II CSK 459/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 459/12

POSTANOWIENIE

Dnia 26 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

w sprawie z wniosku J. S., A. R.,

W. R. i H. R.

przy uczestnictwie M. A. – D., Z. S., M. R. oraz A. P.

o dział spadku i zniesienie współwłasności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 26 kwietnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania Z. S.

od postanowienia Sądu Okręgowego w P.

z dnia 30 grudnia 2011 r., sygn. akt II Ca […],

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w P. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 15 października 2009 r., Sąd Rejonowy w P. dokonał

działu spadku po B.F.W., zmarłej dnia 28 listopada 1952 r., w skład którego

wchodzi zabudowana nieruchomość położona w P. przy ul. P., stanowiąca działkę

oznaczoną w ewidencji gruntów nr 12 o powierzchni 3068 m2, dla której Sąd

Rejonowy prowadzi księgę wieczystą nr Kw […] oraz częściowych działów spadku

po M. J. R., zmarłej dnia 16 maja 1979 r., po A. J. P. zmarłej dnia 13 maja 1997 r.,

po Z. A. zmarłej dnia 29 marca 2003 r., po Z. S. R. zmarłym dnia 2 lutego 2007 r.,

w skład których wchodzą udziały w opisanej powyżej nieruchomości, a także zniósł

współwłasność

powyższej

nieruchomości

pomiędzy

spadkobiercami

i

współwłaścicielami: J. R. współwłaścicielem w 1/12 części; A. P. współwłaścicielem

w 1/12 części; M. R. współwłaścicielem w 1/12 części; M. A.-D. współwłaścicielem

w 4/12 częściach; Z. S. współwłaścicielem w 4/12 częściach i J. E. S.

współwłaścicielem w 1/12 części - w ten sposób, iż opisaną powyżej nieruchomość

wraz z zabudowaniami przyznał na wyłączną własność Z. S.; zasądził od

uczestnika Z. S. na rzecz uczestniczki M. A.-D. kwotę 563.544 zł tytułem spłaty

pieniężnej płatną w terminie 10 miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia z

ustawowymi odsetkami w razie uchybienia terminowi płatności; zasądził od

uczestnika Z. S. na rzecz uczestników postępowania: A. P., M.R. i J.E. S. oraz

wnioskodawcy J. R. kwoty po 140.886 zł tytułem spłaty pieniężnej płatne w terminie

10 miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia z ustawowymi odsetkami w

razie uchybienia terminowi płatności; nakazał J. E. S. wydanie Z. S. lokalu

mieszkalnego nr 13, położonego w P. przy ul. P. 5 w terminie 14 miesięcy od dnia

uprawomocnienia się orzeczenia; wartość przedmiotu działu spadku i zniesienia

współwłasności określił na kwotę 1.690.632 zł.

Sąd Rejonowy ustalił, że B. W. zmarła w dniu 28 listopada 1952 r. i spadek

po niej na podstawie ustawy nabyły dzieci: Z. A., M. R. i A. P. w 1/3 części każda z

nich. W dniu 16 maja 1979 r. zmarła M. R. i spadek po niej na podstawie ustawy

nabyły dzieci Z. R. i J. Ruszczyński. W dniu 13 maja 1997 r. zmarła A. P. i spadek

po niej na podstawie testamentu nabył wnuk Z. S. W dniu 29 marca 2003 r. zmarła

Z. A. i spadek po niej na podstawie ustawy nabyła wnuczka M. A.-D. W dniu 2

lutego 2007 r. zmarł Z. R. i spadek po nim na podstawie ustawy nabyły dzieci M.R. i

A. P. po 1/2 części każde z nich. W skład masy spadkowej po zmarłej B. W.

wchodzi tylko zabudowana nieruchomość gruntowa, położona w P., przy ul. P. 5,

oznaczona w ewidencji gruntów numerem działki 12, o obszarze 0,3068 ha, dla

której prowadzona jest księga wieczysta Kw nr […]. Nieruchomość zabudowana

jest

murowanym,

dwupiętrowym,

całkowicie

podpiwniczonym

budynkiem

mieszkalnym, posiadającym strych. Na każdej kondygnacji (parter, I piętro, II

piętro) znajdują się po cztery komplety mieszkalne o identycznej powierzchni i tym

samym układzie funkcjonalnym oraz dodatkowo na I i II piętrze utworzone są dwa

jedno-pomieszczeniowe lokale mieszkalne. W kamienicy istnieje możliwość

ustanowienia odrębnej własności lokali mieszkalnych. Istnieje także możliwość

podziału działki gruntu na dwie części: zabudowaną istniejącym budynkiem

mieszkalnym i niezabudowaną - znajdującą się w odległości 4,5 m od ściany

północnej istniejącego budynku mieszkalnego – która może stanowić funkcjonalną

działkę budowlaną. W budynku mieszkalnym posadowionym na nieruchomości

znajduje się 14 lokali mieszkalnych - na parterze: lokal numer 1, o powierzchni

ogólnej 84,70 m2, o wartości rynkowej 119.836 zł, lokal numer 2, o powierzchni

ogólnej 84,70 m2, o wartości rynkowej 107.966 z., lokal numer 3, o powierzchni

ogólnej 119,50 m2, o wartości rynkowej 119.836 zł, lokal numer 4, o powierzchni

ogólnej 84,70 m2, o wartości rynkowej 107. 966 zł, na I piętrze: lokal numer 5, o

powierzchni ogólnej 88,60 m2, o wartości rynkowej 87.880 zł, lokal numer 6, o

powierzchni ogólnej 89,30 m2, o wartości rynkowej 139.480 zł, lokal numer 7, o

powierzchni ogólnej 84,70 m2, o wartości rynkowej 139.480 zł, lokal numer 8, o

powierzchni ogólnej 96 m2, o wartości rynkowej 139.480 zł, lokal numer 9, o

powierzchni ogólnej 35,10 m2, o wartości rynkowej 11.340 zł, na II piętrze: lokal

numer 10, o powierzchni ogólnej 112,80 m 2, o wartości rynkowej 141.320 zł, lokal

numer 11, o powierzchni ogólnej 85,90 m 2, o wartości rynkowej 114.850 zł, lokal

numer 12, o powierzchni ogólnej 86 m 2, o wartości rynkowej 127.610 zł, lokal

numer 13, o powierzchni ogólnej 86 m 2, o wartości rynkowej 127.610 zł, lokal

numer 14, o powierzchni ogólnej 16,10 m 2, o wartości rynkowej 9.808 zł. Łączna

rynkowa wartość wszystkich lokali mieszkalnych w kamienicy wynosi 1.494.462 zł.

Wartość rynkowa niezabudowanej nieruchomości (grunt o obszarze 3.468 m 2)

wchodzącej w skład spadku po B. W. wynosi 196.170 zł. Wartość zabudowanej

nieruchomości wchodzącej w skład spadku po B. W. wynosi 1.690.632 zł. Obecnie

w kamienicy zamieszkiwane są cztery mieszkania na drugim piętrze (10, 11, 12, i

13 - w tym nr 13 przez wnioskodawczynię, a nr 11 przez K. K.), na pierwszym

piętrze jedno mieszkanie nr 6 i na parterze także jedno mieszkanie nr 3.

Wartość nieruchomości stanowiącej przedmiot działu spadku Sąd Rejonowy

ustalił na podstawie dowodu z opinii biegłych sądowych: C. J. i C. U. Sąd oddalił

wnioski uczestnika Z. S. i wnioskodawcy J. R. o przeprowadzenie dowodu z opinii

innych biegłych ds. szacowania wartości nieruchomości albowiem zmierzały one do

przewlekłości postępowania w sprawie.

W dniu 18 września 1996 r. uczestnik postępowania J. R. sprzedał połowę

udziału wynoszącego 1/6, tj. 1/12 w nieruchomości J. S. i udostępnił do

zamieszkania lokal numer 13.

J. R. i jego żona są emerytami. Z tego tytułu otrzymują łącznie świadczenie

w wysokości około 3.500 zł miesięcznie (netto). J. R. posiada oszczędności w

kwocie 10.000 zł. J. S. mieszka w lokalu nr 13 w kamienicy wraz z mężem i

pełnoletnim synem. Maż wnioskodawczym jest rencistą i otrzymuje rentę w

wysokości 900 zł miesięcznie. Wnioskodawczyni pracuje zarobkowo i jej

miesięczny dochód wynosi 850 zł. Wnioskodawczyni nie posiada żadnych

oszczędności. Z. S. uzyskuje dochód miesięczny w kwocie 5.000 zł (netto).

Uczestnik postępowania posiada oszczędności w kwocie około 30.000 zł. Jego

żona osiąga podobne dochody do niego. Na utrzymaniu uczestnika pozostaje syn

w wieku 18 lat. Uczestnik postępowania jest gotowy do zaciągnięcia kredytu w celu

uiszczenia zasądzonych od niego spłat na rzecz pozostałych współwłaścicieli

nieruchomości. Wnioskodawcy są skonfliktowani z uczestnikiem postępowania Z.

S. W nieruchomości jest możliwe ustanowienie odrębnych lokali. Jednakże

ostatecznie wnioskodawcy i uczestnik postępowania Z. S. wnieśli o dokonanie

działu spadku i zniesienia współwłasności poprzez przyznanie na wyłączną

własność przedmiotowej nieruchomości uczestnikowi Z.S., ze spłatą pozostałych

współwłaścicieli, ewentualnie o sprzedaż nieruchomości i podział sumy uzyskanej

ze sprzedaży stosownie do wielkości udziałów. Uwzględniając stanowisko

uczestników postępowania, Sąd przyznał nieruchomość na wyłączną własność

uczestnikowi postępowania Z. S., mając na uwadze także to, że deklarował on

możliwość

zaciągnięcia

kredytu

umożliwiającemu

mu

spłatę

pozostałych

współwłaścicieli. Nie bez znaczenia był również poziom uzyskiwanych dochodów

przez tego uczestnika, gwarantujący realną spłatę należności z tytułu spłat.

Ponadto, wybierając ten sposób zniesienia współwłasności i działu spadku, Sąd

miał na uwadze ogromny konflikt, jaki istnieje pomiędzy Z. S., J. R. i J. S., tj.

osobami, które były skłonne do ustanowienia odrębnej własności lokali.

Wysokość spłat zasądzonych od uczestnika postępowania Z. S. z tytułu

spadku oraz wysokości udziałów współwłaścicieli nieruchomości została ustalona z

uwzględnieniem przyjętej wartości przedmiotu spadku oraz wysokości udziałów

współwłaścicieli niewruchomości. Na podstawie art. 212 § 3 k.c., Sąd oznaczył

termin zapłaty zasądzonych należności z tytułu spłat na okres 10 miesięcy od dnia

uprawomocnienia się postanowienia wraz z ustawowymi odsetkami w razie

uchybienia terminu ich płatności. Ustalając termin płatności spłat, Sąd wziął pod

uwagę czas potrzebny na uzyskanie kredytu przez uczestnika postępowania. Na

podstawie art. 624 k.p.c. Sąd nakazał wnioskodawczyni J. S. wydanie uczestnikowi

Z. S. lokalu mieszkalnego nr 13, położonego w nieruchomości w terminie 14

miesięcy od dnia uprawomocnienia się postanowienia, mając na względzie czas,

jaki wnioskodawczyni po otrzymaniu spłaty pieniężnej musi poświęcić na zakup

innego mieszkania.

Uczestnik postępowania Z. S. wniósł o rozliczenie sprawowanego przez

niego zarządu od 1993 r. i ostatecznie żądał od współwłaścicieli stosownie do

przysługujących udziałów, zasądzenia łącznie kwoty 51.600 zł.

Z. S. był

faktycznym zarządcą nieruchomości - utrzymywał łączność z administratorką K. K.,

prowadził korespondencję z Urzędem Miasta, regulował podatki od nieruchomości i

windykował zaległe należności z tytułu czynszów. Prawo zarządu uczestnik uzyskał

na podstawie udzielonych mu pełnomocnictw przez pozostałych współwłaścicieli (w

dniu 12 lutego 1992 r. Z. A. i A. P., a w dniu 11 listopada 1992 r. Z. R. i J. R.).

Jednakże w żadnych z tych pełnomocnictw nie zawarto postanowienia co do

wysokości wynagrodzenia Z. S. z tytułu zarządu. W 1996 r. Z. R. i J. R. cofnęli

uczestnikowi zgodę na sprawowanie zarządu. Z. S. w okresie od 1993 do 2000 r.

nie domagał się od pozostałych współwłaścicieli wynagrodzenia z tytułu

sprawowanego zarządu. Takie żądanie zgłosił w lipcu 2000 r., w toku sprawy. Z. S.,

jako zarządca, uchybił obowiązkowi prawidłowego wystawiania i ewidencjonowania

dowodów wpłat należności z tytułu czynszów. Z tych przyczyn nie było możliwe

ustalenie wysokości dochodu z przedmiotowej nieruchomości, a w konsekwencji

uwzględnienie

żądania

uczestnika

o

rozliczenie

wynagrodzenia

z

tytułu

sprawowanego przez niego zarządu nad nieruchomością. To samo dotyczyło

żądania ustalenia i rozliczenia dochodów uzyskiwanych z nieruchomości. Uczestnik

nie wykazał także poniesienia kosztów dojazdu z K./W. do P. w celu wykonania

czynności zarządczych.

Bezzasadne było także żądanie uczestnika Z. S. o zasądzenie od J. S.

kwoty 93.969 zł wraz z ustawowymi odsetkami od dnia 1 października 1996 r. z

tytułu bezumownego korzystania z lokalu mieszkalnego nr 13. Wnioskodawczyni,

nabywając od J. R. udział wynoszący 1/12 we własności tej nieruchomości, stała

się jej współwłaścicielką posiadającą prawo do współposiadania oraz do

korzystania z niej (art. 206 k.c.).

Postanowieniem z dnia 30 grudnia 2011 r. Sąd Okręgowy oddalił apelacje

uczestniczki postępowania M. A.-D. oraz uczestnika Z. S. wniesione od

postanowienia Sądu pierwszej instancji.

Odnośnie do apelacji uczestnika postępowania Z. S. Sąd uznał za

nieuzasadniony wniosek apelacji zmierzający do sprzedaży w drodze licytacji

nieruchomości. W sprawie możliwym było zniesienie współwłasności przez

wyodrębnienie odrębnej własności lokali. Podział fizyczny rzeczy stanowi

podstawowy sposób wyjścia ze wspólności. Nie oznacza to, iż brak formalnoprawnych

przeszkód

do

jego

zastosowania

uniemożliwia

skorzystanie

z pozostałych sposobów zniesienia współwłasności. Zarówno wnioskodawczyni,

jak też uczestnicy stanowczo nie domagali się wyodrębnienia oddzielnej własności

lokali. W zaistniałej sytuacji zasadnie Sąd Rejonowy przyznał nieruchomość na

wyłączną własność jednemu ze współwłaścicieli. Dokonany przez Sąd pierwszej

instancji wybór skarżącego, jako osoby której przyznana została własność

nieruchomości, jest trafny i znajduje akceptację samego apelującego, który

w końcowej fazie postępowania podtrzymał swoje stanowisko, ażeby przyznać mu

cały majątek objęty wnioskiem. Sytuacja majątkowa skarżącego jest zdecydowanie

lepsza niż pozostałych uczestników. Nie był przekonujący argument uczestnika,

iż nie ma on odpowiednich oszczędności, skoro sprawa toczyła się blisko 5 lat.

Winien on zgromadzić stosowne fundusze niezbędne na spłatę pozostałych

współwłaścicieli. Określony przez Sąd termin spłaty wynosi 10 miesięcy, licząc od

dnia uprawomocnienia się końcowego postanowienia. Z opinii biegłego Z. K.

wynika, że działka objęta wnioskiem może być podzielona. Zatem uczestnik jest

uprawniony do sprzedaży tej części nieruchomości i przeznaczenia na spłatę

pozyskanych w ten sposób środków. W świetle opinii biegłych sądowych możliwe

jest także ustanowienie odrębnej własności lokali. Skarżący może więc pozyskać

niezbędnie fundusze ze sprzedaży części z nich. Zarządzenie sprzedaży rzeczy

wspólnej może mieć zastosowanie w ostateczności, jeżeli podział fizyczny jest nie

możliwy, a żaden ze współwłaścicieli nie wyraża zgody na przyznanie mu jej na

wyłączną własność. Obie te przesłanki nie zaistniały w sprawie. Na rozprawie

skarżący deklarował gotowość przydzielenia mu przedmiotowej nieruchomości.

Sąd

Okręgowy

uznał

za

uzasadnione

zarzuty

apelacji

uczestnika

postępowania Z. S. odnoszące się do opinii biegłych, na podstawie których Sąd

pierwszej

instancji

ustalił

wartość

nieruchomości

będącej

przedmiotem

postępowania przez zsumowanie wartości poszczególnych odrębnych własności

lokali. Opierały się ona na błędnym założeniu, że na terenie posesji jest

ustanowiona odrębna własność lokali. Z tych też względów na etapie postępowania

odwoławczego został uwzględniony wniosek o dopuszczenie dowodu z opinii

uzupełniającej innego biegłego. Z opinii biegłego Z. K., którą Sąd Okręgowy uznał

za wiarygodna, wynikało jednak, że wartość nieruchomości jest wyższa niż to ustalił

Sąd Rejonowy.

Sąd Okręgowy uznał pozostałe zarzuty apelacji uczestnika postępowania,

w tym zarzut kwestionujący nieuwzględnienie żądania o wynagrodzenie za

bezumowne

korzystanie

z

lokalu

przez

J.

S. Uczestniczka

ta,

będąc

współwłaścicielką w 1/12 części, była uprawniona do posiadania lokalu w ramach

przysługującego jej prawa (art. 206 k.c.). Nie było więc podstaw do zastosowania

art. 224 i n. k.c. Z tych samych przyczyn nie była również zasadna apelacja

uczestniczki postępowania M. A.

Od postanowienia Sądu Okręgowego skargę kasacyjną wniósł uczestnik

postępowania Z. S., który zaskarżył je w całości. W ramach pierwszej podstawy

kasacyjnej zarzucił:

a) niewłaściwe zastosowanie art. 212 § 2 w zw. z art. 1035 k.c., przez co

skarżącemu przyznano nieruchomość będącą przedmiotem działu wbrew

jego wyraźnej woli i obciążono go spłatami ponad jego możliwości;

b) błędną wykładnię art. 206 k.c. przez przyjęcie, że posiadanie fizycznie

wyodrębnionej części rzeczy wspólnej przez jednego ze współwłaścicieli

i korzystanie

przezeń

z

tej

części

z

wyłączeniem

pozostałych

współwłaścicieli i bez ich zgody stanowi sposób współposiadania rzeczy

wspólnej i korzystania z niej dopuszczony przez powołany przepis, co

wyklucza rozliczenia z tytułu bezumownego posiadania;

c) niewłaściwe zastosowanie prawa materialnego przez niezastosowanie art.

1036 k.c. zdanie drugie w sprawie terminu eksmisji wnioskodawczyni J. S. z

nieruchomości przyznanej skarżącemu.

Uczestnik postępowania wniósł o uchylenie i zmianę zaskarżonego

postanowienia Sądu Okręgowego przez uwzględnienie apelacji skarżącego

i zmianę postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 15 października 2009 r. w ten

sposób, że opisana w sentencji tegoż postanowienia nieruchomość zostanie

sprzedana stosownie do przepisów kodeksu postępowania cywilnego, a o

wzajemnych roszczeniach wnioskodawców i uczestników postępowania oraz o

podziale sumy uzyskanej ze sprzedaży rozstrzygnie po jej przeprowadzeniu Sąd

Rejonowy,

ewentualnie

o

uchylenie

zaskarżonego

postanowienia

Sądu

Okręgowego, ewentualnie także postanowienia Sądu Rejonowego, i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi temu samemu lub równorzędnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W orzecznictwie przyjmuje się jednolicie, że rzecz, będącą przedmiotem

postępowania podziałowego, w tym o dział spadku, może zostać przyznana na

własność jednemu ze

współwłaścicieli z obowiązkiem spłaty pozostałych

współwłaścicieli (art. 212 § 2 k.c.), jedynie wówczas, gdy chociażby jeden z nich

wyrazi wolę na taki sposób zniesienia współwłasności. Jeżeli przy zniesieniu

współwłasności żaden ze współwłaścicieli nie wyraża zgody na przyznanie mu

rzeczy, sąd zarządza jej sprzedaż (por. postanowienie Sądu Najwyższego: z dnia

4 listopada 1998 r., II CKN 347/98, OSNC 1999, nr 6, poz. 108). W orzeczeniu tym

wyjaśniono, że wprawdzie przepisy o zniesieniu współwłasności tylko w odniesieniu

do gospodarstwa rolnego wyraźnie nakazują zarządzenie jego sprzedaży

w wypadku niewyrażenia zgody przez żadnego ze współwłaścicieli na przyznanie

mu go w naturze (art. 214 § 4 k.c.). Błędne byłoby jednak rozumowanie a contrario

i przyjmowanie dopuszczalności przyznawania rzeczy nie wchodzącej w skład

gospodarstwa rolnego współwłaścicielowi, który jej nie chce. W postanowieniu

Sądu Najwyższego z dnia 8 sierpnia 2003 r., V CK 174/02 (nie publ.) stwierdzono,

że tego rodzaju sytuacja, gdy żaden ze współwłaścicieli nie wyraża zgody na

przyznanie mu rzeczy, oznacza – zgodnie z art. 212 § 2 k.c. – że rzecz nie daje się

podzielić. Podzielając przedstawione wyżej stanowisko, należy dodatkowo przyjąć,

że ustalając czy współwłaściciel wyraził zgodę na przyznanie mu w wyniku podziału

rzeczy wspólnej, należy także uwzględnić warunki przedstawione przez tego

współwłaściciela przejęcia tej rzeczy, w szczególności odnoszące się do jej

wartości, decydującej zarazem o wysokości spłat, jakie będzie zobowiązany

ponosić wobec pozostałych współwłaścicieli. Uzależnienie zgody współwłaściciela

na przyznanie mu na wyłączną własność rzeczy w ramach podziału od ustalenia jej

wartości na określonym poziomie zasługuje na uwzględnienie przez sąd orzekający

o podziale rzeczy. Sam współwłaściciel może bowiem zadecydować o tym, czy jest

zainteresowany

nabyciem

rzeczy

w

całości

o

określonej

wartości

przy

uwzględnieniu nie tylko własnej sytuacji materialnej i osobistej, ale również

własnych preferencji co do angażowania w przyszłości środków finansowych na

nabycie własności rzeczy z wyłączeniem bądź ograniczeniem możliwości ich

wykorzystania na inne cele. Nie ma więc podstaw do przyjęcia, że współwłaściciel

wyraził zgodę na przyznanie mu na wyłączną własność rzeczy, jeżeli zgodę na taki

sposób zniesienia współwłasności uzależnił od przyjęcia przez sąd określonej

wartości rzeczy będącej przedmiotem podziału, a sąd ustalił ją na wyższym

poziomie. Taka sytuacja miała miejsce w sprawie. Zarówno przed Sądem pierwszej

instancji, jak również przed Sądem drugiej instancji uczestnik postępowania Z. S.

wniósł o przyznanie mu nieruchomości na własność z obowiązkiem spłaty

pozostałych współwłaścicieli pod warunkiem, że jej wartość nie zostanie ustalona

powyżej wskazanej przez niego kwoty. W szczególności na rozprawie w dniu 17

września 2009 r., poprzedzającej zamknięcie rozprawy przed Sądem pierwszej

instancji, uczestnik postępowania wyraził zgodę na przyznanie mu nieruchomości

pod warunkiem, iż do wyceny nieruchomości zostanie przyjęta opinia z ubiegłego

roku, a nie aktualna wycena C. J. (k. 1681). Również przed zamknięciem rozprawy

przed Sądem Okręgowym w dniu 28 grudnia 2011 r., wobec oddalenia wniosku o

dopuszczenie dowodu z opinii biegłego, uczestnik postępowania Z. S. wniósł

jednoznacznie o sądową sprzedaż nieruchomości (k. 2036). Z tych względów, Sąd

Okręgowy bezzasadnie przyjął, że uczestnik postępowania Z. S. wniósł o

przyznanie mu własności nieruchomości skoro jej wartość została ustalona

znacznie powyżej wartości wskazanej przez tego uczestnika postępowania i od

czego uzależnił zgodę na przyznanie mu własności nieruchomości z obowiązkiem

spłaty pozostałych jej współwłaścicieli. W konsekwencji uzasadniony jest zarzut

naruszenia art. 212 § 2 w zw. z art. 1035 k.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie.

Bez znaczenia jest przy tym analiza Sądu Okręgowego zmierzająca do wykazania,

że sytuacja majątkowa i osobista uczestnika postępowania umożliwia mu

wykonanie zobowiązań z tytułu spłat zasądzonych na rzecz pozostałych

współwłaścicieli.

Za uzasadniony należy uznać także zarzut błędnej wykładni art. 206 k.c.

Przyjęte przez Sąd Okręgowy stanowisko, że z art. 206 k.c. wynikało uprawnienie

wnioskodawczyni

J.

S. do

posiadania

i

korzystania

lokalu

w ramach

przysługującego jej prawa, nie uwzględnia, że uprawnienie to w odniesieniu do

części nieruchomości (lokalu nr 13) wnioskodawczyni wykonywała z wyłączeniem

innych współwłaścicieli nieruchomości. Tymczasem, zgodnie z tym przepisem,

każdy ze współwłaścicieli jest uprawniony do współposiadania rzeczy wspólnej oraz

do korzystania z niej w takim zakresie, jaki daje się pogodzić ze współposiadaniem

i korzystaniem z rzeczy przez pozostałych współwłaścicieli. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego wyrażono dwa stanowiska dotyczące wykładni art. 206 k.c. Według

pierwszego z nich, art. 206 k.c. ma na względzie tylko bezpośrednie i wspólne

posiadanie oraz korzystanie przez wszystkich współwłaścicieli z całej rzeczy; ten

określony ustawą sposób posiadania rzeczy wspólnej i korzystania z niej jest

aktualny tylko wtedy, gdy odmienny sposób nie został przewidziany w umowie

współwłaścicieli lub orzeczeniu sądu (por. uchwały Sądu Najwyższego: z dnia

10 maja 2006 r., III CZP 9/06, OSNC 2007, nr 3, poz. 37 oraz z dnia 29 listopada

2007 r., III CZP 94/07, OSNC-ZD 2008, nr D, poz. 96). Nieprawidłowym jest

więc posługiwanie się określeniami „posiadania ponad udział” lub „posiadanie

w granicach udziału”. W uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia

13 marca 2008 r., III CZP 3/08 (OSNC 2009, nr 4, poz. 53), wyjaśniono, że jeżeli

sposób korzystania z rzeczy wspólnej nie określa umowa współwłaścicieli ani

orzeczenie sądu, to w takim przypadku, każdy współwłaściciel jest uprawniony

do bezpośredniego posiadania całej rzeczy (a nie tylko jej fizycznej części)

wspólnie wraz z pozostałymi współwłaścicielami; granicą jego uprawnienia jest

takie samo uprawnienie każdego z pozostałych współwłaścicieli. W konsekwencji

współwłaściciel, który pozbawia innego współwłaściciela posiadania na zasadach

określonych

w

art.

k.c.,

narusza

jego

uprawnienie

wynikające

ze

współwłasności, a sam, w zakresie, w jakim posiada rzecz i korzysta z niej

w sposób wykluczający posiadanie i korzystanie innych współwłaścicieli, działa

bezprawnie (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2006 r., III CZP 9/06).

Drugie

ze

stanowisk,

wyrażone

w

orzecznictwie

Sądu

Najwyższego

(por. postanowienia: z dnia 11 lutego 2009 r., V CSK 311/08, z dnia

22 października 2010 r., III CSK 331/09 oraz z dnia 14 października 2011 r.,

III CSK 288/10, nie publ.), wiąże granice uprawnionego posiadania i korzystania

z rzeczy przez współwłaściciela z wielkością jego udziału, zatem o bezprawnym

posiadaniu rzeczy wspólnej można mówić wyłącznie wówczas, gdy współwłaściciel

korzysta z rzeczy „ponad udział”. Do przedstawionego wyżej zagadnienia odniósł

się Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

19 marca 2013 r., III CZP 88/12 (nie publ.), w której opowiedział się za pierwszym,

z przedstawionych wyżej, stanowisk. Podzielając stanowisko wyrażone w uchwale

III CZP 88/12, należy zwrócić uwagę, że art. 206 k.c. przewiduje określony

ustawowo

model

współposiadania

i

korzystania

z

rzeczy

wspólnej.

Współposiadanie, według tego modelu, oznacza łączne władanie do niepodzielnej

ręki (pro indiviso). Polega ono na wykonywaniu władztwa faktycznego nad całą

rzeczą przez każdego ze współwłaścicieli, ale w zakresie, który nie wyłącza takiego

korzystania z rzeczy przez pozostałych współwłaścicieli. Tak określone uprawnienie

jest niezależne od wielkości przysługującemu współwłaścicielowi udziału. Inny od

przewidzianego w ustawie (art. 206 k.c.) sposób współposiadania i korzystania

z rzeczy wspólnej np. korzystania przez jednego lub kilku ze współwłaścicieli

wyłącznie z określonej części rzeczy wspólnej, współwłaściciele mogą wprowadzić

umową (podział quod usum) zawartą chociażby w sposób konkludentny albo może

zostać określony orzeczeniem sądu. W przeciwnym przypadku, współwłaściciel,

który pozbawia możliwości wykonywania innych współwłaścicieli możliwości

wykonywania uprawnień wynikających z art. 206 k.c. przez wyłączne korzystanie

z całej bądź części rzeczy wspólnej, czyni to bezprawnie, co – zgodnie z powołaną

uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2013 r., III CZP 88/12 – uprawnia do

dochodzenia wynagrodzenia za korzystanie z tej rzeczy na podstawie art. 224 § 2

lub art. 225 k.c. Dodać należy, iż w uzasadnieniu uchwały wskazano, że do

naruszenia uprawnień z art. 206 k.c. nie dochodzi nie tylko wówczas, gdy

współwłaściciele zawarli porozumienie określające inny od ustawowego sposób

korzystania z rzeczy wspólnej albo gdy zostało wydane w tym przedmiocie

orzeczenie sądu, ale także wówczas, gdy jeden ze współwłaścicieli zrezygnuje

z wykonywania tego uprawnienia na rzecz innego lub innych współwłaścicieli.

Brak odpowiednich ustaleń faktycznych, w szczególności dotyczących tego

czy współwłaściciele nieruchomości zawarli porozumienie określające inny od

ustawowego sposób korzystania z nieruchomości względnie godzili się na

określony

sposób

korzystania

z

fizycznej

części

nieruchomości

(lokalu

mieszkalnego) przez J. S., nie pozwala na ocenę, czy mimo błędnej wykładni art.

206 k.c. ostateczne rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego w zakresie zgłoszonego

żądania zapłaty wynagrodzenia za korzystanie z lokalu mieszkalnego odpowiadało

prawu.

Niezasadny był

spadkobierca

może

zarzut

za

naruszenia

zgodą

art.

pozostałych

1036

k.c.,

według którego

spadkobierców

rozporządzić

w przedmiocie należącym do spadku. W braku zgody któregokolwiek z pozostałych

spadkobierców rozporządzenie jest bezskuteczne o tyle, o ile naruszałoby

uprawnienia przysługujące temu spadkobiercy na podstawie przepisów o dziale

spadku.

Chodzi

przy

tym

o

uprawnienia

wynikające

z

przepisów

materialnoprawnych o dziale spadku. Skutkiem zastosowania art. 1036 k.c. jest

przeprowadzenie działu spadku w taki sposób, jakby rozporządzenia w ogóle nie

było (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 4 lipca

1963 r., III CO 21/63, OSNCP 1964, nr 12, poz. 245, uzasadnienie uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 6 września 1996 r., III CZP 97/96, OSNC 1996, nr 12,

poz. 158, postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 3 kwietnia 1990 r., III CRN

68/90, OSNCP 1991, nr 8-9, poz. 109 oraz z dnia 1 grudnia 2000 r., V CKN

1298/00, OSNC 2001, nr 6, poz. 94). Zbycie połowy udziału w nieruchomości

należącej do spadku przez J. R. na rzecz J. S. w żaden sposób nie naruszyło

jakichkolwiek uprawnień skarżącego jako spadkodawcy na podstawie przepisów

materialnoprawnych o dziale spadku, w tym uprawnienia do otrzymania na

wyłączną własność nieruchomości należącej do spadku, a w konsekwencji także do

żądania wydania nieruchomości (lub jej części) przyznanej mu na wyłączną

własność w postanowieniu działowym. Odroczenie terminu wydania części

nieruchomości – zaakceptowane przez Sąd Okręgowy – nastąpiło wskutek

zastosowania przez Sąd pierwszej instancji przepisu szczególnego zawartego w

art. 624 k.p.c., którego zarzutu naruszenia w skardze kasacyjnej jednak nie

podniesiono.

Z tych względów na podstawie art. 39815 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. oraz

art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1, art. 39821 i art. 13 § 2 k.p.c. orzeczono, jak

w sentencji.

es