II CSK 463/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 463/08

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 lutego 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa M.N.

przeciwko "G." Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością

o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 lutego 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 20 marca 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

M.N. wytoczyła przeciwko spółce z ograniczoną odpowiedzialnością „G.”

powództwo o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego: postanowienia

Sądu Okręgowego w L. z dnia 21 lutego 2005 r., postanowienia Sądu Najwyższego

z dnia 15 kwietnia 2004 r., wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 16 października 2003

r. oraz wyroku Sądu Okręgowego w L. z dnia 16 kwietnia 2004 r - w części jej

dotyczącej .

Spór powstał w następujących okolicznościach.

Dnia 5 marca 1997 r. powódka i jej mąż, M.N. ustanowili hipotekę kaucyjną

do wysokości 50 000 zł w celu zabezpieczenia wierzytelności pozwanej spółki,

wynikającej z umowy komisu z dnia 24 stycznia 1997 r., zawartej przez tę spółkę z

A.W. i M.N. Przedmiotem hipoteki było spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu

mieszkalnego stanowiące wspólność małżeńską.

W dniu 30 października 2003 r. powódka i jej mąż zawarli umowę majątkową

małżeńską

ustanawiającą

rozdzielność

majątkową

w

miejsce

dotychczas

istniejącej między nimi ustawowej wspólności majątkowej, wyrokiem zaś Sądu

Rejonowego z dnia 10 marca 2005 r. została ustanowiona między powódką a jej

mężem rozdzielność majątkowa z dniem 8 lipca 1998 r.

Sąd Apelacyjny, orzekając jako sąd drugiej instancji, zasądził wyrokiem z

dnia 16 października 2003 r. od M.N. na rzecz pozwanej spółki kwotę 40 179,07 zł.

Sąd Okręgowy w L. postanowieniem z dnia 21 lutego 2005 r. nadał temu wyrokowi

klauzulę wykonalności przeciwko żonie M.N., czyli przeciwko M.N. - powódce w

niniejszej sprawie. W zażaleniu na to postanowienie M.N., domagając się uchylenia

tego postanowienia, powołała się na wyrok z dnia 10 marca 2005 r., ustanawiający

rozdzielność majątkową między nią a jej mężem. Postanowieniem z dnia 29

czerwca 2005 r. Sąd Apelacyjny oddalił to zażalenie. W uzasadnieniu wyjaśnił, że

wydanie tego wyroku nie sprzeciwiało się nadaniu klauzuli wykonalności przeciwko

M.N. Ponadto zaznaczył, iż wyrok ten nie powinien w ogóle zapaść, ponieważ

zgodnie z uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 30 maja 1996 r., III CZP 54/96

(OSNC 1996, nr 10, poz. 130) oraz wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca

2003 r., III CKN 545/01 (OSNC 2004, nr 9, poz. 143) umowne wyłączenie

wspólności majątkowej przez małżonków wykluczało ustanowienie rozdzielności

majątkowej (zniesienie wspólności) przez sąd z datą poprzedzającą zawarcie

umowy majątkowej małżeńskiej; oprócz tego, Sąd Rejonowy wydając w dniu 10

marca 2005 r. wyrok ustanawiający rozdzielność majątkową całkowicie pominął

wynikające stąd zagrożenie dla wierzycieli.

Po uprawomocnieniu się w dniu 29 czerwca 2005 r. postanowienia o nadaniu

wyrokowi z dnia 16 października 2003 r. klauzuli wykonalności przeciwko M.N.,

komornik wszczął na podstawie tytułu wykonawczego uzyskanego przez pozwaną

spółkę egzekucję w stosunku do własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu,

przysługującego powódce i jej mężowi.

W pozwie o pozbawienie wykonalności tego tytułu wykonawczego powódka

powołała się na okoliczność podnoszoną już w postępowaniu zażaleniowym,

związanym z nadaniem przeciwko niej klauzuli wykonalności (art. 795 k.p.c.),

a mianowicie na to, że na skutek wstecznej mocy wyroku z dnia 10 marca 2005 r.,

w chwili orzekania o nadaniu przeciwko niej klauzuli wykonalności nie pozostawała

ona już z mężem w ustawowej wspólności majątkowej.

Wyrokiem z dnia 24 lipca 2007 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił powództwo. W

uzasadnieniu podkreślił, że podniesiony przez powódkę zarzut, nie istnienia między

nią a mężem wspólności majątkowej w chwili orzekania o nadaniu klauzuli

wykonalności, był już rozpoznawany w toku postępowania wywołanego zażaleniem

na postanowienie o nadaniu przeciwko powódce klauzuli wykonalności.

Sąd Apelacyjny, po rozpoznaniu apelacji powódki, zmienił wyrok Sądu

Okręgowego w K. i pozbawił wykonalności tytuł wykonawczy w postaci wyroku

Sądu Apelacyjnego z dnia 16 października 2003 r., zaopatrzonego w klauzulę

wykonalności, nadaną przeciwko powódce postanowieniem Sądu Okręgowego w L.

z dnia 21 lutego 2005 r. Zdaniem Sądu Apelacyjnego powódka, powołując się na

wyrok Sądu Rejonowego z dnia 10 marca 2005 r., wykazała istnienie przesłanek

uzasadniających powództwo oparte na art. 840 § 1 pkt 3 k.p.c. Wyrok Sądu

Rejonowego z dnia 10 marca 2005 r. wiązał z mocy art. 365 § 1 k.p.c. Sąd

Apelacyjny przy rozpoznawaniu zażalenia powódki, dlatego Sąd Apelacyjny w nie

mógł wyroku Sądu Rejonowego z dnia 10 marca 2005 r. pominąć, wydając

postanowienie z dnia 29 czerwca 2005 r. Ten błąd Sądu Apelacyjnego wymagał,

zdaniem Sądu Apelacyjnego, skorygowania w wytoczonej przez powódkę sprawie

o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności.

W

skardze

kasacyjnej

pozwana

spółka

zarzuciła

wyrokowi

Sądu

Apelacyjnego naruszenie art. 840 § 1 pkt 3 oraz art. 878 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi

dłużnika sąd bada, czy zachodzą przewidziane w art. 787 k.p.c. warunki do

wydania takiej klauzuli. Do postępowania klauzulowego dotyczącego powódki miał

zastosowanie art. 787 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym przed 20 stycznia 2005 r.

(por. art. 5 ust. 6 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks

rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. nr 162, poz. 1691, oraz

uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 17 września 2008 r., III CZP

77/08, LEX nr 446647). Warunkiem nadania klauzuli wykonalności przeciwko

małżonkowi dłużnika, na podstawie tego przepisu, było istnienie wspólności

majątkowej zarówno w chwili powstania tytułu egzekucyjnego, jak i w chwili

nadawania omawianej klauzuli (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

12 kwietnia 1976, IV CZ 29/76, OSP 1978, z. 3, poz. 48), chyba że małżonkowie

w drodze umowy wyłączyli wspólność majątkową, a zawarcie tej umowy oraz jej

rodzaj nie były wierzycielowi znane (art. 47 § 2 k.r.o. w pierwotnym brzmieniu,

którego odpowiednikiem obecnie jest art. 471 k.r.o.). Zarzut odwołujący się do

wydanego w dniu 10 marca 2005 r. wyroku Sądu Rejonowego ustanawiającego

rozdzielność majątkową między powódką a jej mężem z dniem 8 lipca 1998 r.,

podniesiony przez powódkę w zażaleniu na postanowienie o nadaniu przeciwko

niej klauzuli wykonalności, negował właśnie ziszczenie się tego warunku.

Jak wiadomo,

zażalenie

powódki

podnoszące

wskazany

zarzut

zostało

prawomocnie oddalone postanowieniem Sądu Apelacyjnego z dnia 29 czerwca

2005 r.

Podniesienie przez powódkę ponownie w pozwie opartym na art. 840 § 1 pkt

3 k.p.c. zarzutu rozstrzygniętego postanowieniem Sądu Apelacyjnego z dnia 29

czerwca 2005 r. nie mogło doprowadzić do pozbawienia wykonalności tytułu

wykonawczego określonego w zaskarżonym wyroku. Zgodnie z art. 840 § 1 pkt 3

k.p.c., podstawą powództwa o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego

może być, m.in., oparty na własnym prawie małżonka, przeciwko któremu sąd

nadał klauzulę wykonalności, zarzut, że egzekwowane świadczenie wierzycielowi

nie należy się. Takim zarzutem w świetle art. 787 k.p.c. w brzmieniu

obowiązującym przed dniem 20 stycznia 2005 r. mogło być w szczególności

powołanie się na ustanie wspólności majątkowej w chwili nadawania klauzuli

wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika na skutek mającego moc wsteczną

wyroku wydanego na podstawie art. 52 k.r.o., a więc takiego wyroku, na który

powołuje się powódka. Jednakże ze względu na to, że zarzut stanowiący podstawę

powództwa opozycyjnego powódki został już prawomocnie rozstrzygnięty, Sądy

orzekające w wytoczonej przez nią sprawie o pozbawienie tytułu wykonawczego

wykonalności powinny, zgodnie z art. 365 § 1 k.p.c., przyjąć, że stan prawny w

zakresie objętym tym zarzutem przedstawia się tak, jak to wynika z prawomocnego

postanowienia Sądu Apelacyjnego z dnia 29 czerwca 2005 r. (por. orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia 15 lutego 2007 r., II CSK 452/06, OSNC-ZD 2008, nr A, poz.

20, z dnia 9 marca 2007, II CSK 457/06, LEX nr 339717, z dnia 15 listopada 2007

r., II CSK 347/07, LEX nr 345525). Postanowienie to było w tym zakresie wiążące

bez względu na ocenę jego trafności, a więc gdyby nawet uznać – tak jak to zostało

przyjęte w zaskarżonym wyroku – że zapadło ono z naruszeniem art. 365 § 1

k.p.c., wskutek nieuwzględnienia przy jego wydawaniu wyroku Sądu Rejonowego z

dnia 10 marca 2005 r. Innymi

słowy, przy rozpoznawaniu wytoczonej przez

powódkę sprawy o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności pierwszeństwo

miała, wynikająca z prawomocności materialnej, tj. oparta na art. 365 § 1 k.p.c.,

moc wiążąca postanowienia Sądu Apelacyjnego z dnia 29 czerwca 2005 r., a nie wyroku Sądu Rejonowego z dnia 10 marca 2005 r.

Na marginesie należy zauważyć, że wydany na podstawie art. 52 k.r.o.

wyrok ustanawiający rozdzielność majątkową (a przed 20 stycznia 2005 r. –

znoszący wspólność majątkową małżeńską) nie może wywierać skutku z wskazaną

w nim datą - jeżeli poprzedza ona dzień 15 stycznia 2003 r. - w odniesieniu do

własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu przydzielonego małżonkom lub

małżonkowi w okolicznościach objętych hipotezą art. 215 § 2 ustawy z dnia

16 września 1982 r. – Prawo spółdzielcze (jedn. tekst: Dz. U. z 1995 r. nr 54, poz.

288 ze zm. – dalej: „pr. spółdz.”). Sprzeciwia się temu obowiązująca do dnia

14 stycznia 2003 r. regulacja zawarta w wymienionym przepisie oraz w przepisie

następującym po nim. Według art. 215 § 2 pr. spółdz., własnościowe spółdzielcze

prawo do lokalu przydzielone w określonych w nim okolicznościach należało

wspólnie do obojga małżonków bez względu na istniejące między nimi stosunki

majątkowe; jeżeli między małżonkami istniała rozdzielność majątkowa, do

wspólności spółdzielczego prawa do lokalu w kwestiach nie uregulowanych

w przepisach przytoczonego artykułu należało stosować odpowiednio przepisy

o wspólności ustawowej. Zgodnie zaś z art. 215 § 3 pr. spółdz., ustanie wspólności

majątkowej w czasie trwania małżeństwa nie pociągało za sobą ustania wspólności

spółdzielczego prawa do lokalu mieszkalnego. Kres przymusowemu trwaniu

wspólności spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mogło położyć tylko,

odrębne w stosunku do orzeczenia o zniesieniu ogólnej, ustawowej lub umownej,

wspólności

majątkowej

spółdzielczego

małżeńskiej,

własnościowego

orzeczenie

prawa

do

lokalu,

o

zniesieniu

wspólności

wydane

podstawie

na

stosowanego odpowiednio art. 52 k.r.o. (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia

11 lutego 2005 r., III CZP 79/04, OSNC 2005, nr 12, poz. 206).

Mimo iż przytoczone podstawy skargi kasacyjnej okazały się oczywiście

uzasadnione, w sprawie z powodu braku przesłanek przewidzianych w art. 398 16

k.p.c., nie mógł zostać wydany wyrok reformatoryjny.

Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1

k.p.c. orzekł jak w sentencji, tj. uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi

drugiej instancji do ponownego rozpoznania.