II CSK 464/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 464/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 kwietnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

w sprawie z powództwa J. K. i innych,

przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydentowi Miasta Ł. i Miastu Ł.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 8 kwietnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta Ł.

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 11 lutego 2010 r.,

1)

2)

odrzuca skargę kasacyjną pozwanego Skarbu Państwa Prezydenta

Miasta

Ł.

w

części

obejmującej

rozstrzygnięcie o roszczeniach powodów M. Ż., R. P., W.

W., J. S., M. K., M. K., B. N., Z. K., Z. R., K. S. i G. P.;

uchyla zaskarżony wyrok w części obejmującej

rozstrzygnięcie o roszczeniach powódek J. K. i I. R. i

przekazuje sprawę w tym zakresie do ponownego

rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 11 lutego 2010 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

pozwanego Skarbu Państwa - Prezydenta Miasta Ł. od wyroku Sądu Okręgowego

w Ł. z dnia 5 listopada 2009 r. Oddalił także zażalenie powodów J. K., I. R. i M. Ż.

na zawarte w pkt 4 i 5 tego wyroku postanowienie o kosztach procesu, jak również

rozstrzygnął o kosztach postępowania apelacyjnego.

W sprawie został ustalony przez Sąd pierwszej instancji i podzielony przez

Sąd Apelacyjny następujący stan faktyczny. Oznaczone działki powodów wchodziły

w skład nieruchomości, która w latach 50-tych i 60-tych ubiegłego wieku została

wywłaszczona. Część nieruchomości wywłaszczona nie była, a działki zajęte bez

tytułu prawnego przez Skarb Państwa pod ogród działkowy, założony w 1981 r.

oraz na rzecz młodzieżowego Ośrodka Szkoleniowego Ruchu Drogowego,

zbudowanego w latach 1973-1975 (tzw. Motodrom). Ośrodek ten był w następnych

latach różnie wykorzystywany, podlegając Urzędowi Miasta Ł., który go dzierżawił

Automobilklubowi na podstawie umowy. Przedmiotem dzierżawy była także działka

oznaczona numerem 278/2 na podstawie umowy zawartej przez Urząd Miasta Ł. z

zarządem Ogrodów Działkowych, która wygasła z końcem 2004 r. i w 2005 r.

została protokolarnie przejęta przez delegaturę Urzędu Ł.

Wyrokiem z dnia 30 czerwca 1997 r. Sąd Wojewódzki w Ł. nakazał Skarbowi

Państwa wydać przedmiotową nieruchomość powodom M. C., I. R., M. Ż., T. P. i J.

W. Skarga Skarbu Państwa o wznowienie tego postępowania została prawomocnie

oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 28 stycznia 2005 r.

Na skutek dziedziczenia wszyscy powodowie są współwłaścicielami

nieruchomości,

a

jednocześnie

spadkobiercami

wcześniejszych

właścicieli

i właścicielami udziałów w określonej części. W sprawie jest bezsporne,

że w okresie od 1 stycznia 1997 r. do 30 maja 2007 r. korzystano z przedmiotowej

nieruchomości bez tytułu prawnego, co Sądy pierwszej i drugiej instancji przypisały

Skarbowi Państwa i uznały, że pozostawał w złej wierze. Rozpoznając apelację

Skarbu Państwa, Sąd drugiej instancji uznał, że przejęcie nieruchomości w 2006 r.

przez Miasto Ł. i zawarcie przez nie i w jego imieniu w lipcu 2006 r. umowy

dzierżawy, a nie w imieniu i na rzecz Skarbu Państwa nie dowodzi wcale,

że posiadaczem samoistnym tej nieruchomości jest Miasto. Posiadanie samoistne

nie jest konieczne do wydzierżawienia nieruchomości, a Miasto Ł. już wcześniej

faktycznie władało sporną nieruchomością jako posiadacz zależny lub tylko

dzierżyciel, ponieważ to Skarb Państwa jako posiadacz samoistny został wyrokiem

sądowym zobowiązany do zwrotu nieruchomości powodom. W ocenie Sądu drugiej

instancji, także po zakończeniu sprawy o wznowienie postępowania stan faktyczny

nie uległ zmianie, więc nie było uzasadnione prawnie przyjęcie po dacie

uprawomocnienia

się

orzeczenia

w

kwestii

wznowienia

postępowania,

że posiadaczem samoistnym stało się Miasto Ł. W konsekwencji, zasadne jest

zasądzenie odszkodowania od Skarbu Państwa na rzecz powodów, a oddalenie

powództwa względem Miasta Ł.

Powodowie wytoczyli odrębne postępowania o zapłatę odszkodowania za

bezumowne korzystanie z przedmiotowej nieruchomości, które na podstawie art.

219 k.p.c. Sąd połączył do łącznego rozpoznania.

W skardze kasacyjnej Skarbu Państwa odnoszącej się do oddalenia apelacji

i orzeczenia o kosztach postępowania, zarzucono zaskarżonemu wyrokowi

naruszenie przepisów prawa materialnego w postaci niewłaściwego zastosowania

art. 339 k.c. i uznania, że pozwany Skarb Państwa powinien wykazać, iż nie jest

posiadaczem samoistnym nieruchomości, lecz jest nim Miasto Ł., podczas gdy

zgodnie z powołanym przepisem domniemywa się, że kto rzeczą faktycznie włada

jest posiadaczem samoistnym; art. 6 w związku z art. 225 i w związku z art. 224 § 2

k.c. przez przyjęcie, że osoba pozwana o zapłatę wynagrodzenia za bezumowne

korzystanie z rzeczy, którą faktycznie nie włada powinna to udowodnić; art. 336

oraz art. 225 w związku z art. 224 § 2 k.c. przez uznanie pozwanego Skarbu

Państwa

za

posiadacza

samoistnego

nieruchomości,

zobowiązanego

do

wynagrodzenia za korzystanie z niej, a także art. 336 k.c. poprzez przyjęcie,

że Gmina Ł. jest tylko posiadaczem zależnym (ewentualnie dzierżycielem)

nieruchomości, podczas, gdy jest ona jej posiadaczem samoistnym. Skarb Państwa

wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania, orzeczenie o zwrocie świadczenia spełnionego przez

pozwanego w wykonaniu zaskarżonego wyroku oraz zasądzenie od powodów

kosztów zastępstwa procesowego przed Sądem Najwyższym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy wskazać na niedopuszczalność skargi

kasacyjnej w sprawach roszczeń zasądzonych na rzecz powodów M. Ż., R. P., W.

W., J. S., K. S., M. K., M. K., B. N., Z. K., Z. R. i G. P.

W niniejszej sprawie przedmiotem postępowania jest żądanie zapłaty

odszkodowania za korzystanie przez stronę pozwaną z nieruchomości będącej we

współwłasności powodów (art. 225 k.c. w zw. z art. 224 § 2 k.c.). Powodowie

dochodzą odrębnych roszczeń, ustalonych stosownie do wielkości ich udziałów we

współwłasności nieruchomości, a opartych na tej samej podstawie faktycznej

i prawnej, jednakże bez zachodzącej równocześnie wspólności praw. Należy zatem

stwierdzić, że pomiędzy powodami występuje współuczestnictwo materialne,

o którym stanowi art. 72 § 1 pkt 1 k.p.c. W doktrynie zasadnie przyjmuje się,

że prawa współpowodów oparte będą na tej samej podstawie faktycznej i prawnej,

gdy ten sam zespół faktów i ten sam przepis prawny uzasadniać będą żądanie

każdego z nich. W postępowaniach cywilnych dotyczących zasądzenia świadczenia

współuczestnictwo materialne oparte na tej samej podstawie faktycznej i prawnej

powstać może tylko w wyniku wiążącego strony jednego stosunku prawnego

będącego podstawą żądań lub odpowiedzialności współuczestników. Jako przykład

takiego stosunku prawnego, który wiąże strony postępowania i równocześnie leży

u podstaw powstałych zobowiązań wskazuje się współwłasność rzeczy.

Okoliczność, że powodów łączyła więź w postaci współuczestnictwa

materialnego opartego jedynie na tożsamości podstawy faktycznej i prawnej,

rzutowała także na ocenę dopuszczalności skargi kasacyjnej pozwanego.

Zgodnie z art. 3982 § 1 k.p.c. skarga kasacyjna jest niedopuszczalna w sprawach

o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż

pięćdziesiąt tysięcy złotych. Natomiast poza wskazaniem w art. 398 4 § 3 k.p.c.,

że w sprawach o prawa majątkowe skarga kasacyjna powinna zawierać oznaczenie

wartości przedmiotu zaskarżenia, przepisy o postępowaniu przed Sądem

Najwyższym nie regulują kwestii sposobu określenia tej wartości. Na podstawie art.

39821 k.p.c. w tym zakresie znajduje odpowiednie zastosowanie art. 368 § 2 k.p.c.,

który z kolei przewiduje odpowiednie stosowanie m.in. art. 19 - 24 k.p.c.

(zob. postanowienie SN z dnia 31 maja 2006 r., IV CZ 41/06, niepubl.) Wobec tego,

do oznaczenia wartości przedmiotu zaskarżenia w skardze kasacyjnej ma

zastosowanie art. 21 k.p.c., regulujący zagadnienie zliczania wartości roszczeń.

Przepis ten wprowadza przesłankę w postaci dochodzenia jednym pozwem kilku

roszczeń. W stanie faktycznym niniejszej sprawy wskazana przesłanka nie została

spełniona, co oznacza, że do określenia wartości przedmiotu zaskarżenia skargą

kasacyjną nie można było, jak uczynił to pozwany, zliczyć wartości roszczeń

zasądzonych na rzecz poszczególnych powodów. W niniejszej sprawie, Sąd

pierwszej instancji połączył, na podstawie art. 219 k.p.c. sprawy wymienionych na

wstępie powodów do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia. Połączenie to ma

jednak charakter wyłącznie techniczny, u podstaw którego leży wzgląd na

sprawność

postępowania,

co

nie

odbiera

każdej

z

połączonych

spraw

samodzielności procesowej nadanej przez poszczególnych powodów, w ramach

przysługujących

im

uprawnień,

wynikających

z

określonych

udziałów

we

współwłasności przedmiotowej nieruchomości. Połączenie spraw nie stworzyło

sytuacji, w której można by uznać, że powodowie dochodzili kilku roszczeń jednym

pozwem, co z kolei uzasadniałoby zastosowanie art. 21 k.p.c. jako podstawy

oznaczenia wartości przedmiotu zaskarżenia w skardze kasacyjnej. Powodów nie

łączyła także więź o charakterze współuczestnictwa koniecznego (art. 72 § 2 k.p.c.)

bądź jednolitego (art. 73 § 2 k.p.c.), co uzasadniałoby określenie łącznej wartości

przedmiotu

zaskarżenia,

obejmującej

roszczenia

wszystkich

podmiotów

występujących po stronie powodowej. Powodowie, jako współwłaściciele mogli

dochodzić swoich indywidualnych roszczeń z tytułu zapłaty odszkodowania za

korzystanie przez stronę pozwaną z nieruchomości, oddzielnie, w odrębnych

procesach. Należy zatem wskazać, że w razie współuczestnictwa materialnego

opartego na tożsamości podstawy faktycznej i prawnej, jako wartość przedmiotu

zaskarżenia skargą kasacyjną wskazuje się wartość odrębnie, w stosunku do

żądania każdego ze współuczestników, a nie jako sumę wartości przedmiotu

zaskarżenia wszystkich roszczeń (por. postanowienie SN z 17 stycznia 1997 r., I

PKN 65/96, OSNP 1997, Nr 17, poz. 317; z dnia 7 marca 2000 r., I CZ 48/00,

niepubl.; z dnia 24 sierpnia 2007 r., I CZ 91/07, niepubl.; z dnia 10 maja 2006 r.,

III CZ 24/06, niepubl.). Łączna suma zaskarżenia występuje jedynie przy

współuczestnictwie jednolitym, gdy wyrok ma dotyczyć niepodzielnie wszystkich

współuczestników. Co do pozostałych rodzajów współuczestnictwa materialnego,

jak i przy współuczestnictwie formalnym wartość przedmiotu zaskarżenia liczona

jest osobno dla każdego z roszczeń podmiotu wnoszącego skargę kasacyjną bądź

przeciwko któremu skarga jest wniesiona.

Sąd Najwyższy na podstawie art. 3986 § 3 k.p.c. odrzucił skargę kasacyjną

w stosunku do powodów M. Ż., R. P., W. W., J. S., K. S., M. K., M. K., B. N., Z. K.,

Z. R. i G. P., gdyż wartość poszczególnych roszczeń zasądzonych na ich rzecz, a

będąca podstawą ustalenia wartości przedmiotu zaskarżenia nie przekracza progu

ratione valoris z art. 3982 § 1 k.p.c.

W zakresie skargi kasacyjnej dotyczącej powodów J. K. i I. R. należało

ocenić ją jako zasadną.

Z ustalonego przez Sądy obu instancji stanu faktycznego w sprawie

jednoznacznie wynika, iż na działkach zajętych bez tytułu prawnego przez Skarb

Państwa założono w 1981 roku ogród działkowy oraz wybudowano Ośrodek

Szkoleniowy Młodzieży w Ruchu Drogowym, oddany do użytku w 1972 roku.

Motodrom podlegał Urzędowi Miasta Ł. W dniu 1 lipca 2008 roku to Gmina Miasto

Ł. reprezentowana przez Prezydenta Miasta Ł. zawarła umowę dzierżawy z

Automobil Klubem. Także działka, na której założono ogród działkowy była

przedmiotem dzierżawy od dnia 1 stycznia 1999 roku do dnia 31 grudnia 2004 roku.

Pierwszą umowę dzierżawy zawarł Wydział Geodezji, Katastru i Inwentaryzacji

Urzędu Miasta Ł. z Zarządem Tymczasowych Ogródków Działkowych „Z. ",

natomiast od dnia 1 stycznia 2002 roku do dnia 31 grudnia 2004 roku zawarto

kolejną umowę pomiędzy Miastem Ł. i Zarządem Tymczasowych Ogródków

Działkowych „Z. " (zob. umowy dzierżawy: k. 282 - 284 oraz k. 55 - 58 załączonych

akt o sygn.[…]).

Słusznie podnosi skarżący, iż w świetle zebranego materiału dowodowego

należy ponownie rozważyć, czy pozwany Skarb Państwa był w okresie objętym

żądaniami pozwów J. K. i I. R., tj. od dnia 1 stycznia 1997 roku do 30 maja 2007

roku, posiadaczem samoistnym bądź posiadaczem zależnym przedmiotowej

nieruchomości. Okoliczność ta warunkuje bowiem odpowiedzialność cywilnoprawną

pozwanego za wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy, stosownie do art. 225 w zw.

z art. 224 § 2 k.c. lub art. 225 w zw. z art. 224 § 2 w zw. z art. 230 k.c.

Roszczenia, o których stanowi się w art. 224 k.c., w tym roszczenie

o wynagrodzenie za korzystanie z rzeczy przysługuje właścicielowi rzeczy tylko

wobec posiadacza (samoistnego bądź zależnego), który w danym okresie

bezprawnie faktycznie władał rzeczą. Jedynie w sytuacji, gdy w danym okresie

rzeczą

faktycznie

władał

dzierżyciel,

zobowiązany

do

wynagrodzenia

za

korzystanie z rzeczy może być posiadacz, za którego dzierżyciel władał rzeczą.

W takim bowiem przypadku, rzeczą w istocie włada także posiadacz (zob. wyrok

SN z dnia 31 marca 2004 r., II CK 102/03, Lex nr 303343). Należy podkreślić,

że w konstrukcji zarówno posiadania samoistnego, jak i zależnego występuje

element fizycznego władania rzeczą (art. 336 k.c.). Także jest to niezbędny element

dzierżenia (art. 338 k.c.). Zauważyć trzeba, że objęcie nieruchomości we faktyczne

władanie początkowo nie kwalifikowane, jako posiadanie, nie eliminuje możliwości

późniejszej zmiany charakteru władania daną nieruchomością z dzierżenia

na posiadanie, w tym - posiadanie samoistne. W judykaturze zasadnie przyjmuje

się, że aby doszło do zmiany dzierżenia w posiadanie władający faktycznie rzeczą

musi zamanifestować w sposób zauważalny dla innych podmiotów, zmianę

sposobu władania nieruchomością, tak jak ma to miejsce w przypadku zmiany

charakteru

posiadania

rzeczy

z

zależnego

w

posiadanie

samoistne

(zob. postanowienie SN z dnia 26 marca 2010 r., III CSK 174/09, Lex nr 585822).

W rozpoznawanej sprawie, Sądy obu instancji słusznie zwróciły uwagę, iż w świetle

art. 337 k.c. posiadacz samoistny nie traci posiadania przez to, że oddaje drugiemu

rzecz w posiadanie zależne. Jednakże należało ustalić, czy pozwany Skarb

Państwa w okresie objętym żądaniami pozwów w ogóle miał przymiot posiadacza

samoistnego,

o

czym

zdaniem

Sądów miałaby świadczyć

realizacja

na

nieruchomości swoich inwestycji bądź ewentualnie, czy w okresie tym nie doszło do

zmiany charakteru władania przedmiotową nieruchomością przez Miasto Ł.

z dzierżenia na posiadanie samoistne.

Należy także przywołać art. 339 k.c., który znajduje zastosowanie

w niniejszej sprawie. Zgodnie z tym przepisem, domniemywa się, że ten, kto rzeczą

faktycznie włada jest posiadaczem samoistnym. Zasadnie podniósł skarżący,

iż Sąd drugiej instancji naruszył powołany przepis, poprzez uznanie, że pozwany

Skarb Państwa powinien wykazać, że nie jest posiadaczem samoistnym

przedmiotowej nieruchomości, lecz pozwane Miasto Ł., które faktycznie nią

władało. Domniemanie samoistności posiadania z art. 339 k.c. jest domniemaniem

prawnym

prostym

(zwykłym),

gdyż dopuszcza

dowód

na

przeciwieństwo

(praesumptiones iuris). Wobec tego, możliwe jest jego obalenie w toku każdego

postępowania, w którym charakter posiadania ma znaczenie dla rozstrzygnięcia

sprawy. Ciężar obalenia tego domniemania spoczywa na tym uczestniku

postępowania, który wywodzi z tego skutki prawne, natomiast stosownie do art. 234

k.p.c. domniemania ustanowione przez prawo wiążą sąd tak długo, jak nie zostaną

obalone dowodem przeciwnym. W rozpoznawanej sprawie, mając na uwadze

ustalony

stan

faktyczny,

rozstrzygnięciu

należy

poddać

okoliczność,

czy domniemanie prawne z art. 339 k.c. znajduje zastosowanie wobec pozwanego

Skarbu Państwa, a w dalszej konsekwencji, czy ewentualnie ten pozwany

doprowadził w toku postępowania dowodowego do jego skutecznego obalenia.

Należy także uznać za zasadne twierdzenia skarżącego, iż prawomocny

wyrok nakazujący pozwanemu Skarbowi Państwa wydanie spornej nieruchomości

nie rozstrzyga prejudycjalnie o legitymacji biernej tego pozwanego w procesie

o wynagrodzenie

za

korzystanie

windykacyjnym

zapadł

w dniu

z

nieruchomości.

czerwca

1997

Wyrok

r.,

w

procesie

natomiast

żądanie

wynagrodzenia za korzystanie z przedmiotowej nieruchomości dotyczy okresu od

dnia 1 stycznia 1997 r. do 30 maja 2007 r. W wyroku z dnia 11 lutego 1998 r.

(III CKN 354/97, Lex nr 164264) Sąd Najwyższy słusznie podniósł, że roszczenia

uzupełniające, jakkolwiek związane są z powództwem windykacyjnym, to jednak

legitymacja bierna i czynna związana z dochodzeniem tych roszczeń nie zawsze

pokrywa się z legitymacją bierną i czynną, dotyczącą roszczenia windykacyjnego.

Mając na uwadze powyższe argumenty skargę kasacyjną należało na

podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. uwzględnić, uchylając zaskarżony wyrok w części

obejmującej rozstrzygnięcie o roszczeniach powódek J. K. i I. R. i przekazać

sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając temu

Sądowi na podstawie art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 398 21 k.p.c.

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.