciele.

Po drugie, na terenie spornej nieruchomości od szeregu lat prowadzona jest

działalność gospodarcza, określana jako usługi agroturystyczne. Jak to wynika z art. 3

ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 173,

poz. 1807 ze zm.), tego rodzaju działalność ustawodawca przyrównał do działalności

wytwórczej w rolnictwie. Zgodnie z jego treścią, przepisów ustawy nie stosuje się do

działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie upraw rolnych oraz chowu i hodowli

zwierząt, ogrodnictwa, warzywnictwa, leśnictwa i rybactwa śródlądowego a także

wynajmowania przez rolników pokoi, sprzedaży posiłków domowych i świadczenia w

gospodarstwach rolnych innych usług związanych z pobytem turystów. Z przepisów

prawa podatkowego z kolei wynika, że o zakwalifikowaniu tego rodzaju działalności jako

rolniczej decyduje jej rozmiar. Dochody z wynajmu pokoi gościnnych w budynkach

mieszkalnych położonych na terenach wiejskich w gospodarstwie rolnym, osobom

przebywającym na wypoczynku oraz dochody uzyskane z tytułu wyżywienia tych osób

wolne są od podatku dochodowego w myśl art. 21 ust. 1 pkt 43 ustawy z dnia 26 lipca

1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (jedn. tekst: Dz. U. z 2000 r. Nr 14,

poz. 176 ze zm.), jeżeli liczba wynajmowanych pokoi nie przekracza 5. W ustalonym w

sprawie stanie faktycznym liczba pokoi o takim przeznaczeniu przekracza 5.

Podsumowując powyższe uwagi, w świetle prawa publicznego, prowadzona przez

uczestników działalność gospodarcza, nie ma charakteru działalności rolniczej.

Rodzaj prowadzonej przez uczestników działalności gospodarczej rzutuje na

ocenę wystąpienia w tej sprawie przesłanki negatywnej dla podziału nieruchomości,

określonej w art. 213 k.c. Sprzeczność z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej musi

być bowiem oceniana w odniesieniu do realiów danego stanu faktycznego. Jeśli, w

istocie, na terenie przedmiotowej nieruchomości prowadzony jest pensjonat, zakres

usług przekracza zaś rozmiary agroturystyki jako działalności rolniczej, to tego rodzaju

działalność może być nadal prowadzona na bazie dwóch, wyodrębnionych z podziału

nieruchomości. Powyższy wniosek wypływa z ustalonego w sprawie stanu faktycznego

(vide opinia biegłego), którym Sąd Najwyższy jest związany. Rodzaj prowadzonej

działalności nie wymaga od właścicieli szczególnych kwalifikacji. Dodatkowo, co nie

może pozostać bez wpływu na ocenę zaskarżonego orzeczenia na gruncie objętych

skargą kasacyjną przepisów prawa materialnego, podział nieruchomości został tak

przeprowadzony, że prowadzi do obciążenia współwłaścicieli znikomymi dopłatami.

Nie sposób również zgodzić się z zarzutem naruszenia art. 898 k.c. Trafnie Sąd

Okręgowy uznał, że wystąpienie z wnioskiem o zniesienie współwłasności w żadnym

razie nie stanowi rażącej niewdzięczności w rozumieniu powyższego przepisu. Żądanie

zniesienia współwłasności stanowi wyraz realizacji prawa podmiotowego, służącego

każdemu współwłaścicielowi z mocy art. 210 k.c. Każdy ze współwłaścicieli ma również

prawo wskazania sądowi określonego sposobu zniesienia współwłasności oraz

formułowania takich wniosków procesowych, które odpowiadają jego interesom.

Również realia tej sprawy a w szczególności ustalenie, że koszty budowy ponosili

wszyscy uczestnicy, nie przemawiają za uznaniem, że złożenie wniosku było wyrazem

rażącej niewdzięczności.

Wbrew odmiennej ocenie skarżących, rozpoznając – w ramach art. 618 k.p.c. spór wynikający z żądania zwrotu przedmiotu darowizny – Sąd Okręgowy nie naruszył

art. 384 § 4 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Sąd pierwszej instancji przesłankowo rozstrzygnął

o pretensjach uczestników z tego tytułu i dał temu wyraz w uzasadnieniu. Brak

negatywnego rozstrzygnięcia sporu o prawo własności przybierającego postać

oddalenia żądania, nie stanowi - w tej sytuacji – naruszenia art. 618 k.p.c.

Mając powyższe względy na uwadze, jak również treść art. 398 14 w zw. z art. 13 §

2 k.p.c., należało orzec jak w sentencji.