II CSK 46/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 46/06

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 8 czerwca 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk (sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

Protokolant Maryla Czajkowska

w sprawie z powództwa Instytutu […]

przeciwko Uniwersytetowi […]

o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym ,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 8 czerwca 2006 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Okręgowego w Ł.

z dnia 8 września 2005 r.,

oddala skargę kasacyjną i nie obciąża strony powodowej

kosztami postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód – Instytut […] żądał usunięcia niezgodności treści księgi wieczystej nr

[…], prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Ł. – z rzeczywistym stanem prawnym

poprzez wykreślenie Uniwersytetu […] jako użytkownika wieczystego działki nr

229/1 (położonej w Ł. przy ul. U.) i właściciela budynków na tej działce oraz

wpisanie w miejsce Uniwersytetu powodowego Instytutu. Zdaniem powoda, jego

poprzednik prawny (Instytut Badań […]) nabył użytkowanie wieczyste wspomnianej

działki oraz własność wybudowanych na niej budynków.

Sąd Rejonowy oddalił powództwo, ustalając następujący stan faktyczny.

Instytut […] (poprzednik prawny powoda) dokonał inwestycji budowlanych na

spornej działce. W dniu 10 października 1962 r. ustalono na rzecz PAN – Instytut

[…] szczegółową lokalizację na budowę pawilonu i laboratorium podziemnego przy

ul. U. PAN w dniu 26 lipca 1962 r. otrzymała pozwolenie na budowę laboratorium

podziemnego przy ul. N. 68. Zatwierdzenie projektu budowy pawilonu i laboratorium

nadziemnego na spornej działce nastąpiło w dniu 13 maja 1964 r. Na podstawie

wspomnianych decyzji zbudowano pawilon, laboratorium podziemne i nadziemne.

W dniu 6 czerwca 1983 r. na podstawie decyzji Prezesa Państwowej Agencji

Atomistyki przydzielono Instytutowi m. in. składniki majątkowe i wierzytelności

Instytutu Badań […]. Nieruchomość położoną przy ul. Narutowicza i Uniwersyteckiej

w Łodzi nabył przez zasiedzenie Skarb Państwa w dniu 1 stycznia 1985 r.

(postanowienie z dnia 6 marca 1992 r.). Decyzją Urzędu Dzielnicowego z dnia 19

grudnia 1988 r. ustalono opłatę roczną za zarząd gruntu państwowego położonego

w Ł. przy ul. N., składającego się z działki oznaczonej nr 229 o pow. 8183 m 2. Na

wniosek Uniwersytetu do nowo założonej księgi wieczystej wpisano Uniwersytet

jako użytkownika wieczystego nieruchomości położonej w Ł. przy ul. N. , róg U.

(składającej się z działki o numerze 229) i właściciela zabudowań posadowionych

na gruncie. Obecnie sporna działka obejmuje działki oznaczone nr 229/1 i 229/2.

Sąd

Rejonowy

stwierdził,

że

obie

strony

nie

uzyskały

decyzji

o przekształceniu zarządu spornego gruntu w użytkowanie wieczyste, a tylko taka

decyzja mogła stanowić podstawę wpisu tego prawa do księgi wieczystej.

Apelacja powoda została oddalona jako bezzasadna. Sąd Okręgowy

podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji, że jednostki badawczo-rozwojowe

(jako osoby prawne) nabyły z mocy prawa użytkowanie wieczyste gruntów

stanowiących własność Skarbu Państwa, będące w dniu wejścia w życie ustawy

z dnia 29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami

i wywłaszczeniu nieruchomości (Dz. U. Nr 79, poz. 464) w zarządzie tych jednostek

oraz własność budynków i innych urządzeń znajdujących się na tych gruntach (art.

2 ust. 1 i 2 ustawy z 29 września 1990 r.). Jednakże strona powodowa nie wykazała

tego, aby w dniu 5 grudnia 1990 r. i 11 marca 1991 r. dysponowała prawem

zarządu sporną nieruchomością, a przez to – nabyła uprawnienie do wejścia

w prawa użytkownika wieczystego gruntu i właściciela znajdujących się na nim

budynków. Nawet gdyby przyjąć, że stronie powodowej (Instytutowi) przysługiwało

wspomniane prawo zarządu, to nabycie użytkowania wieczystego spornej działki

(uwłaszczenie) nastąpiłoby z dniem 5 grudnia 1990 r. na podstawie art. 2 ust. 1 i 2

ustawy z 29 września 1990 r., jednak brak odpowiedniej decyzji wojewody w tym

zakresie (art. 2 ust. 3 ustawy) eliminuje w ogóle możliwość stwierdzenia takiego

nabycia.

W obszernej skardze kasacyjnej strony powodowej podniesiono zarzuty

naruszenia prawa procesowego, tj. art. 378 § 1 k.p.c. oraz zarzuty naruszenia

prawa materialnego, tj. art. 2 ust. 1, 2, 3, 4, 5 i 8 ustawy z dnia 29 września 1990 r.

o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości (Dz. U. Nr

79, poz. 464 ze zm.), art. 80 ust 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce

gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości (Dz. U. z 1991 r., Nr 30, poz. 127 ze zm.),

art. 88a tej ustawy (po zmianie wprowadzonej w art. 16 ustawy z dnia

4 października 1991 r. o zmianie niektórych warunków przygotowania inwestycji

budownictwa mieszkaniowego w latach 1991 – 1995 oraz o zmianie niektórych

ustaw; Dz. U. Nr 103, poz. 446), art. 64a ustawy z dnia 25 lipca 1985 r.

o jednostkach badawczo – rozwojowych (Dz. U. z 1991, Nr 44, poz. 194)

w brzmieniu nadanym art. 1 pkt 37 ustawą z dnia 22 lutego 1991 r. o zmianie

ustawy o jednostkach badawczo – rozwojowych, art. 3 k.c. oraz art. 5 k.c. Skarżący

domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenia co do istoty

sprawy, ewentualnie – uchylenia wyroków sądów obu instancji i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. skarżący motywował faktem

nierozpoznania wszystkich zarzutów podniesionych w apelacji. Zarzut ten należy

uznać za bezpodstawny

Sąd Okręgowy trafnie bowiem stwierdził to, że

w rozpoznawanej sprawie nie można skutecznie podnosić uchybień odnoszących

się

do

postępowania

wieczystoksięgowego

zainicjowanego

wnioskiem

Uniwersytetu o wpis do księgi wieczystej. Wbrew stwierdzeniom skarżącego, Sąd

Okręgowy brał też pod uwagę tzw. dokumentację inwestycyjną, świadczącą

o inwestycjach dokonanych przez powodowy Instytut na spornej nieruchomości,

z tym, że trafnie uznał brak znaczenia tej dokumentacji dla wykazywania przez

powoda nabycia prawa użytkowania wieczystego do tejże nieruchomości i prawa

własności wzniesionych na niej budynków.

Należy zwrócić uwagę także na to, że zarzut naruszenia przez Sąd

Okręgowy art. 5 k.c. skarżący sformułował przynajmniej w dwóch płaszczyznach.

Po pierwsze, skarżący twierdził, że Sąd Okręgowy nie rozpoznał tego zarzutu

podniesionego w apelacji (art. 378 § 1 k.p.c.). Po drugie, w skardze kasacyjnej

starano się umotywować naruszenie przez Sąd Okręgowy art. 5 k.c. w sposób

samodzielny poza formułą art. 378 § 1 k.c. W obu przypadkach stanowisko

skarżącego należy uznać za nietrafne. W uzasadnieniu Sądu Okręgowego

wyraźnie ustosunkowano się do omawianego zarzutu zgłoszonego w apelacji (s. 9).

Jeżeli uwzględni się treść i funkcję art. 5 k.c. (konstrukcja naruszenia prawa

podmiotowego), to niezrozumiale brzmią wywody skarżącego dotyczące „postawy

Sądu Okręgowego” jako sprzecznej z zasadami współżycia społecznego i tego,

że „ewentualne prawa Uniwersytetu nie mogą naruszać praw powoda i stać w

sprzeczności z zasadami współżycia” (s. 10 skargi kasacyjnej).

2. Powód – Instytut […] domagał się uzgodnienia treści księgi wieczystej z

rzeczywistym stanem prawnym w ten sposób, że żądał nakazania wpisania go jako

użytkownika wieczystego działki oznaczonej nr 229 (o pow. 8183 m2), położonej w

Ł. przy ul. N. róg ul. U. oraz jako właściciela budynków znajdujących się na tej

działce. Kwestionował istnienie prawa użytkowania wieczystego gruntu i własności

budynków na tym gruncie wpisanych do księgi wieczystej na rzecz pozwanego

Uniwersytetu,

aczkolwiek

w skardze

kasacyjnej

zawarte

są

stwierdzenia

„o współużytkowaniu gruntów na równi z Uniwersytetem” i przysługiwaniu

powodowi „identycznych praw do tych gruntów” (s. 5 uzasadnienia skargi

kasacyjnej). W każdym razie trafnie stwierdził Sąd Okręgowy, że powoda obciążał

dowód wykazania prawa do gruntu (art. 6 k.c.) i to w odpowiedni sposób,

przewidziany w przepisach o uwłaszczeniu państwowych osób prawnych.

Sąd Okręgowy prawidłowo przyjął, że podstawą prawną uwłaszczenia

jednostek badawczo-rozwojowych są przepisy art. 2 ust. 1 i 2 ustawy z dnia

29 września 1990 r. o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu

nieruchomości (Dz. U. Nr 79, poz. 464; cyt. dalej jako „ustawa z 29 września

1990 r.”), a nie przepisy ustawy z dnia 22 lutego 1991 r. o zmianie ustawy

o jednostkach badawczo-rozwojowych (Dz. U. Nr 19, poz. 89; cyt. dalej jako

„ustawa z 22 lutego 1991 r.”). Jednostki badawczo-rozwojowe mają status prawny

państwowych osób prawnych (por. art. 1 ust. 1 – 3 ustawy z dnia 25 lipca 1985 r.

o jednostkach badawczo-rozwojowych; tj.: Dz. U. z 1991 r., Nr 44, poz. 194 ze

zm.). Oznacza to, że wspomniane uwłaszczenie nastąpiło ex lege w dniu 5 grudnia

1990 r., a nie dopiero z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 22 lutego 1991 r., tj.

w dniu 11 marca 1991 r. (por. np. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia

22 kwietnia 1997 r., III ZP 1/97, OSNP 1997, nr 23, poz. 453). Uwłaszczenie

jednostek badawczo-rozwojowych na podstawie art. 2 ust. 1 i 2 ustawy z dnia

29 września 1990 r. wymagało potwierdzenia w stosownej decyzji wojewody,

w zakresie nieruchomości stanowiących własność Skarbu Państwa (art. 2 ust. 3

ustawy z dnia 29 września 1990 r.). Bezpodstawny okazał się zatem zarzut

naruszenia art. 2 ust. 1, 2 i 3 ustawy z dnia 29 września 1990 r., a także zarzut

naruszenia art. 64a ustawy z dnia 22 lutego 1991 r., skoro ten ostatni przepis nie

mógł być brany pod uwagę jako podstawa prawna uwłaszczenia jednostek

badawczo-rozwojowych.

Zgodnie z ustaleniami dokonanymi przez oba Sądy, Skarb Państwa nabył

własność spornej działki nr 229 przez zasiedzenie z dniem 1 stycznia 1 985 r. Nie

ma przy tym znaczenia to, że postanowienie Sądu Rejonowego w przedmiocie

stwierdzenia zasiedzenia zapadło w 1992 r., ponieważ orzeczenie takie ma tylko

charakter deklaratoryjny i stwierdza także czas nabycia własności przez

zasiedzenie. W chwili wejścia w życie ustawy z dnia 29 września 1990 r. (5 grudnia

1990 r.) Skarb Państwa był wiec właścicielem spornej działki nr 229 i działka ta

(jako nienależąca do gruntów PFZ) mogła być objęta uwłaszczeniem na podstawie

art. 2 ust. 1 i 2 tej ustawy. Sugestie skarżącego kwestionujące tę ocenę prawną

Sądu Okręgowego (s. 6 skargi kasacyjnej) należy zatem uznać za nieuzasadnione.

3. Zgodnie z art. 2 ust. 1 i 2 ustawy z 29 września 1990 r., przesłanką

przewidzianego w tych przepisach uwłaszczenia (nabycia prawa użyłkowania

wieczystego gruntów i własność znajdujących się na nim budynków) jest m.in.

pozostawanie gruntów stanowiących własność Skarbu Państwa „w zarządzie

państwowych

osób prawnych”. Nie chodzi to jednak o „zarząd” w znaczeniu

faktycznym (określoną postać władztwa nad gruntem), ale przysługiwanie

państwowej stronie prawnej tytułu prawnego do tego gruntu w postaci właśnie

prawa zarządu (co do prawnego charakteru tego prawa – por. np. uzasadnienie

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 5 października 1993 r., III CZP 129/9, OSP

1994, z. 11, poz. 205). Prawo zarządu mogło powstać na rzecz państwowej osoby

prawnej w określonym trybie (por. np. art. 38 i 43 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985

o gospodarce gruntami i wywłaszczenia nieruchomości (Dz. U. Nr 22, poz. 29 ze

zm.) oraz rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 września 1985 r. w sprawie

szczegółowych zasad i trybu oddawania w zarząd oraz użytkowania nieruchomości

państwowych (Dz. U. Nr 47, poz. 240, ze zm.).

Sąd Okręgowy trafnie ustalił, że powód

nie wykazał prawa zarządu do

spornej działki, a więc jednej z istotnych przesłanek uwłaszczenia państwowych

osób prawnych w rozumieniu art. 2 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 września 1990 r.

Zarzuty naruszenia art. 2 ust. 4, 5 i 8 tej ustawy należy uznać za nieuzasadnione,

ponieważ przepisy te stwierdzają jedynie tyle, że grunty (stanowiące własność

Skarbu Państwa), będące w dniu wejścia w życie ustawy u użytkowaniu

państwowych osób prawnych, pozostają nadal w tym użytkowaniu (to samo dotyczy

budynków i innych urządzeń).

Chodzi tu zatem o gwarantowanie statusu

użytkownika gruntów i budynków m.in. tym państwowym osobom prawnym, którym

takie prawo już wcześniej przysługiwało. Skarżący nie wykazał takiego prawa, a nie

może o nim świadczyć samo władanie spornym gruntem i dokonywanie na nim

inwestycji budowlanych. W tej sytuacji nie sposób twierdzić, że nastąpiła

przewidziana w art. 80 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce

gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości (tj. Dz. U. z 1991 r., Nr 30, poz. 127 ze

zm.) transformacja prawna użytkowania w prawo zarządu.

Zgodnie z art. 88a ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. (Dz. U. z 1991 r., Nr

103, poz. 446), osoby prawne, które do dnia 5 grudnia 1990 r. uzyskały na działki

budowlane,

stanowiące

własność

Skarbu

Państwa,

ostateczne

decyzje

lokalizacyjne, otrzymują te działki w użytkowanie w trybie bezprzetargowym.

Sens tego przepisu polega na tym, że w sytuacji w nim opisanej otwiera się droga

do uzyskania prawa użytkowania wieczystego (w trybie bezprzetargowym).

Natomiast nie tworzy on jeszcze tytułu prawnego do gruntu państwowych osób

prawnych

dysponujących

ostatecznymi

decyzjami

lokalizacyjnymi.

Zarzut

naruszenia art. 88a wspomnianej ustawy nie może być zatem brany pod uwagę

przy motywacji prawnej podnoszonej przez skarżącego.

Niezrozumiały pozostaje zarzut naruszenia przez Sąd Okręgowy przepisu

art. 3 k.c. Sąd ten bowiem prawidłowo - dla oceny zasadności żądania

powodowego Instytutu – zastosował przepisy art. 2 ust. 1 i 2 ustawy z 29 września

1990 r. stanowiącego podstawę prawną uwłaszczenia jednostki badawczorozwojowej. Przepisy te bowiem były aktualne w zakresie uwłaszczenia także tych

jednostek w dacie wejścia ich w życie (5 grudnia 1990 r.). O naruszeniu przepisu

art. 3 k.c. nie świadczy także ukształtowana w 1997 r. (m.in. w wyniku podjęcia

uchwały z dnia 22 kwietnia 1997 r. III ZP 1/97) wykładnia przepisów art. 2 ust. 2

ustawy z 29 września 1990 r. dotycząca objęcia nimi także jednostek badawczorozwojowych jako państwowych osób prawnych.

Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy oddalił kasację strony

powodowej jako nieuzasadniona (art. 39814 k.p.c.). O kosztach postępowania

kasacyjnego orzeczono przy zastosowaniu art. 102 k.p.c.