II CSK 459/09 · Sąd Najwyższy

Wyrok z dnia 3 lutego 2010 r., II CSK 459/09

Wniesienie pozwu o wykonanie umowy przedwstępnej nie przerywa

biegu przedawnienia co do roszczenia odszkodowawczego (art. 390 § 1 i 2

k.c.).

Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

Sędzia SN Teresa Bielska-Sobkowicz

Sędzia SN Krzysztof Strzelczyk

Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa Marka W. przeciwko Aleksandrze R.,

Danucie R.-O. i Grzegorzowi Andrzejowi R. o zapłatę, po rozpoznaniu na

posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 3 lutego 2010 r. skargi kasacyjnej

powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 19 grudnia 2008 r.

oddalił skargę kasacyjną i zasądził od powoda na rzecz pozwanych kwotę

3600 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód w pozwie z dnia 29 października 2001 r. – powołując się na przyjęcie

oferty, którą pozwani złożyli w akcie notarialnym z dnia 13 października 1999 r. –

żądał nakazania pozwanym złożenia oświadczenia o zobowiązaniu się do zawarcia

umowy sprzedaży szczegółowo opisanej nieruchomości za cenę 3 700 000 zł.

Według tej oferty, umowa miała zostać zawarta do dnia 31 grudnia 2000 r.

W innym równolegle toczącym się postępowaniu powód żądał uznania za

bezskuteczną umowy z dnia 9 kwietnia 2001 r., na podstawie której pozwani

sprzedali "L.P.", sp. z o.o. sporną nieruchomość. Postępowanie w tej sprawie

zostało umorzone, powód bowiem – po zawarciu ugody, na podstawie której "L.P."

zapłaciła mu kwotę 2 000 000 zł – cofnął w dniu 21 marca 2003 r. pozew i zrzekł się

roszczenia.

W toku rozpoznawanej sprawy powód zgłosił w dniu 23 kwietnia 2003 r.

roszczenie nazwane "ewentualnym", żądając „w razie nieuwzględnienia roszczenia

o zawarcie umowy przyrzeczonej” zasądzenia kwoty 3 018 613,60 zł tytułem

naprawienia szkody, którą poniósł przez to, że liczył na wykonanie umowy

przedwstępnej. Jednocześnie cofnął pozew ze zrzeczeniem się roszczenia w części

zawierającej żądanie złożenia oświadczenia woli, a na późniejszym etapie procesu

ograniczył powództwo o odszkodowanie do kwoty 1 010 421,85 zł, mając na

względzie otrzymaną na podstawie wspomnianej ugody kwotę 2 000 000 zł. Sąd

pierwszej instancji postanowieniem z dnia 25 listopada 2003 r. umorzył

postępowanie co do roszczenia o nakazanie pozwanym złożenia oświadczenia woli

a także odnośnie do żądania zasądzenia kwoty 2 000 000 zł.

Po wydaniu tego postanowienia Sąd Okręgowy zasądził od pozwanych na

rzecz powoda – przyjmując jego przyczynienie się do powstania szkody – kwotę

607 596,20 zł, a w pozostałym zakresie powództwo oddalił. U podstaw tego

rozstrzygnięcia legło stwierdzenie, że pozwani bezpodstawnie uchylili się od

zawarcia umowy przyrzeczonej.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 19 grudnia 2008 r. zmienił wyrok Sądu

Okręgowego i powództwo, jako przedawnione, oddalił, zwracając uwagę, że umowa

przyrzeczona miała być zawarta do dnia 31 grudnia 2000 r. Oznacza to, że

roszczenia wynikające z umowy przedwstępnej przedawniły się – co trafnie zarzucili

pozwani – z dniem 31 grudnia 2001 r. (art. 390 § 3 zdanie pierwsze k.c.).

Okoliczność, że przed upływem tego terminu powód wystąpił z powództwem o

zawarcie umowy przyrzeczonej, które notabene skutecznie cofnął, nie oznacza, iż

roszczenie o odszkodowanie zgłoszone po tym terminie, gdyż dopiero w dniu 23

kwietnia 2003 r., nie uległo przedawnieniu. Sąd Apelacyjny podniósł, że art. 390 § 3

zdanie drugie k.c., zgodnie z którym termin przedawnienia roszczenia

odszkodowawczego „niejako przesunięty zostaje w czasie”, ma zastosowania tylko

wtedy, gdy wniesione przez uprawnionego z umowy przedwstępnej powództwo o

zawarcie umowy przyrzeczonej zostało oddalone. Taka sytuacja nie wystąpiła,

skoro jej przedmiotem było początkowo żądanie zawarcia umowy przyrzeczonej, a

w dalszym jej toku roszczenie odszkodowawcze zgłoszone po terminie

przewidzianym w art. 390 § 3 zdanie pierwsze k.c.

Skarga kasacyjna została oparta na podstawie naruszenia prawa

materialnego, tj. art. 390 k.c. przez błędną jego wykładnię i w następstwie tego

niezastosowanie art. 390 § 3 zdanie drugie k.c. Zdaniem skarżącego, dokonana

przez Sąd Apelacyjny wykładnia art. 390 k.c. oparta jest na nieracjonalnym

założeniu, że w celu uniknięcia przedawnienia roszczenia odszkodowawczego

powód powinien popierać pierwotnie zgłoszone powództwo o zawarcie umowy

przyrzeczonej, którego się zrzekł, tylko w tym celu, aby „uzyskać” wyrok oddalający

to powództwo.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty skarżącego opierają się na błędnym założeniu, że jedynym terminem

przedawnienia roszczenia odszkodowawczego, o którym mowa w art. 390 § 1 k.c.,

jest przewidziany w art. 390 § 3 zdanie drugie k.c. termin roczny, liczony od dnia

uprawomocnienia się orzeczenia oddalającego powództwo o zawarcie umowy

przyrzeczonej. Uszło uwagi skarżącego, że – jak stanowi art. 390 § 3 zdanie

pierwsze k.c. – roszczenia z umowy przedwstępnej, a zatem także roszczenie

odszkodowawcze, przedawniają się z upływem roku od dnia, w którym umowa

przyrzeczona miała być zawarta, natomiast termin przedawnienia wskazany w

zdaniu drugim tego przepisu ma zastosowanie tylko wtedy, gdy wierzyciel wystąpił z

roszczeniem o odszkodowanie dopiero po uprawomocnieniu się wyroku

oddalającego powództwo o zawarcie umowy przyrzeczonej. Przepis ten nie może

więc mieć zastosowania w sytuacji, w której – jak w rozpoznanej sprawie – powód

wystąpił z roszczeniem o naprawienie szkody w toku postępowania, którego

przedmiotem było roszczenie o wykonanie umowy przedwstępnej (zawarcie umowy

przyrzeczonej).

Istota sporu – zważywszy na sekwencje czynności podjętych przez powoda –

sprowadza się do kwestii, czy wniesienie pozwu o wykonanie umowy

przedwstępnej przerywa bieg przedawnienia także roszczenia odszkodowawczego.

Rozważania w tym przedmiocie rozpocząć należy od stwierdzenia, że

ustawodawca, chcąc zapobiec sytuacji, w której strony umowy przedwstępnej przez

długi okres pozostawałyby w stanie niepewności, wprowadził krótki, wynoszący

bowiem tylko jeden rok, termin przedawnienia wszystkich roszczeń wynikających z

umowy przedwstępnej. Zgodnie z art. 390 § 3 zdanie pierwsze k.c., bezskuteczny

upływ terminu uzgodnionego lub wyznaczonego do zawarcia umowy przyrzeczonej

staje się początkiem biegu rocznego terminu przedawnienia zarówno roszczenia o

zawarcie umowy przyrzeczonej, jak i roszczenia odszkodowawczego (por. uchwała

Sądu Najwyższego z dnia 21 listopada 2006 r., III CZP 102/06, OSNC 2007 r., nr 78, poz. 104). W sposób szczególny uregulowany został początek biegu terminu

przedawnienia roszczenia o naprawienie szkody, jeżeli uprawniony wystąpił

wcześniej z powództwem o zawarcie umowy przyrzeczonej, które zostało oddalone;

wówczas roszczenie odszkodowawcze przedawnia się z upływem roku od dnia, w

którym orzeczenie oddalające żądanie wykonania umowy przedwstępnej stało się

prawomocne. Celem takiego uregulowania jest zapewnienie uprawnionemu

możliwości realizowania tzw. skutku słabszego umowy przedwstępnej, tj. uzyskania

odszkodowania w sytuacji, w której żądanie zmierzające do wykonania umowy

przedwstępnej (tzw. skutek silniejszy) zostało przez sąd oddalone.

W doktrynie prezentowany jest pogląd, że wierzycielowi z umowy

przedwstępnej o skutku silniejszym, dysponującemu dwoma roszczeniami,

przysługuje prawo wyboru, czy skorzysta z roszczenia o wykonanie umowy

przedwstępnej, czy tylko z roszczenia odszkodowawczego. Za takim stanowiskiem

przemawia argument, że skoro roszczenie odszkodowawcze przysługuje

wierzycielowi z umowy przedwstępnej niespełniającej przesłanek ważności umowy

przyrzeczonej, to a maiori ad minus należy uznać, że służy ono również

wierzycielowi z umowy o silniejszym skutku, którego uprawnienia powinny być

szersze. Pogląd ten podzielił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 9 maja

2001 r., II CKN 440/00 (OSNC 2001, nr 12, poz. 185), stwierdzając, że roszczenia o

odszkodowanie nie wyłącza okoliczność, iż stronie uprawnionej przysługuje

roszczenie o zawarcie umowy przyrzeczonej.

Nie ma przeszkód, aby wierzyciel, któremu przysługuje wspomniane prawo

wyboru, sformułował żądanie w formie roszczenia ewentualnego, wnosząc o

zobowiązanie pozwanego do złożenia oświadczenia woli, a w razie oddalenia

takiego żądania – zasądzenie odszkodowania. Wniesienie pozwu zawierającego

takie żądanie powoduje przerwanie biegu rocznego terminu przedawnienia zarówno

roszczenia o wykonanie umowy przedwstępnej, jak i roszczenia o naprawienie

szkody.

Powód przed upływem terminu przedawnienia, o którym mowa w art. 390 § 3

zdanie pierwsze k.c., zgłosił tylko żądanie wykonania umowy przedwstępnej.

Żądanie o zasądzenie odszkodowania, nazwane „ewentualnym” przedstawił

dopiero po tym terminie, a ponadto zrzekł się roszczenia zgłoszonego w pierwszej

kolejności, cofając w tej części pozew. W istocie więc dokonał przedmiotowej

zmiany powództwa.

Oceniając znaczenie tych czynności z punktu widzenia regulacji

materialnoprawnych i procesowych, należy odpowiedzieć na postawione na wstępie

pytanie, czy wniesienie pozwu o wykonanie umowy przedwstępnej przerwało bieg

przedawnienia także roszczenia odszkodowawczego. W świetle art. 123 § 1 pkt 1

k.c. odpowiedź nie może być pozytywna. Zgodnie z tym przepisem, tylko czynność

przed sądem przedsięwzięta bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia

przerywa bieg przedawnienia. Wytoczenie powództwa o zawarcie umowy

przyrzeczonej jest czynnością przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia

roszczenia o zawarcie umowy przyrzeczonej, a nie o odszkodowanie. Należy zatem

przyjąć, że w przedstawionej sytuacji bieg przedawnienia co do tego drugiego

roszczenia nie zostaje przerwany. Z tego względu, ustawodawca, aby nie pozbawić

wierzyciela możliwości dochodzenia odszkodowania w razie oddalenia powództwa

o zawarcie umowy przyrzeczonej, wprowadził rozwiązanie, zgodnie z którym

roszczenie o odszkodowanie przedawnia się z upływem roku od dnia, w którym

prawomocne stało się orzeczenie o oddaleniu żądania zawarcia umowy

przyrzeczonej (art. 390 § 3 zdanie drugie k.c.). Obrona stanowiska przeciwnego nie

znajduje oparcia w treści art. 123 § 1 pkt 1 k.c., a ponadto musiałaby opierać się na

założeniu, że unormowanie zawarte w art. 390 § 3 zdanie drugie k.c. stanowi

superfluum. Innymi słowy, termin przedawnienia roszczenia odszkodowawczego

przewidziany w art. 390 § 3 zdanie drugie k.c. ma zastosowanie wyłącznie w

sytuacji, w której oddalone zostało żądanie zawarcia umowy przyrzeczonej.

Powód w celu uniknięcia przedawnienia roszczenia odszkodowawczego

powinien zgłosić je jako roszczenie samodzielne albo jako ewentualne w stosunku

do roszczenia o zawarcie umowy przyrzeczonej, jednak nie później niż przed

upływem roku od dnia, w którym umowa przyrzeczona miała być zawarta, skoro po

upływie tego terminu przedawniają się, jak stanowi art. 390 § 3 zdanie pierwsze

k.c., „roszczenia z umowy przedwstępnej”, a więc zarówno roszczenie o zawarcie

umowy przyrzeczonej, jak i roszczenie odszkodowawcze. W tym drugim przypadku

sąd, w razie oddalenia powództwa wskazanego na pierwszym miejscu, orzekłby o

żądaniu odszkodowawczym zgłoszonym jako ewentualne. Powód mógł również

wystąpić wyłącznie z powództwem o zawarcie umowy przyrzeczonej; w razie jego

oddalenia miał możliwość – nie narażając się na zarzut przedawnienia – zgłoszenia

w odrębnej sprawie roszczenia odszkodowawczego, w takim bowiem przypadku

termin przedawnienia liczony jest od uprawomocnienia się orzeczenia o oddaleniu

powództwa (art. 390 § 3 zdanie drugie k.c.).

Powód z żadnej z tych możliwości nie skorzystał. Wprawdzie zgłosił żądanie

zawarcia umowy przyrzeczonej, jednak w toku sprawy zrzekł się tego roszczenia i

cofnął pozew w tej części, co spowodowało umorzenie postępowania w tym

zakresie. Dochodzone w tej samej sprawie roszczenie odszkodowawcze zostało

zasadnie przez Sąd Apelacyjny oddalone jako przedawnione. Każde z dwu

zgłoszonych roszczeń było roszczeniem innego rodzaju, zatem przerwa biegu

przedawnienia, przewidziana w art. 123 k.c., nastąpiła w innym czasie dla każdego

z nich; dla roszczenia o wykonanie umowy przedwstępnej z chwilą wniesienia

powództwa, a dla roszczenia odszkodowawczego z chwilą jego zgłoszenia (por.

uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 1988 r., III CZP 24/88,

OSNCP 1989, nr 9, poz. 138).

Nie stwierdzając naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 385 k.p.c. i art. 390

k.c., należało oddalić skargę kasacyjną (art. 39814 k.p.c.).