II CSK 462/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 462/12

POSTANOWIENIE

Dnia 7 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Anna Kozłowska

SSA Monika Koba (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku S. T. i T. T.

przy uczestnictwie T. T. i M. T.

o zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 7 marca 2013r.,

skargi kasacyjnej uczestników postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w P.

z dnia 16 maja 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu w P. do ponownego rozpoznania, pozostawiając

temu

Sądowi

rozstrzygnięcie

kasacyjnego.

Uzasadnienie

o

kosztach

postępowania

Postanowieniem z 23 grudnia 2011 r. Sąd Rejonowy w S. oddalił wniosek S.

J. T. i T. J. T. o stwierdzenie zasiedzenia w ramach wspólności majątkowej

małżeńskiej udziału wynoszącego ½ część we własności nieruchomości o

powierzchni 0,365 ha położonej we wsi R. oznaczonej w ewidencji gruntów i

budynków nr 212/1, objętej księgą wieczystą […].

Sąd Rejonowy ustalił, iż działka nr 212 stanowiła własność rodziców

wnioskodawcy i uczestnika J. i M. T. W listopadzie 1976 r. J. T. wraz ze swoimi

synami S. i A. T. założyli Zespól Hodowlany Trzody Chlewnej, dzieląc uprzednio

gospodarstwo rolne J. T. na trzy części dla każdego z nich. W zespole

reprezentacją

pozostałych

członków,

załatwianiem

spraw

urzędowych

i

dysponowaniem kontem zajmował się wnioskodawca zamieszkujący wówczas wraz

z żoną T. i dzieckiem z rodzicami i rodzeństwem, w będącym ich własnością

drewnianym domu. Wnioskodawcy wraz z J. i M. T. uzgodnili budowę piętrowego

domu na działce 212. W tym okresie planowano, że S. T. będzie następcą

prawnym ojca. W dniu 2 listopada 1977 r. S. i J. T. uzyskali na swój wniosek

pozwolenie na budowę domu mieszkalnego. W czasie budowy sprawami

organizacyjnymi zajmował się przede wszystkim wnioskodawca, który zatrudniał

murarzy i płacił im, lżejsze prace wykonywali J. i T. T. We wrześniu lub

październiku 1979 r. wnioskodawcy wraz z dwójką dzieci wprowadzili się do nowo

wybudowanego budynku zajmując jego piętro oraz użytkując garaż i kotłownię i taki

stan rzeczy ma miejsce do chwili obecnej. Pod koniec 1979 r. do budynku

wprowadzili się rodzice wnioskodawcy J. i M. T. z dziećmi A. i T. i zajęli pozostałą

część domu.

Koszty utrzymania domu do czasu istnienia Zespołu Hodowlanego Trzody

Chlewnej (1986) były ponoszone z dochodów uzyskiwanych przez Zespół. Od roku

1987 wobec istnienia w budynku jednej instalacji centralnego ogrzewania koszty

ogrzewania na zmianę, co drugi rok ponosili mieszkańcy parteru i piętra, natomiast

woda dostarczana była, ze studni głębinowej znajdującej się obecnie na

nieruchomości wnioskodawcy. Opłaty za energię elektryczną do czasu śmierci,

ponosili rodzice uczestnika i wnioskodawcy, a następnie uczestnik T. T., w którego

budynku gospodarczym znajduje się licznik energii. W 1986 r. J. T. przekazał

gospodarstwo rolne wraz z działką 212 uczestnikom postępowania, o czym

poinformował wnioskodawcę. S. T. nie tylko nie sprzeciwiał się tej transakcji, ale

pomagał w gromadzeniu dokumentów niezbędnych do jej sfinalizowania. J. T.

zmarł w maju 2003 r., a M. T. w styczniu 2005 r. Wnioskodawca nie dokonywał

w zamieszkiwanym budynku znaczniejszych remontów, natomiast wykonując

prace w zajmowanych przez siebie pomieszczeniach nie pytał o zgodę ani ojca J.

T., ani brata T. T.. Natomiast uczestnik nie wyraził zgody na założenie przez

wnioskodawcę drugiego licznika energii elektrycznej. 26 września 2009 r. podczas

wykonywanego przez wnioskodawcę rozbijania ściany uczestnik sprzeciwiając się

temu, wezwał policję. T. T. nie żądał od wnioskodawców opłat za korzystanie z

zajmowanych przez nich pomieszczeń do grudnia 2009 r. kiedy wystosował do nich

wezwanie do zapłaty czynszu.

Sąd Rejonowy uznał, iż posiadanie wnioskodawców nie mogło prowadzić do

zasiedzenia, z uwagi na brak przesłanki samoistnego posiadania. Stosownie do

poczynionych z J. T. uzgodnień wnioskodawca miał przejąć po ojcu prowadzone

przez niego gospodarstwo rolne. W tym zatem okresie posiadanie nie mogło

prowadzić do zasiedzenia, skoro wnioskodawcy zamieszkiwali w budynku

w oczekiwaniu na przeniesienie własności. Wprawdzie wnioskodawca angażował

się przy budowie domu, ale wiązało się to z jego rolą zarządzającą w Zespole

Hodowców, z którego dochodów finansowana była budowa jak i pochodziły środki

na utrzymanie nieruchomości. Wnioskodawcy do 2005 r. nie ponosili kosztów

utrzymania nieruchomości, skoro do tej daty nawet rachunki za zużywany przez

nich prąd pokrywali rodzice. Natomiast do 2009 r. nie ponosili nakładów na

nieruchomość, nie dokonywali zmian w zamieszkiwanym przez siebie budynku,

a gdy to czynili spotykali się ze sprzeciwem uczestnika, który w tym czasie

korzystał z nieruchomości wnioskodawców czerpiąc wodę z ich studni.

Sąd Okręgowy w P. orzekając na skutek apelacji wnioskodawców zmienił

zaskarżone postanowienie i stwierdził, iż S. J. i T. J. małżonkowie T. w ramach

wspólności majątkowej małżeńskiej w dniu 15 października 2009 r. nabyli przez

zasiedzenie udział wynoszący ½ część we własności nieruchomości o powierzchni

0, 1365 ha położonej we wsi R. oznaczonej w ewidencji gruntów i budynków nr

212/1 objętej księgą wieczystą […], a w pozostałym zakresie apelację oddalił.

Ocenił, iż zgromadzony w sprawie materiał dowodowy daje podstawy do

przyjęcia, iż wnioskodawcy władali nieruchomością objętą sporem, w sposób

samoistny, przez okres wymagany do zasiedzenia uwzględniając posiadanie w złej

wierze od 15 października 1979 r. Za samoistnością posiadania przemawia

zdaniem tego Sądu:

zaangażowanie wnioskodawcy w budowę domu, wydanie

pozwolenia na budowę na jego nazwisko, obietnica J. T., iż

po jego śmierci

wnioskodawcy zostanie przekazane gospodarstwo rolne, brak sporu między ojcem

a wnioskodawcą, oraz wnioskodawcą a uczestnikiem, iż piętro budynku należy do

wnioskodawcy, okoliczność, iż ojciec pytał wnioskodawcy czy może przekazać

uczestnikowi gospodarstwo rolne, przeświadczenie uczestnika i innych osób, iż

wnioskodawca jest współwłaścicielem nieruchomości, brak zamanifestowania przez

uczestnika wobec wnioskodawcy swoich uprawnień właścicielskich, zarówno w

dacie przekazania gospodarstwa rolnego przez ojca jak i w późniejszym okresie

oraz

zachowanie

wnioskodawcy

wobec

uczestnika

demonstrujące

jego

uprawnienia do nieruchomości.

Przeciwwskazaniem dla kwalifikacji posiadania jako samoistnego nie jest

zdaniem Sądu Okręgowego kwestia ponoszenia nakładów i wydatków związanych

z utrzymaniem nieruchomości. Nowopobudowany budynek nie wymagał nakładów,

zatem ich brak nie świadczy o niesamoistności posiadania. Wnioskodawca kładł na

klatce schodowej boazerię, na podłogach terakotę, poprawiał kanalizację, zbudował

kominek i na żadną z tych prac nie uzyskiwał zgody uczestnika. Sąd Okręgowy nie

podzielił również stanowiska Sądu Rejonowego jakoby wnioskodawcy nie ponosili

opłat za nieruchomość, skoro co dwa lata opłacali koszt ogrzewania. Natomiast

opłaty za prąd do 2005 r. ponosili rodzice, a od 2005 r. uczestnik co wynikało

z faktu, iż korzystał z ziemi wnioskodawcy i czerpał wodę z jego studni głębinowej.

Ponadto wnioskodawca do 2010 r. płacił podatek od nieruchomości.

W

skardze

kasacyjnej

uczestnicy

zaskarżyli

postanowienie

Sądu

Okręgowego w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu

do

ponownego

rozpoznania

ewentualnie

o

jego

uchylenie

i orzeczenie co do istoty sprawy przez uwzględnienie skargi.

Skarga

kasacyjna

została

oparta

na

zarzutach

naruszenia

prawa

materialnego i procesowego:

- art. 382 k.p.c. w zw. z 13 § 2 k.p.c. przez bezpodstawne pominięcie części

zebranego w sprawie materiału dowodowego i w konsekwencji naruszenie art. 233

§ 1 k.p.c., przez brak wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału

świadczącego jednoznacznie, iż wnioskodawcy byli przez cały okres od 15

października 1979 r. do 15 października 2009 r. posiadaczami zależnymi części

nieruchomości,

- 234 k.p.c. w zw. z 244 k.p.c., art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z 13 § 2 k.p.c.

poprzez

odmowę

mocy

dowodowej

dokumentowi

urzędowemu

–

aktowi

notarialnemu, którego treść jednoznacznie potwierdza, iż J. i M. małżonkowie T.

faktycznie władali całą nieruchomością, a wnioskodawcy korzystali jedynie z

mieszkania jako posiadacze zależni,

- art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez jego zastosowanie

i uwzględnienie w części apelacji mimo jej bezzasadności,

- art. 385 k.p.c. w zw. z 13 § 2 k.p.c. przez jego niezastosowanie, mimo

że apelacja powoda jest w całości bezzasadna,

- art. 172 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 336 k.c. oraz art. 140 k.c. przez błędną

wykładnię samoistnego posiadania polegającą na przyjęciu, iż rodzice J. i M.

małżonkowie T. będący właścicielami nieruchomości nie sprawowali nad nią

władztwa oraz że ich przejaw woli przekazania własności na rzecz T. i M.

małżonków T. w postaci umowy darowizny zawartej w formie aktu notarialnego, nie

był przejawem formy władania właścicielskiego, podczas gdy prawidłowa wykładnia

art. 336 k.c. w zw. z art. 140 k.c. prowadzi do wniosku, iż czynność ta stanowi

rozporządzenie rzeczą poprzez przeniesienie prawa własności na uczestników i

wyłącza w okresie od 15 października 1979 r. do 21 marca 1986 r. samoistne

posiadanie przez wnioskodawców stanowiące przesłankę nabycia własności

nieruchomości określoną w art. 172 k.c.,

- art. 172 k.c. w zw. z art. 336 k.c. poprzez jego błędne zastosowanie

w następstwie wadliwego uznania, iż wnioskodawcy przez okres 30 lat byli

samoistnymi posiadaczami części nieruchomości, gdy ich posiadanie miało

charakter zależny, polegający na korzystaniu z mieszkania w drodze użyczenia.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Skarga kasacyjna jest zasadna, choć nie wszystkie podniesione w niej

zarzuty zasługują na uwzględnienie.

Wprawdzie art. 3983 § 3 k.p.c. nie wskazuje expressis verbis żadnych

konkretnych przepisów, których naruszenie w związku z ustaleniami faktów

i przeprowadzeniem

dowodów,

nie

może

być

przedmiotem

zarzutów

wypełniających procesową podstawę kasacyjną, nie ulega jednak wątpliwości,

że obejmuje on bezpośrednio art. 233 § 1 k.p.c. - albowiem ten właśnie przepis

określa kryteria oceny wiarygodności i mocy dowodów. Zarzut naruszenia art. 233

§ 1 k.p.c. nie może być zatem przedmiotem rozważań i ocen Sądu Najwyższego,

skoro jego treść normatywna odnosi się bezpośrednio do dokonywania przez Sąd

oceny dowodów, a Sąd Najwyższy związany jest ustaleniami faktycznymi

stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia (art. 39813 § 2 k.p.c.).

Art. 385 k.p.c. w zw. z 13 § 2 k.p.c. i art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2

k.p.c. nie mogą stanowić samodzielnej podstawy kasacyjnej i jako podstawy skargi

wymagają konkretyzacji przez wskazanie przepisów postępowania, których

naruszenie doprowadziło do bezzasadnego uwzględnienia apelacji, zamiast jej

oddalenia. W skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 385 k.p.c. i 386 § 1 k.p.c.

wbrew tej zasadzie nie powiązano z zarzutem naruszenia innych przepisów

postępowania.

Bezzasadny był również zarzut naruszenia art. 234 k.p.c. w zw. z art. 244

k.p.c. i art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Zarzut naruszenia art. 233 § 1

k.p.c. jest w postępowaniu kasacyjnym niedopuszczalny. Natomiast naruszenie art.

234 k.p.c. w zw. z art. 244 k.p.c. pozostaje bez związku z podstawą faktyczną

rozstrzygnięcia, skoro do akt sprawy nie składano aktu notarialnego z 21 marca

1986 r. przekazania przez J. i M. małżonków T. na rzecz uczestników

gospodarstwa rolnego, a fakt ten był ustalony w oparciu o inne dowody

przeprowadzone w sprawie.

Zgodzić należy się natomiast z zarzutami skargi kasacyjnej, iż Sąd

Okręgowy nie wywiązał się z obowiązków nałożonych na sąd odwoławczy w art.

382 k.p.c., gdyż przy orzekaniu nie uwzględnił w pełni zebranego materiału

dowodowego, zaniechał poczynienia ustaleń koniecznych do rozstrzygnięcia i nie

rozpoznał wszystkich materialnoprawnych aspektów sprawy.

Jeżeli Sąd II Instancji przyjmuje odmienne rozstrzygnięcie, niż Sąd

I Instancji, oparte na innej podstawie faktycznej i prawnej, powinien dokonać

własnych, stanowczych ustaleń faktycznych, które uzasadniałyby zastosowaną

podstawę prawną i w uzasadnieniu wskazać te ustalenia oraz podstawę prawną.

Brak odniesienia się Sądu II Instancji do całokształtu zgromadzonego w sprawie

materiału dowodowego jest nie tylko mankamentem uzasadnienia, ale także

usprawiedliwia materialnoprawne zarzuty skargi kasacyjnej. Nie jest bowiem

możliwe prawidłowe zastosowanie prawa materialnego bez zgodnego z prawem

procesowym ustalenia podstawy faktycznej rozstrzygnięcia (por. między innymi

wyroki Sądu Najwyższego z 7 maja 2002 r., I CKN 105/00,

Lex nr 55169;

z 11 kwietnia 2006 r., I PK 164/05, M.P.Pr. 2006/10/541; z 26 lipca 2007 r., V CSK

115/07, M.Prawn. 2007/17/930; z 11 stycznia 2008 r., V CSK 240/07, Lex Polonica

20596373).

Sąd Okręgowy wydając orzeczenie reformatoryjne i dokonując odmiennej

oceny dowodów zebranych w sprawie nie poczynił własnych ustaleń faktycznych,

co czyni niemożliwą kontrolę w postępowaniu kasacyjnym prawidłowości

zastosowania prawa materialnego. Motywy rozstrzygnięcia nie pozwalają również

na jednoznaczne stwierdzenie w oparciu o jakie dowody Sąd przyjął, iż to

wnioskodawca podjął decyzję o budowie domu, regulował płatności za prace przy

nim wykonywane, załatwiał wszelkie sprawy związane z budową, decyzja

o pozwoleniu na budowę była wydana na jego nazwisko, w okresie od

pobudowania domu rodzice akceptowali fakt, iż piętro domu należy do

wnioskodawcy, a wnioskodawca do 2010 r. uiszczał podatek od nieruchomości.

Sąd Rejonowy ustaleń takich nie czynił przyjmując, iż budowa domu była

finansowana z dochodów Zespołu Hodowców Trzody Chlewnej, a zaangażowanie

wnioskodawcy w budowę domu wiązało się z funkcją, którą pełnił w Zespole.

Pozwolenie na budowę było wydane nie tylko na nazwisko wnioskodawcy,

ale również jego ojca J. T., a do 1986 r. wnioskodawca zamieszkiwał w

nieruchomości oczekując na przekazanie mu przez ojca własności gospodarstwa

rolnego. Natomiast gdy ojciec w 1986 r. postanowił przekazać gospodarstwo rolne

uczestnikom nie tylko się temu nie sprzeciwiał, ale pomagał gromadzić dokumenty

niezbędne do sfinalizowania transakcji. Natomiast odnośnie do wydatków na

nieruchomość przyjął, iż wnioskodawcy jedynie co drugi rok ponosili koszty

ogrzewania domu, nie pokrywając żadnych innych kosztów jego utrzymania, ani

nie czyniąc nakładów.

Wszystkie te rozbieżności w podstawie faktycznej rozstrzygnięcia, co do

których stanowiska Sądów obu instancji są odmienne, są istotne dla oceny

samoistności posiadania, a brak własnych ustaleń Sądu Okręgowego nie pozwala

na jednoznaczną ocenę materialnoprawnych zarzutów skargi.

Do rozstrzygnięcia sprawy o zasiedzenie nieruchomości pierwszorzędne

znaczenie mają okoliczności pozwalające ustalić czy i w jakim czasie nieruchomość

znajdowała się we władaniu osoby ubiegającej się o zasiedzenie oraz jaka była

wola tej osoby w aspekcie sprawowania władztwa właścicielskiego. Do zasiedzenia

prowadzi jedynie posiadanie samoistne (art. 172 k.c.), które zachodzi wówczas gdy

posiadacz poprzez władztwo nad rzeczą realizuje w stosunku do rzeczy

uprawnienia, które przysługują właścicielowi zgodnie z art. 140 k.c. Wola

posiadania rzeczy dla siebie (animus rem sibi habendi) jest zasadniczym

elementem posiadania prowadzącym do zasiedzenia.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, iż właścicielskie posiadanie

nieruchomości prowadzące do zasiedzenia może być wykonywane przez więcej niż

jedną osobę również w sytuacji, gdy wykonują je zarówno właściciel, jak i inne

osoby nie będące właścicielami, wobec których właściciel ustąpił ze swego animus

co do całości prawa, w następstwie czego osoby nie będące właścicielami uzyskują

przymiot samoistnych współposiadaczy w zakresie praw odpowiadających prawu

współwłaścicieli tj. w odniesieniu do udziałów we współwłasności (por. uchwała

Sądu Najwyższego z 26 stycznia 1978 r., III CZP 96/77, OSNC 1978/11/195 oraz

postanowienie Sądu Najwyższego z 14 października 1999 r., I CKN 154/98, Lex nr

50683). Dopuszczając taką możliwość podkreślono, iż naprowadzenie okoliczności

faktycznych mających wskazywać na częściową utratę przez właściciela w takiej

sytuacji jego prawa i określona ocena dowodów kwestii tej dotyczących może

w praktyce sprawiać duże trudności. Natomiast zamieszkiwanie na nieruchomości

przez

jej

właściciela

wyklucza

stwierdzenie

zasiedzenia

własności

przez

korzystającego tej samej nieruchomości posiadacza, jeżeli zostanie wykazane,

że właściciel lub współwłaściciel nie ustąpił ze swojego animus co do całości

prawa, a zamanifestowane przez posiadacza czynności faktyczne nie wskazują na

samodzielny, rzeczywisty, niezależny od woli innej osoby stan władztwa nad rzeczą

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 czerwca 2009 r., I CSK 453/08, Lex nr

738083). Akcentowano również, iż realizacja funkcji zasiedzenia, nie może

uzasadniać

„zaskakiwania”

podmiotów

przeciwko

którym

biegnie

termin

zasiedzenia, zwłaszcza w sytuacji tolerowania przez właściciela zamieszkiwania

członka rodziny. Ma temu przeciwdziałać ustalanie rzeczywistej woli posiadacza na

podstawie zamanifestowanych na zewnątrz przejawów władania rzeczą, a jeśli

takie nie nastąpią przyjęcie, iż właściciel nie musi podejmować żadnych działań

zmierzających

do

zachowania

swojego

prawa

(por.

postanowienie

Sądu

Najwyższego z 5 września 2008 r., I CSK 54/08, Lex nr 457865).

W skardze kasacyjnej trafnie podniesiono, że Sąd drugiej instancji nie

rozważył dostatecznie w jakich działaniach wnioskodawców mających mieć miejsce

od 1979 r. wyrażało się samoistne posiadanie nieruchomości, nie zbadał czy

właściciele zrezygnowali co do całości prawa i kiedy to nastąpiło. Nie analizował

również

charakteru

wzajemnych

stosunków,

które

mogły

wskazywać

na

występujące często w tej sferze posiadanie zależne w postaci użyczenia, oraz na

zadysponowanie majątkiem na rzecz poszczególnych dzieci za zgodą i wiedzą

wszystkich osób uprawnionych do dziedziczenia. Nie uwzględnił również,

iż w przeciwieństwie do dobrej wiary posiadacza, istotnej w chwili objęcia

nieruchomości w posiadanie, wymóg posiadania samoistnego jako warunku

nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie, odnosi się do całości okresu

posiadania wymaganego do nabycia w ten sposób własności, nie jest zatem

wystarczające koncentrowanie się na ostatnim okresie posiadania kiedy stosunki

między stronami pogorszyły się i wyciąganie w tym zakresie wniosków co do

charakteru posiadania w całym okresie objętym badaniem (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z 16 maja 2007 r., III CSK 75/07, Lex nr 334965).

Nie można również podzielić stanowiska tego Sądu jakoby zamieszkiwanie

wraz z rodzicami w domu mieszkalnym, w którego budowie wnioskodawca

uczestniczył i którą współfinansował, podyktowane względami rodzinnymi i planami

na przyszłość mogło automatycznie świadczyć o samoistności posiadania.

Sąd Okręgowy nie uwzględnił, iż istotną rolę społeczną odgrywają umowy

użyczenia lokali mieszkalnych lub ich części zawierane przez właścicieli lokali

z dorosłymi domownikami, wobec których właściciele nie mają już obowiązku

alimentacyjnego. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy rodzice zezwalają na

mieszkanie w swoim lokalu pełnoletnim i mogącym się samodzielnie utrzymać

dzieciom i ich małżonkom. Podobnie ponoszenie części kosztów utrzymania

nieruchomości

przez

dorosłego

domownika

jest

zwyczajowo

przyjęte

i koresponduje z treścią art. 713 k.c. Nieskorzystanie ze środków prawnych ochrony

naruszonego posiadania lub windykacyjnych oraz nie traktowanie zamieszkiwania

domownika

jako

źródła

dodatkowego

dochodu,

nie

zawsze

świadczy

o samoistności posiadania i akceptacji takiego stanu rzeczy przez właściciela,

skoro może być uzasadnione relacjami rodzinnymi i brakiem społecznej akceptacji

takich działań, w sytuacji gdy są wymierzone przeciwko dzieciom czy rodzeństwu.

Trafnie w skardze kasacyjnej zarzucono brak dostatecznego rozważenia pod

kątem samoistności posiadania niespornego między stronami faktu, iż do 1986 r.

posiadanie wnioskodawców było nakierowane na uzyskanie w przyszłości prawa

własności w związku z planami ojca stron, co do zadysponowania swoim

majątkiem, oraz zaznaczenie przez J. i M. T. swych uprawnień właścicielskich co

do całej nieruchomości przez jej zbycie na rzecz uczestników przy braku sprzeciwu

wnioskodawców i nie podjęcia przez nich działań zmierzających do zaznaczenia

swoich praw do nieruchomości.

W prawie polskim nie obowiązuje zasada, że nikt nie może zmienić sobie

samowolnie rodzaju lub tytułu posiadania, w związku z czym posiadacz zależny

może zmienić swoje posiadanie zależne w samoistne (por. orzecz. Sądu

Najwyższego z 12 marca 1971 r., III CRN 516/70, OSP i KA 11/77, poz. 207),

ale skuteczność z punktu widzenia zasiedzenia takiego przekształcenia wymaga,

aby posiadacz uczynił to jawnie tzn. zamanifestował zmianę w sposób widoczny dla

otoczenia. W każdym razie zmiana, która nie została uzewnętrzniona i ograniczyła

się tylko do samej świadomości posiadacza jest prawnie bezskuteczna.

Przepisy kodeksu cywilnego nie określają początku terminu zasiedzenia.

Zgodnie z art. 175 k.c. mają w tym zakresie odpowiednie zastosowanie przepisy

o przedawnieniu (art. 120 k.c.). Stosując odpowiednio ten przepis należy

stwierdzić, że bieg terminu zasiedzenia zaczyna się od dnia, w którym osoba nie

będąca właścicielem rzeczy stała się posiadaczem samoistnym. Wobec tego

początek biegu terminu zasiedzenia, jest zbieżny z momentem uzurpowania sobie

przez posiadacza cudzego prawa własności. W przypadku gdy posiadacz zależny

stanie się posiadaczem samoistnym termin zasiedzenia należy liczyć nie od dnia

objęcia rzeczy w posiadanie lecz od momentu rozpoczęcia przez posiadacza

czynności świadczącej o władaniu rzeczą w charakterze właściciela.

Sąd Okręgowy dostatecznie nie

wyjaśnił z jakiej przyczyny posiadanie

samoistne datuje się od 1979 r., a w konsekwencji bezzasadnie utożsamił chwilę

objęcia rzeczy w posiadanie z chwilą posiadania animus rem sibi habendi. Nie

rozważył również, iż zachowanie wnioskodawców wobec uczestników wskazujące

na samoistny charakter posiadania w przypadku zmiany posiadania z zależnego na

samoistne wymaga umiejscowienia w czasie konkretnych zachowań, które

manifestowały na zewnątrz zmianę charakteru posiadania.

Zasadne były zatem zarzuty naruszenia art. 336 k.c. i 172 k.c., skoro ocena

samoistności posiadania została przez Sąd Okręgowy dokonana z pominięciem

części ustaleń Sądu Rejonowego, bez poczynienia ustaleń własnych i bez

uwzględnienia wszystkich wskazanych wyżej elementów istotnych, dla kwalifikacji

posiadania jako samoistnego lub zależnego.

Postanowienie zgodnie z zakresem zaskarżenia podlegało uchyleniu

w całości, mimo oddalenia apelacji w punkcie drugim postanowienia w pozostałej

części, skoro oddalenie to dotyczyło wyłącznie daty zasiedzenia, którą Sąd jest

zobligowany wskazać z urzędu. Istota postanowień integralnych podejmowanych

w postępowaniu nieprocesowym polega na tym, że ze względu na charakter

orzeczenia oraz wymagania wypływające z prawa materialnego dotyczą całości

przedmiotu sprawy, a poszczególne rozstrzygnięcia są ze sobą tak ściśle

powiązane oraz wzajemnie uzależnione i uwarunkowane, że niedopuszczalne jest

orzekanie

o

nich

odrębnie

ani

już

po

wydaniu

orzeczenia

częściowe

uprawomocnianie. Taki charakter ma orzeczenie o zasiedzeniu, skoro w sprawach

tych Sąd nie jest związany granicami żądania ani co do osoby która nabyła prawo

w drodze zasiedzenia, czy chwili w której to nabycie nastąpiło. Ocena przesłanek

zasiedzenia z punktu widzenia prawa materialnego należy do Sądu bez względu na

to, czy wnioskodawcy oznaczyli we wniosku datę, w której ich zdaniem zasiedzenie

nastąpiło i bez względu na to, czy jest to data wcześniejsza od wskazanej przez

wnioskodawców (por. uchwała Sądu Najwyższego z 19 listopada 2010 r., III CZP

97/10, OSNC 2011/6/64 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 7 października

2005 r., IV CK 133/05, Lex nr 399747)

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone orzeczenie

i przekazał

sprawę

Sądowi

Okręgowemu

do

ponownego

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 398

§ 2 k.p.c.).

es

rozpoznania

§ 1 k.p.c. i 108