II CSK 451/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 451/07

POSTANOWIENIE

Dnia 20 lutego 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Barbara Myszka (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku A. W.

przy uczestnictwie D. J.

o dział spadku,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 20 lutego 2008 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 17 kwietnia 2007 r., sygn. akt VII Ca

(…),

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w K.

do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 28 grudnia 2006 r. Sąd Rejonowy w K. dokonał działu

spadku po zmarłej dnia 7 maja 1993 r. S. W., obejmującego zabudowaną nieruchomość

o obszarze 0.05.57 ha położoną w D. o wartości 412 300 zł, w ten sposób, że całą

nieruchomość przyznał na własność uczestniczce D. J., ustalił, że uczestniczka

poczyniła na tę nieruchomość nakłady o wartości 75 200 zł i uzyskała pożytki wartości

178 700 zł, oraz zasądził od uczestniczki na rzecz wnioskodawcy A. W. kwotę 206 150

zł tytułem spłaty i kwotę 51 750 zł tytułem rozliczenia pożytków. Za podstawę orzeczenia

Sąd Rejonowy przyjął następujące okoliczności faktyczne.

Uczestnicy postępowania są dziećmi i ustawowymi spadkobiercami zmarłej w

dniu 7 maja 1993 r. S. W., każdy po ½ części. W skład spadku wchodzi nieruchomość o

obszarze 0.05.57 ha położona w D., zabudowana domem mieszkalnym oraz pawilonem

letniskowym. W sezonie letnim pokoje w budynkach są przeznaczane na wynajem,

natomiast poza sezonem nikt w nich nie mieszka. Od czasu otwarcia spadku posesją

opiekowała się uczestniczka, przeprowadzała potrzebne remonty i ulepszenia. Co roku

na tydzień lub dwa przyjeżdżał wnioskodawca z żoną i dziećmi, a czasami także z

teściami.

W dniu 6 marca 1972 r. S. W. darowała wnioskodawcy udział wynoszący ½ w

nieruchomości położonej przy ul. D. w K. W wyniku zniesienia współwłasności

nieruchomość została przyznana drugiemu współwłaścicielowi, natomiast wnioskodawcy

przypadła spłata w kwocie 125 000 zł, płatna w dwóch ratach: 100 000 zł do dnia 12

kwietnia 1976 r. i 25 000 zł do dnia 31 grudnia 1977 r. Należność została w całości

zapłacona. W dniu 29 maja 1978 r. wnioskodawca przekazał matce kwotę 122 000 zł.

W dniu 27 czerwca 1983 r. S. W. wystąpiła do Sądu Rejonowego w K. o

zezwolenie na dokonanie darowizny udziału wynoszącego ½ w prawie użytkowania

wieczystego gruntu i własności budynku położonego przy ul. K. w K. na rzecz wnuka S.

J. Sąd Rejonowy wyraził zgodę na dokonanie takiej czynności. W latach 1977-1985

spadkodawczyni pozostawała w konflikcie z mężem, stosunki między małżonkami

naprawiły się dopiero na około miesiąc przed śmiercią S. W.

W dniu 26 lutego 1985 r. S. W. sporządził testament, w którym do całości spadku

powołał uczestniczkę D. J. Z kolei w dniu 19 marca 1985 r. S. W. i jej mąż S. W.

darowali swoje udziały w prawie użytkowania wieczystego gruntu i w prawie własności

budynku położonego przy ul. K. w K. do ½ części uczestniczce D. J. i do ½ wnukowi S.

J. S. W. zmarł w dniu 26 kwietnia 1985 r., a spadek po nim na mocy testamentu nabyła

w całości uczestniczka D. J. W dniu 2 lipca 1986 r. uczestniczka darowała swój udział w

nieruchomości położonej w K. drugiemu synowi, M. J.

Wartość rynkowa spadkowej nieruchomości wynosi 412 300 zł, wartość

poczynionych przez uczestniczkę nakładów – 75 200 zł, a wartość pożytków pobranych

w ciągu dziesięciu lat od daty otwarcia spadku – 178 700 zł.

Uczestnicy byli zgodni – stwierdził Sąd Rejonowy – co do tego, że spadkowej

nieruchomości nie da się podzielić fizycznie, nie złożyli jednak propozycji zgodnego

sposobu wyjścia ze wspólności, każdy domagał się przyznania mu całej nieruchomości

na wyłączną własność. Przyznając nieruchomość uczestniczce Sąd uwzględnił jej

zaangażowanie w prowadzenie pensjonatu, fakt ponoszenia kosztów remontów i

ulepszeń oraz okoliczność, że dochody osiągane z prowadzenia pensjonatu stanowią

główne źródło utrzymania całej rodziny. Wnioskodawca natomiast do września 2004 r.

nie był zainteresowany prowadzeniem pensjonatu, a do D. przyjeżdżał tylko w czasie

urlopu. Jego centrum życiowe znajduje się w K., gdzie mieszka i pracuje w wyuczonym

zawodzie lekarza. Sąd zasądził na rzecz wnioskodawcy spłatę jego udziału w spadku w

kwocie 206 150 zł, natomiast nie uwzględnił zgłoszonego przez niego żądania zaliczenia

na schedę spadkową uczestniczki zdziałanej na jej rzecz darowizny w postaci udziału w

nieruchomości położonej w K. Uznał, że spadkodawczyni, występując o zezwolenie na

dokonanie darowizny na rzecz wnuka, działała bez porozumienia z mężem i jej

zamiarem było darowanie wnukowi całego swojego udziału w nieruchomości.

Mąż spadkodawczyni, sporządzając testament na rzecz uczestniczki, wyraził z kolei

wolę przekazania jej swojego udziału w nieruchomości. Akt notarialny z dnia 19 marca

1985 r. był konsekwencją wcześniejszej woli spadkodawczyni i jej męża, dlatego

należało przyjąć, że spadkodawczyni darowała swój udział wnukowi, a S. W.

uczestniczce. Skoro zatem uczestniczka nie otrzymała darowizny od spadkodawczyni,

to nie ma obowiązku zaliczenia darowizny na schedę spadkową, zgodnie bowiem z art.

1039 k.c., zaliczeniu podlegają jedynie darowizny otrzymane od spadkodawcy. Nie ma

również podstaw – stwierdził Sąd Rejonowy – do zaliczenia na schedę spadkową

darowizny udziału w nieruchomości położonej w K., wnioskodawca bowiem w maju 1978

r. zwrócił spadkodawczyni równowartość uzyskanej spłaty tego udziału po potrąceniu

kosztów postępowania działowego.

Na podstawie art. 686 k.p.c. Sąd Rejonowy orzekł o wzajemnych roszczeniach z

tytułu pobranych pożytków oraz poczynionych nakładów i zasądził od uczestniczki na

rzecz wnioskodawcy kwotę 51 750 zł, odpowiadającą połowie dochodów uzyskanych

przez uczestniczkę (178 700 zł : 2), pomniejszonej o połowę wartości nakładów (89 350

zł – 37 600 zł).

Na skutek apelacji wnioskodawcy, Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 17

kwietnia 2007 r. zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w ten sposób, że ujętą w pkt 1

sumę 412 300 zł zastąpił sumą 337 100 zł, a ujętą w pkt 5 sumę 206 150 zł sumą

162 550 zł, natomiast w pozostałej części apelację oddalił.

Sąd Okręgowy uznał za prawidłowe stanowisko Sądu pierwszej instancji

w kwestii zaliczenia otrzymanej przez uczestniczkę darowizny na schedę spadkową.

Podkreślił, że transakcja, polegająca na darowaniu – przy wzajemnej aprobacie

podmiotów wspólności ustawowej – swych uprawnień wskazanym przez siebie

beneficjentom, nie narusza zasad współwłasności łącznej, oraz że przemawia za tym

także stanowisko wyrażone w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z

dnia 10 kwietnia 1991 r., III CZP 76/90, zgodnie z którym w czasie trwania ustawowej

wspólności majątkowej dopuszczalne jest rozporządzenie przez małżonka przedmiotem

wchodzącym w skład majątku wspólnego na rzecz majątku odrębnego drugiego

małżonka (zob. OSNCP 1991, nr 10-12, poz. 117). Za trafne Sąd Okręgowy uznał też

przyznanie spadkowej nieruchomości uczestniczce, która w oparciu o tę nieruchomość

prowadzi działalność gospodarczą, stanowiącą jej jedyne źródło utrzymania. Nie

podzielił przy tym obaw wnioskodawcy co do braku możliwości wywiązania się przez

uczestniczkę z obowiązku spłaty, dysponując nieruchomością uczestniczka może

bowiem uzyskać kredyt hipoteczny.

Za uzasadniony Sąd Okręgowy uznał natomiast zarzut dotyczący ustalenia

składu spadku. Kierując się zasadą, że przy dokonywaniu działu spadku przyjmuje się

jego skład z chwili otwarcia spadku, a wartość z chwili działu, należało bowiem

skorygować wartość spadkowej nieruchomości o sumę nakładów (412 300 zł – 75 200

zł) i ustalić ją na kwotę 337 100 zł. Powodowało to z kolei konieczność obniżenia spłaty

należnej wnioskodawcy do kwoty 162 550 zł. Natomiast dokonane przez Sąd pierwszej

instancji rozliczenie nakładów i pożytków jest – zdaniem Sądu Okręgowego –

prawidłowe.

W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Okręgowego wnioskodawca,

powołując się na podstawę określoną w art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c., wnosił o jego

uchylenie oraz o zmianę postanowienia Sądu Rejonowego przez przyznanie mu

spadkowej nieruchomości na wyłączną własność, zaliczenie na schedę spadkową

uczestniczki otrzymanej przez nią darowizny udziału w nieruchomości położonej w K.

przy ustaleniu wartości tej darowizny na kwotę 69 725 zł, obciążenie wnioskodawcy

spłatą na rzecz uczestniczki w kwocie 98 825 zł, rozliczenie uzyskanych przez

uczestniczkę pożytków i poczynionych nakładów w oparciu o opinię biegłej D. M. oraz

nakazanie

uczestniczce,

aby

opróżniła

i wydała

spadkową

nieruchomość

wnioskodawcy. W ramach powołanej podstawy kasacyjnej skarżący wskazał na

naruszenie: art. 212 § 2 k.c. przez przyznanie uczestniczce spadkowej nieruchomości,

mimo że okoliczności sprawy przemawiały za przyznaniem jej skarżącemu, art. 1039 § 1

k.c. przez jego niezastosowanie i niezaliczenie na schedę spadkową otrzymanej przez

uczestniczkę darowizny udziału w nieruchomości położonej w K., i art. 207 w związku z

art. 1035 k.c. przez rozliczenie nakładów poczynionych przez uczestniczkę, mimo

że otrzymała ona nieruchomość łącznie z nakładami i w przypadku zwrotu ich wartości

przez skarżącego byłaby bezpodstawnie wzbogacona.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozważenia w pierwszej kolejności wymaga zarzut naruszenia art. 1039 § 1 k.c.,

zaliczenie darowizny wpływa bowiem na ustalenie schedy spadkowej. W myśl

powołanego przepisu, jeżeli w razie dziedziczenia ustawowego dział spadku następuje

między zstępnymi, są oni wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową

otrzymanych od spadkodawcy darowizn, chyba że z oświadczenia spadkodawcy lub z

okoliczności wynika, że darowizna została dokonana ze zwolnieniem od obowiązku

zaliczenia. Odmawiając zaliczenia na schedę spadkową darowizny otrzymanej przez

uczestniczkę, Sąd Okręgowy uznał, że zawarte w akcie notarialnym z dnia 19 marca

1985 r. oświadczenie, zgodnie z którym „....S. i S. małż. W. darowują udziały w prawie

użytkowania wieczystego działki i we własności budynku mieszkalnego opisanych w § 1

tego aktu swojej córce D. J. do ½ części oraz swojemu wnukowi Sebastianowi

Jędraszczykowi do ½ części na zasadzie współwłasności...” można potraktować jako

kontynuację wcześniejszej woli darczyńców, jaką było darowanie przez każdego z nich

„swojego” udziału w nieruchomości wchodzącej w skład majątku objętego wspólnością

ustawową. Argumentem na rzecz takiej kwalifikacji miało być przy tym stanowisko

wyrażone w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia

1991 r., III CZP 76/90 (OSNCP 1991, nr 10-12, poz. 117).

Trzeba zgodzić się z zarzutem skarżącego, że Sąd Okręgowy błędnie

zakwalifikował darowiznę udziału w użytkowaniu wieczystym gruntu położonego przy ul.

K. w K. oraz we własności posadowionego na tym gruncie budynku jako zdziałaną

wyłącznie przez męża spadkodawczyni S. W. Nie ulegało bowiem wątpliwości, że

użytkowanie wieczyste gruntu i własność położonego na nim budynku wchodziły w skład

majątku wspólnego S. i S. małż. W., oraz że – zgodnie z treścią aktu notarialnego –

darczyńcami byli oboje małżonkowie. To zaś oznacza, że uczestniczka otrzymała

darowiznę udziału w prawie użytkowania wieczystego gruntu i we własności położonego

na nim budynku z majątku wspólnego S. i S. małż. W. Oceny tej nie może zmienić ani

odwołanie się do wcześniejszych zamiarów darczyńców powziętych w okresie, w którym

z powodu konfliktu nie utrzymywali kontaktów, ani pogląd prawny wyrażony w powołanej

uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 1991 r., III CZP

76/90. W uchwale tej Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że w czasie trwania

ustawowej wspólności majątkowej dopuszczalne jest rozporządzenie przez małżonka

przedmiotem wchodzącym w skład majątku wspólnego na rzecz majątku odrębnego

drugiego małżonka. Podkreślił, że zgodnie z art. 35 k.r.o., w czasie trwania wspólności

ustawowej żadne z małżonków nie może żądać podziału majątku wspólnego. Sprzeczne

z tym przepisem, i w konsekwencji nieważne będą jedynie takie czynności prawne

między małżonkami odnoszące się do składników majątku wspólnego, których treść i cel

wskazują, że zmierzają do podziału majątku wspólnego w czasie trwania wspólności

ustawowej, bądź stanowią rozporządzenie udziałem, który w razie ustania wspólności

przypadnie małżonkowi w majątku wspólnym lub w poszczególnych przedmiotach

należących do tego majątku. Małżonkom żyjącym w ustroju wspólności ustawowej

wolno zatem rozporządzać wzajemnie przedmiotami majątkowymi należącymi do

majątku wspólnego, chyba że rozporządzenia te miałyby praktycznie biorąc skutek

niedopuszczalnego w czasie trwania wspólności podziału tego majątku, zabronionego

przez art. 35 k.r.o.

Wynikająca z powołanej uchwały dopuszczalność rozporządzenia przedmiotami

wchodzącymi w skład majątku wspólnego na rzecz majątku odrębnego nie oznacza, że

S. i S. małż. W. dokonali takiego rozporządzenia w odniesieniu do nieruchomości

będącej przedmiotem darowizny dokonanej na rzecz uczestniczki i jej syna S.

Przeciwnie, trzeba przyjąć, że nie dokonali takiego rozporządzenia, skoro nie wynika

ono z treści aktu notarialnego, tego rodzaju czynność prawna dotycząca nieruchomości

wymagałaby bowiem formy aktu notarialnego. W tej sytuacji bez znaczenia pozostać

muszą wcześniejsze zamiary S. i S. małż. W. i podejmowane w tym kierunku działania,

takie jak uzyskanie zezwolenia sądu opiekuńczego na dokonanie darowizny udziału w

prawie użytkowania wieczystego gruntu i własności budynku na rzecz małoletniego

wnuka S.

Nie zasługuje natomiast na uwzględnienie zarzut obrazy art. 212 § 2 k.c. przez

przyznanie spadkowej nieruchomości uczestniczce. Ocena okoliczności, stosownie do

których rzecz ma zostać przyznana jednemu ze współwłaścicieli, należy do sądów meriti

i sąd kasacyjny mógłby ją zakwestionować tylko wtedy, gdyby była rażąco błędna lub

oparta na stwierdzeniach oczywiście sprzecznych z poczynionymi ustaleniami (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2000 r., I CKN 268/00, niepubl.).

W niniejszej sprawie Sąd Okręgowy przytoczył rzeczowe argumenty przemawiające za

przyznaniem nieruchomości uczestniczce postępowania. Ocena tego Sądu nie może

być zatem uznana za rażąco błędną czy opartą na stwierdzeniach sprzecznych z

poczynionymi ustaleniami. Konstatacji tej nie zmieniają zawarte w skardze kasacyjnej

wywody na temat sytuacji materialnej uczestniczki i związane z tą sytuacją obawy o

pokrzywdzenie skarżącego w przypadku niemożności dokonania spłaty. Wyrażając te

obawy bowiem skarżący pomija okoliczność, że uczestniczka dysponowałaby majątkiem

w postaci nieruchomości, który w ostateczności umożliwiłby mu wyegzekwowanie

należnej spłaty.

Za uzasadniony musi być natomiast uznany podniesiony przez skarżącego zarzut

naruszenia art. 207 w związku z art. 1035 k.c. Sąd Okręgowy – zmieniając orzeczenie

Sądu pierwszej instancji – obniżył przyjętą przez ten Sąd wartość nieruchomości o sumę

nakładów (tj. 412 300 zł – 75 200 zł), a w ślad za tym wysokość należnej skarżącemu

spłaty do kwoty 162 550 zł i równocześnie zaaprobował dokonane przez Sąd pierwszej

instancji rozliczenie, w ramach którego skarżący został obciążony obowiązkiem zwrotu

uczestniczce kwoty 37 600 zł z tytułu nakładów poczynionych na spadkową

nieruchomość, mimo że nakłady te w całości przypadły uczestniczce. W konsekwencji,

uczestniczka, która poczyniła na nieruchomość nakłady o wartości 75 200 zł, otrzymała

te nakłady w naturze, a ponadto kwotę 37 600 zł od skarżącego tytułem jego udziału

w nakładach. Doszło tym samym do naruszenia art. 207 k.c., według którego

współwłaściciele obowiązani są ponosić wydatki i ciężary związane z rzeczą wspólną w

stosunku do wielkości udziałów.

Skoro podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia przepisów art. 207 w

związku z art. 1035 k.c. oraz art. 1039 § 1 k.c. okazały się uzasadnione, konieczne stało

się uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu

do ponownego rozpoznania.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 w związku z art. 13 §

2 k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 391 § 1 i art. 398 21 k.p.c. orzekł, jak w

sentencji.