II CSK 463/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 463/11

POSTANOWIENIE

Dnia 12 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący)

SSN Maria Szulc

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

I. w sprawie z wniosku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W.

Oddział w Ł.

przy uczestnictwie Ł. M.

o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek

oraz pełnienia funkcji członka rady nadzorczej, reprezentanta lub pełnomocnika

w spółce handlowej, przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni, fundacji

lub stowarzyszeniu na okres dziesięciu lat,

II. w sprawie z wniosku Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W.

Oddział w Ł.

przy uczestnictwie B. B.

o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek

oraz pełnienia funkcji członka rady nadzorczej, reprezentanta lub pełnomocnika

w spółce handlowej, przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni, fundacji

lub stowarzyszeniu na okres dziesięciu lat,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 kwietnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania Ł. M.

oraz skargi kasacyjnej uczestnika postępowania B. B.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 4 lutego 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i zmienia postanowienie

Sądu Rejonowego z dnia 30 września 2010 r. w ten sposób, że

oddala obydwa wnioski i nie obciąża wnioskodawcy

obowiązkiem zwrotu uczestnikom kosztów postępowania

w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji, drugiej

instancji oraz w postępowaniu kasacyjnym.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 30 września 2010 r., wydanym w połączonych do

wspólnego

rozpoznania

i

rozstrzygnięcia

sprawach

z

wniosków

Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych w W. Oddział w Ł., Sąd Rejonowy pozbawił uczestników

postępowania Ł. M. i B. B. na okres 6 lat prawa prowadzenia działalności

gospodarczej na własny rachunek oraz prawa pełnienia funkcji członka rady

nadzorczej, reprezentanta lub pełnomocnika w spółce prawa handlowego,

przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni, fundacji lub stowarzyszeniu. Apelacje

uczestników od tego orzeczenia Sąd Okręgowy oddalił postanowieniem z dnia 4

lutego 2011 r.

Podstawę faktyczną rozstrzygnięcia obydwu Sądów stanowiły następujące

ustalenia:

Uczestnicy

tworzyli

dwuosobowy

zarząd

Spółki

z

o.o.

P. w Ł.,

zarejestrowanej 12 marca 2004 r. W dniu 29 grudnia 2009 r. spółka złożyła wniosek

o ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację jej majątku. W chwili składania

wniosku nie miała jednak żadnego majątku rzeczowego, przysługiwały jej jedynie

wierzytelności w kwocie 46.515,43 zł. Była zadłużona wobec 70 wierzycieli na

łączną kwotę 2.259.628,43 zł. Najstarsze zobowiązania były wymagalne od maja

2006 r. Spółka nie płaciła składek na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

(wnioskodawcy) od 15 listopada 2007 r., składek PFRON od 20 grudnia 2007 r.,

podatku dochodowego od 20 czerwca 2008 r., a od 10 grudnia 2008 r. nie

wypłacała wynagrodzeń pracownikom.

Wniosek o ogłoszenie upadłości został oddalony postanowieniem z dnia

11 stycznia 2010 r. na podstawie art. 13 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r.

Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. Nr 60, poz. 535 ze zm., dalej powoływanej

jako „p.u.n.”). Sąd I instancji ocenił, że spółka powinna była wystąpić z wnioskiem

o ogłoszenie swojej upadłości najpóźniej w dniu 30 listopada 2007 r., co oznacza,

iż stanowiące przedmiot niniejszej sprawy żądanie orzeczenia zakazu prowadzenia

działalności gospodarczej przez uczestników podlega rozpoznaniu w oparciu

o przepisy prawa upadłościowego i naprawczego w brzmieniu sprzed nowelizacji

dokonanej ustawą z dnia 6 marca 2009 r. o zmianie ustawy Prawo upadłościowe

i naprawcze, ustawy o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym oraz ustawy

o Krajowym Rejestrze Sądowym (Dz.U. Nr 53, poz. 434, dalej powoływana jako

„ustawa nowelizująca”). Sąd Rejonowy przyjął, że przewidziany w art. 377 p.u.n.

zawity roczny termin do wystąpienia o orzeczenie zakazu, o którym mowa w art.

373 p.u.n. tylko wtedy biegnie od dnia, w którym dłużnik był zobowiązany złożyć

wniosek o ogłoszenie upadłości, kiedy takiego wniosku nie złożono. Jeżeli jednak

wniosek został złożony, choćby po upływie terminu z art. 373 p.u.n., termin roczny

liczy się od umorzenia lub zakończenia postępowania upadłościowego albo

oddalenia wniosku na podstawie art. 13 p.u.n. Termin ten otwiera się na nowo

również w przypadku oddalenia na podstawie art. 13 p.u.n. kolejnego wniosku o

ogłoszenie upadłości. Sąd Rejonowy dokonał wykładni przepisów przejściowych

zawartych w art. 6 ustawy nowelizującej i przyjął, że art. 6 ust. 3 tej ustawy, zgodnie

z którym zakazu nie orzeka się, jeżeli przed dniem wejścia w życie ustawy

zmieniającej ustała możliwość jego orzeczenie z powodu upływu rocznego terminu

do wszczęcia postępowania, nie wyłącza możliwości ustanowienia tego zakazu w

odniesieniu do uczestników, ponieważ roczny termin do zgłoszenia żądania

otworzył się wnioskodawcy (wierzycielowi) na nowo 11 stycznia 2010 r. – w dniu

oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości spółki. Inna wykładnia art. 6 ust. 3

ustawy nowelizującej prowadziłaby, zdaniem Sądu, do wyników sprzecznych z

celami ustawy nowelizującej, która wydłużyła z roku do lat trzech termin prekluzyjny

do żądania orzeczenia zakazu. Sąd ocenił, że postępowanie uczestników

uzasadniało zastosowanie wobec nich sankcji przewidzianej w art. 373 p.u.n. na

okres 6 lat, ponieważ dopuścili się oni niedbalstwa nie zgłaszając we właściwym

czasie wniosku o ogłoszenie upadłości.

Sąd II instancji podzielił stanowisko Sądu Rejonowego. Nie przychylił się do

wykładni art. 6 ust. 3 ustawy nowelizującej przedstawionej przez uczestników

postępowania, zgodnie którą zakazu przewidzianego w art. 373 p.u.n. nie orzeka

się jeżeli w dniu wejścia w życie ustawy nowelizującej upłynął termin zawity do

wszczęcia postępowania o orzeczenie zakazu, liczony od dnia, w którym dłużnik był

obowiązany zgłosić wniosek o ogłoszenie upadłości i postępowanie upadłościowe

nie zostało do tej chwili wszczęte ani przez dłużnika ani przez wierzyciela. Sąd

odwoławczy zgodził się z Sądem Rejonowym, że proponowana przez skarżących

interpretacja pozostaje w sprzeczności z celami ustawy nowelizującej, która

wydłużyła termin do wystąpienia o orzeczenie zakazu w sytuacji, kiedy wniosek

o ogłoszenie upadłości w ogóle nie został złożony. Jego zdaniem art. 6 ust. 3

ustawy nowelizującej, odczytywany w powiązaniu z ustępami 1 i 2 tego przepisu

ma na celu tylko sprecyzowanie, iż w przypadku, kiedy nie został w ogóle złożony

wniosek o ogłoszenie upadłości i przed wejściem w życie ustawy z dnia 6 marca

2009 r. upłynął roczny termin do zgłoszenia takiego wniosku, to zakazu z art. 373

p.u.n. nie można już orzec, pomimo wydłużenia w drodze nowelizacji terminu do

złożenia wniosku w takich przypadkach do 3 lat. Przepis ten nie usuwa, zdaniem

Sądu, zasady rozpoczęcia na nowo biegu terminu do złożenia wniosku

o orzeczenie zakazu, jeżeli później wszczęte zostało postępowanie o ogłoszenie

upadłości, ponieważ – zgodnie z art. 6 ust. 2 ustawy nowelizującej – stosuje się

wtedy przepisy dotychczasowe.

Sąd odwoławczy nie stwierdził też zarzucanych w apelacji uchybień

procesowych.

Postanowienie Sądu drugiej instancji uczestnicy zaskarżyli w całości

skargami kasacyjnymi, opartymi na podstawie naruszenia prawa materialnego (art.

3983 § 1 pkt 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. i art. 376 ust. 1 p.u.n.) przez błędna

wykładnię art. 377 p.u.n. w zw. z art. 6 ust. 2 i 3 ustawy nowelizującej,

spowodowaną niewłaściwym zastosowaniem wykładni celowościowej zamiast

mającej pierwszeństwo wykładni językowej.

We wnioskach skarżący domagali się uchylenia w całości zaskarżonego

orzeczenia i przekazania sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania, ewentualnie uchylenie tego postanowienia i orzeczenia co do istoty

sprawy poprzez oddalenie wniosku w całości. Wnieśli także o zasądzenie od

wnioskodawcy na ich rzecz kosztów postępowania przed Sądami obu instancji oraz

przed Sądem Najwyższym, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Instytucja pozbawienia prawa prowadzenia działalności gospodarczej

stanowi środek dyscyplinujący o charakterze sankcyjnym, którego zadaniem

głównym jest eliminowanie z obrotu gospodarczego podmiotów, nierzetelnie,

z naruszeniem zasad uczciwości funkcjonujących w stosunkach gospodarczych,

a jednocześnie mobilizowanie osób występujących w obrocie do należytego

wypełniania

obowiązków.

Środek

ten

wprowadzony

został

do

prawa

upadłościowego z 1934 r. wyniku nowelizacji, w dniu 3 stycznia 1998 r. (art. 17 2

prawa upadłościowego) i był z urzędu orzekany w wypadku niewywiązania się z

obowiązku zgłoszenia wniosku o wszczęcie postępowania układowego lub

upadłościowego.

Zastosowane

rozwiązanie

zostało

przejęte

w

prawie

upadłościowym i naprawczym, jednak z istotnymi zmianami. Orzekanie o zakazie

prowadzenia działalności gospodarczej od tej pory następowało na wniosek,

swoboda złożenia którego została ograniczona terminem. Termin określał art. 377

p.u.n. Zawarte w nim postanowienie, zgodnie z którym zakazu nie orzeka się, jeżeli

postępowanie nie zostało wszczęte w terminie roku od umorzenia lub zakończenia

postępowania upadłościowego albo oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości na

podstawie art. 13 p.u.n., a gdy nie złożono wniosku o ogłoszenie upadłości, od

dnia, w którym dłużnik obowiązany był taki wniosek - było w orzecznictwie różnie

interpretowane. Różnice dotyczyły zagadnienia, czy wniosek zgłoszony z

zachowaniem terminu liczonego od wskazanych w ustawie zdarzeń dotyczących

postępowania upadłościowego może odwoływać się do okoliczności, które uległyby

już sprekludowaniu przy uwzględnieniu terminu liczonego od dnia, w którym dłużnik

obowiązany był złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości. Zapatrywanie, które

podzieliły Sądy obu instancji, przyjmowało, że roczny termin do wystąpienia

z żądaniem orzeczenia zakazu prowadzenia działalności gospodarczej biegnie od

dnia, w którym dłużnik był obowiązany złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości tylko

wtedy, gdy wniosek o ogłoszenie upadłości nie został wniesiony. Jeśli natomiast

wniosek został w jakimkolwiek czasie złożony - termin liczyć należy od dnia

umorzenia lub zakończenia postępowania upadłościowego albo oddalenia tego

wniosku na podstawie art. 13 p.u.n. Ziszczenie się przesłanek liczenia terminu

w ten ostatni sposób nie pozbawia wierzyciela (ani innych uprawnionych)

możliwości powołania się na zaniedbanie złożenia przez dłużnika wniosku we

właściwym czasie, jako podstawę żądania orzeczenia zakazu z art. 373 p.u.n.,

także wtedy, kiedy wniosek o ogłoszenie upadłości został zgłoszony po upływie

roku od powstania sytuacji uzasadniającej jego złożenie przez dłużnika. Takie

stanowisko Sąd Najwyższy prezentował w uchwałach z dnia 22 marca 2006 r.

(III CZP 13/06, OSNC 2007/1/8) i z dnia 9 kwietnia 2010 r. (III CZP 14/10, OSNC

2010/10/133); w postanowieniach z dnia 12 maja 2006 r. (V CSK 54/06, nie publ.),

z dnia 10 listopada 2006 r. (I CSK 218/06, nie publ.), z dnia 12 grudnia 2007 r.

(V CSK 321/07, nie publ.), z dnia 4 marca 2009 r. (IV CSK 423/08, nie publ.),

z dnia 13 stycznia 2010 r., II CSK 364/09, nie publ.). Pogląd ten uznać można za

dominujący, niemniej w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmowany był także

inny kierunek interpretacji art. 377 p.u.n. (w postanowieniu z dnia 7 lutego 2008 r.,

V CSK 424/07, nie publ.; następnie w postanowieniu z dnia 29 października

2008 r., IV CSK 239/08, nie publ.), a ostatnio w postanowieniu z dnia 13 kwietnia

2011 r. (V CSK 320/10, nie publ.), zgodnie z którym, jeżeli nie wszczęto

postępowania o orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej w

terminie roku od dnia, w którym dłużnik obowiązany był złożyć wniosek o

ogłoszenie upadłości, to niemożliwe jest powołanie się w przyszłości na

okoliczności określone w art. 373 p.u.n., zaistniałe w tym okresie. Złożenie wniosku

o ogłoszenie upadłości powoduje wprawdzie przesunięcie terminu prekluzyjnego,

ale nie powoduje jego przywrócenia, ani przedłużenia w odniesieniu do zdarzeń

zaszłych przed tym terminem.

Przytoczenie powyższych rozbieżnych interpretacji unaocznia, że pogląd,

który zaakceptował Sąd Okręgowy nie jest jedyny. Omówienie to było konieczne

w celu nakreślenia stanu prawnego, który obowiązywał przed wejściem w życie

ustawy nowelizującej. Celem nowelizacji dokonanej w zakresie przepisów

wyznaczających przesłanki i tryb postępowania o pozbawienie prawa prowadzenia

działalności gospodarczej było z jednej strony uelastycznienie tego instrumentu, tak

aby zachęcał do wszczynania postępowań naprawczych (takie założenie legło

u podstaw nowelizacji art. 373 ust. 2 p.u.n. – vide uzasadnienie projektu ustawy

nowelizującej, druk nr 654 Sejmu VI kadencji), ale również aby zwiększał

skuteczność systemu eliminacji nierzetelnych uczestników obrotu gospodarczego.

Ten drugi cel realizowało poszerzenie kręgu podmiotów uprawnionych do

wszczynania postępowania o orzeczenie zakazu przewidzianego w art. 373 ust. 1

p.u.n. i przedłużenie terminu prekluzyjnego liczonego od dnia, kiedy dłużnik

powinien był złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości.

Nie może budzić wątpliwości, że przepisy określające zasady orzekania o

sankcji stanowiącej czasowe ograniczenie konstytucyjnie gwarantowanej swobody

prowadzenia działalności gospodarczej (art. 22 Konstytucji) muszą być wykładane

w sposób ścisły.

Przepisy

przejściowe

określające

sposób

włączenia

gospodarczego

zmienionych

przepisów

dotyczących

w

bieg

orzekania

o

życia

zakazie

prowadzenia działalności gospodarczej ujęte zostały w art. 6 ustawy nowelizującej.

Ustęp pierwszy odnosi się do spraw już wszczętych, niezakończonych przed dniem

wejścia w życie ustawy i wprowadza w pełnym zakresie regułę stosowania prawa

dotychczasowego. Ustęp drugi obejmuje swoją regulacją przypadki, w których

podstawy do ogłoszenia upadłości zaistniały przed wejściem w życie ustawy,

natomiast

postępowanie

o

pozbawienie

prawa

prowadzenia

działalności

gospodarczej wszczęte zostało po jej wejściu w życie i także w tym wypadku

nakazuje stosować przepisy dotychczasowe. Jak więc wynika z zestawienia

ustępów 1 i 2, ustawodawca uznał, że ze względu na ścisłe powiązanie przesłanek

orzeczenia zakazu przewidzianego w art. 373 p.u.n. z powstaniem stanu

uzasadniającego wniosek o ogłoszenie upadłości, terminowym złożeniem tego

wniosku i zachowaniem się w toku postępowania upadłościowego, zarówno do już

wszczętych postępowań o orzeczenie zakazu, jak i do tych, które zostaną dopiero

wszczęte, ale które wiążą się z popadnięciem dłużnika w stan wymagający

wystąpienia

o

uruchomienie

postępowania

upadłościowego,

powinny

być

stosowane dotychczas obowiązujące w tej materii przepisy. W zakresie terminów

prekluzyjnych zastosowanie znajdowałyby więc terminy roczne, przewidziane w art.

377 p.u.n. w dotychczasowym brzmieniu, obarczonym różnym pojmowaniem ich

wzajemnego stosunku. Mimo, że takie ukształtowanie przepisów przejściowych

z punktu widzenia ich konstrukcji byłoby kompletne, art. 6 ustawy nowelizującej

zawiera jeszcze ustęp trzeci, regulujący skutki ustania przed dniem wejścia w życie

ustawy nowelizującej możliwości orzeczenia zakazu z powodu upływu rocznego

terminu do wszczęcia postępowania. Precyzuje, że w takim wypadku zakazu nie

orzeka się. Ponieważ także przepisy do których art. 6 odsyła w ustępach 1 i 2

stanowią, że po upływie rocznego terminu od wskazanych w nich zdarzeń

(umorzenia lub zakończenia postępowania upadłościowego albo oddalenia wniosku

o ogłoszenie upadłości na podstawie art. 13, a gdy wniosek o ogłoszenie upadłości

nie był złożony – od dnia, w którym dłużnik obowiązany był taki wniosek złożyć)

zakazu nie orzeka się, postanowienie pozornie zdaje się powtarzać treść

przepisów, do których odsyłają wcześniejsze jednostki redakcyjne tego samego

artykułu. Różnica tkwi jednak we wskazaniu momentu, stan istniejący w którym jest

decydujący przy ocenie czy bezpowrotnie upłynął prekluzyjny termin, w którym

można skutecznie domagać się orzeczenia zakazu. Chwilą decydującą dla

ustalenia, czy możliwe jest jeszcze skuteczne wystąpienie o pozbawienie prawa

prowadzenia działalności gospodarczej jest stan istniejący przed dniem wejścia

w życie ustawy nowelizującej – a więc bezpośrednio poprzedzający ten dzień.

Ustawodawca utrwalił ten stan stwierdzając, że niemożność orzeczenia zakazu

w owym czasie decyduje, że nie może być on już orzeczony. Postanowienie tej

treści odczytać należy jako legalny odpowiednik przyjmowanego w praktyce

poglądu wyrażonego w sprawach V CSK 424/07, IV CSK 239/08 i V CSK 320/10,

uwzględnia konieczność oględnego ingerowania w prawa i wolności obywatelskie,

a w konsekwencji nie może być uznane za sprzeczne z celem ustawy

nowelizującej. Przeciwnie, nawiązuje do powoływanej w uzasadnieniu projektu tej

ustawy myśli o zachęceniu dłużników do występowania o ogłoszenie upadłości,

jeśli zachodzą po temu przesłanki poprzez wyznaczenie cezury, po której

przyczyny przeszłe, których podmioty uprawnione nie wykorzystały we właściwym

terminie do żądania usunięcia nierzetelnych uczestników z obrotu gospodarczego,

objęte są swego rodzaju abolicją i nie mogą już posłużyć jako podstawa

skutecznego wniosku o orzeczenie zakazu, nawet jeśli w późniejszym czasie

zostanie złożony wniosek o ogłoszenie upadłości i termin ponownie się otworzy.

Wnioskowanie Sądów obydwu instancji oparte na przekonaniu, że takie rozumienie

przepisu, zgodne z jego wykładnią językową, sprzeczne jest z celem, do jakiego ma

doprowadzić

nowelizacja,

ponieważ

spowoduje

nieuzasadnione

wyłączenie

możliwości stosowania zakazu wobec osób, które podlegałyby tej sankcji zarówno

pod rządem przepisów obowiązujących przed nowelizacją jak i po niej, można by

skutecznie odnieść jedynie do prób wykładania powyższego przepisu w sposób

usuwający możliwość orzekania o pozbawieniu prawa prowadzenia działalności

gospodarczej w wypadku, kiedy już po wejściu w życie znowelizowanych przepisów

wszczęte zostanie postępowanie upadłościowe w sprawie, w której stan

uzasadniający złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości wystąpił przed jej wejściem

w życie, lecz przyczyną orzeczenia zakazu są zdarzenia, przewidziane w art. 373

ust. 1 pkt 2-4 p.u.n. Taki stan rzeczy jednak nie zachodzi w rozpatrywanej sprawie.

W

konsekwencji zarzut naruszenia prawa materialnego okazał się

uzasadniony, wobec czego zachodziły przewidziane w art. 398 16 k.p.c. w zw. z art.

13 § 2 k.p.c. podstawy do uchylenia zaskarżonego postanowienia Sądu

Okręgowego i zmiany postanowienia Sądu Rejonowego poprzez oddalenie obydwu

wniosków. Sąd Najwyższy nie obciążył jednocześnie wnioskodawcy obowiązkiem

zwrotu uczestnikom poniesionych w niniejszej sprawie kosztów postępowania

uznając, że zastosowanie winna znaleźć reguła przewidziana w art. 520 § 1 k.p.c.

w zw. z art. 376 ust. 1 p.u.n.