II CSK 450/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 450/08

POSTANOWIENIE

Dnia 30 stycznia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

w sprawie z wniosku A.Z.

przy uczestnictwie J.Z.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 30 stycznia 2009 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w Ł.

z dnia 14 marca 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w Ł. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 14 marca 2008 r. Sąd Okręgowy w Ł.

oddalił apelację uczestniczki postępowania od postanowienia wstępnego Sądu

Rejonowego w S. z dnia 30 listopada 2007 r. ustalającego, że gospodarstwo rolne

przeniesione na uczestniczkę postępowania przez jej rodziców T. i S. małż. Z. na

mocy umowy przekazania gospodarstwa rolnego zawartej w formie aktu

notarialnego nr Rep.[...] w PBN w S. w dniu 21 grudnia 1989 r. - stanowi majątek

wspólny J. Z. i A.Z.

Sądy ustaliły, że J. i A. Z. zawarli związek małżeński w dniu 23 czerwca 1979

r. W dniu 21 grudnia 1989 r. rodzice J.Z.: T. i S. małżonkowie Z. aktem notarialnym

przenieśli nieodpłatnie na jej rzecz, jako ich następczyni, w trybie ustawy z dnia 14

grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków

ich rodzin (jedn. tekst: Dz.U z 1989 r., Nr 24, poz. 133 ze zm. - dalej jako: „ustawa z

1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników”) gospodarstwo rolne o pow. 5 ha 57

a położone w M. W umowie zaznaczono, że przekazanie następuje do majątku

odrębnego J.Z. Małżeństwo stron zostało rozwiązane przez rozwód wyrokiem Sądu

Okręgowego w Ł. z dnia 16 czerwca 2003 r.

Sądy obu instancji stwierdziły, że celowe jest wydanie postanowienia

wstępnego, przesądzającego czy przedmiotowe gospodarstwo rolne wchodzi

w skład majątku wspólnego stron, choć bowiem wnioskodawca i uczestniczka

zgodnie przyjęli, że stanowi ono majątek odrębny uczestniczki postępowania,

to jednak to sąd z urzędu ustala skład majątku wspólnego i przed dopuszczeniem

dowodu z opinii biegłego do spraw wyceny konieczne jest ustalenie składników

majątku wspólnego. Wskazały, że ponieważ małżeństwo stron zostało rozwiązane

przed wejściem w życie ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. nowelizującej k.r.o.

(Dz. U. Nr 162, poz. 1691), do podziału majątku wspólnego będą miały

zastosowanie przepisy tego kodeksu w brzmieniu sprzed nowelizacji. Zgodnie z art.

31 i art. 32 k.r.o. zasadą jest, że przedmioty nabyte w czasie trwania małżeństwa

przez oboje małżonków lub jednego z nich stanowią majątek wspólny, zaś wyjątki

od tej zasady przewiduje art. 33 k.r.o., który nie wymienia jako majątku odrębnego

gospodarstwa rolnego nabytego w czasie trwania małżeństwa przez jednego

z małżonków w trybie ustaw regulujących ubezpieczenie społeczne rolników.

Nabycie takie, choć nieodpłatne, nie jest darowizną, o której mowa w art. 33 pkt 2

k.r.o., a ze względu na różnice występujące między tymi umowami oraz zasadę,

że przepisy zawierające wyjątki nie mogą być wykładane rozszerzająco ani

stosowane w drodze analogii, nie można stosować tego przepisu do umowy

przekazania gospodarstwa rolnego. Nie ma zatem znaczenia wola rolnika

przekazującego gospodarstwo rolne następcy, które, jeśli przekazane zostało

w czasie trwania małżeństwa, wchodzi w skład majątku wspólnego małżonków

także wówczas, gdy w akcie notarialnym zaznaczone zostało, że przekazano je do

majątku odrębnego następcy. Sąd Okręgowy powołał się w tym względzie także na

uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 2005 r.

III CZP 59/05 (OSNC 2006/5/79), stwierdzając, że choć wyrażone w niej, takie

samo stanowisko, zajęte zostało na gruncie ustawy z dnia 27 października 1977 r.

o zaopatrzeniu emerytalnym oraz o innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin

(Dz. U. Nr 32, poz. 140 ze zm.), to jest ono aktualne także pod rządem ustawy

z 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, w wersji obowiązującej w dniu

przekazania gospodarstwa rolnego, ze względu na podobieństwo regulacji, które

także zostało poddane analizie Sądu Najwyższego.

Sąd drugiej instancji nie podzielił też pozostałych zarzutów apelacji

stwierdzając, że fakt, iż oboje uczestnicy zgodnie stwierdzili, że gospodarstwo nie

wchodzi w skład majątku wspólnego i stanowi majątek odrębny uczestniczki jest

bez znaczenia, skoro to sąd z urzędu ustala, co wchodzi w skład majątku

wspólnego. Podobnie nie jest przeszkodą do uznania, że stanowi ono majątek

wspólny okoliczność, iż w księdze wieczystej figuruje jako majątek odrębny

uczestniczki, bowiem sąd w sprawie o podział majątku wspólnego może dokonać

samodzielnie innej oceny w tym przedmiocie.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach, w ramach zarzutów

naruszenia

prawa

materialnego

uczestniczka

postępowania

wskazała

na

naruszenie art. 10 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece

(jedn. tekst: Dz. U. z 2001 r., Nr 124, poz. 1361 ze zm. - dalej: „u.k.w.h.”) przez

jego niezastosowanie oraz art. 48 ust. 1, a w dalszej części skargi, także art. 49

i art. 50 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

przez błędną wykładnię, zaś w ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzuciła

naruszenie art. 618 § 1 i § 3 k.p.c. w zw. z art. 688 k.p.c. i art. 321 § 1 w zw. z art.

13 § 2 k.p.c. art. 684 k.p.c. oraz art. 385 i art. 386 § 4 k.p.c. W oparciu o powyższe

wnosiła

o zmianę

zaskarżonego

postanowienia

i

uwzględnienie

apelacji,

ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania za wszystkie instancje.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Bezzasadne są zarzuty naruszenia wskazanych w skardze kasacyjnej

przepisów postępowania, a także zarzut naruszenia art. 10 u.k.w.h. Zgodnie z art.

46 k.r.o. oraz art. 567 § 3 k.p.c. w sprawie o podział majątku wspólnego po ustaniu

wspólności ustawowej sąd stosuje przepisy o dziale spadku, w tym także art. 684

k.p.c., zgodnie z którym sąd z urzędu i samodzielnie ustala skład oraz wartość

majątku wspólnego ulegającego podziałowi, niezależnie od stanowiska uczestników

postępowania w tym przedmiocie. Może zatem ustalić, że określony przedmiot

wchodzi w skład majątku wspólnego także wówczas, gdy uczestnicy postępowania

zgodnie twierdzą, iż stanowi on majątek osobisty jednego z nich.

Trafnie także Sąd Okręgowy stwierdził, że w sprawie o podział majątku

wspólnego może zostać obalone domniemanie z art. 3 u.k.w.h. i sąd może ustalić,

iż nieruchomość figurująca w księdze wieczystej jako własność jednego z byłych

małżonków, stanowiąca jego majątek osobisty, wchodzi w skład majątku wspólnego

(porównaj miedzy innymi orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 5 kwietnia 1956 r.

III CR 566/56, OSN 1956/IV/115). W sprawie o podział majątku wspólnego

ma zastosowanie także art. 618 k.p.c., a zatem po wszczęciu tego postępowania

niedopuszczalne jest prowadzenie żadnych innych spraw o przynależność danego

przedmiotu do majątku wspólnego, także sprawy z art. 10 u.k.w.h. o uzgodnienie

treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym (porównaj orzeczenie

Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 1981 r. I Cz 101/81, OSNCP 1982/1112/172).

Natomiast skuteczne okazały się pozostałe zarzuty kasacyjne dotyczące

naruszenia prawa materialnego. Wbrew bowiem stanowisku Sądów obu instancji,

regulacja prawna przekazania gospodarstwa rolnego następcy, zawarta w ustawie

z 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, uzasadnia stosowanie do takiej

umowy, w drodze analogii, przepisów kodeksu cywilnego i innych ustaw o umowie

darowizny. Trzeba przede wszystkim podkreślić, że jest to regulacja inna niż

w ustawie z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz o innych

świadczeniach dla rolników i ich rodzin, na tle której zapadła uchwała składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 2005 r. III CZP 59/05,

powołana

przez

Sądy

Okręgowy

jako

uzasadnienie

jego

stanowiska

przemawiającego przeciwko stosowaniu w drodze analogii przepisów o darowiźnie

do przekazania gospodarstwa rolnego następcy także na podstawie ustawy

z 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Ze względu na istotne różnice

uregulowań, argumentacja Sądu Najwyższego odnosząca się do ustawy z 1977 r.,

nie może być przenoszona wprost na regulację ustawy z 1982 r.

W chwili zawarcia przedmiotowej umowy przekazania gospodarstwa rolnego

uczestniczce postępowania obowiązywała wersja ustawy z 1982 r. objęta tekstem

jednolitym zamieszczonym w Dz. U. z 1989 r., Nr 24, poz. 133. Zgodnie z art. 50

ust. 1 i 2 tej ustawy gospodarstwo rolne mogło być przekazane jednemu lub kilku

następcom, a jeżeli następca pozostaje w związku małżeńskim - także obojgu

małżonkom. Unormowanie dotyczące małżonków było takie samo, jak w ustawie

z 1977 r. Jednakże w dalszych przepisach występowały istotne różnice.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanej uchwały składu siedmiu

sędziów, decydującymi argumentami przemawiającymi przeciwko stosowaniu

w drodze analogii przepisów o darowiźnie do umowy przekazania gospodarstwa

rolnego następcy na podstawie ustawy z 1977 r. było po pierwsze to, że istniała

ścisła wzajemna zależność między przekazaniem gospodarstwa rolnego następcy,

a rentą od Państwa, podczas gdy nie ma takiej zależności przy umowie darowizny,

która nie dawała prawa do renty. Choć zatem obie umowy były nieodpłatne,

to jednak umowa przekazania miała dla przekazującego istotny cel gospodarczy,

którym było otrzymanie renty, co nie występuje przy darowiźnie. Po wtóre,

jak wskazał Sąd Najwyższy w omawianej uchwale, rolnik przy wyborze następcy

doznawał daleko idących ograniczeń, których nie ma przy umowie darowizny,

co także wskazuje na istotne odmienności, nie pozwalające na stosowanie

w drodze analogii przepisów o darowiźnie.

Powyższe argumenty nie mogą być użyte na gruncie ustawy z 1982 r.

o ubezpieczeniu społecznym rolników. Zgodnie bowiem z art. 2 pkt 6 tej ustawy

przez przekazanie gospodarstwa rolnego rozumie się nie tylko nieodpłatne

przeniesienie własności (albo posiadania) na rzecz następcy, lecz także, jeżeli

rolnik nie ma następcy spełniającego warunki określone w art. 48 albo następca nie

przyjął

gospodarstwa,

odpłatne

lub

nieodpłatne

przeniesienie

własności

(albo posiadania) na rzecz dowolnej osoby fizycznej lub prawnej, stosownie do

przepisów kodeksu cywilnego (z określonymi w ustawie wyjątkami, nie mającymi

znaczenia dla wykładni omawianego przepisu w związku z przepisami dotyczącymi

darowizny). Oznacza to, że przekazaniem gospodarstwa rolnego, w świetle ustawy

z 1982r., jest także darowizna tego gospodarstwa, w rozumieniu przepisów k.c.,

a nawet jego sprzedaż na rzecz dowolnej osoby fizycznej lub prawnej.

Natomiast zgodnie z art. 15 ust 1 i art. 16 ust. 1 każde przekazanie gospodarstwa

rolnego, a więc także jego darowizna lub sprzedaż, jest jednym z trzech łącznych

warunków, uprawniających rolnika do otrzymania renty lub emerytury. Na gruncie

ustawy z 1982 r. rolnik miał zatem wybór zarówno form przekazania gospodarstwa

jak i osób, którym je przekaże, przy czym taki sam skutek gospodarczy, w postaci

prawa do renty lub emerytury od Państwa, wywoływało zarówno przekazanie

gospodarstwa następcy, jak i darowizna gospodarstwa na rzecz dowolnej osoby,

a nawet jego sprzedaż. Wskazane przez Sąd Najwyższy różnice między

nieodpłatnym przekazaniem gospodarstwa rolnego następcy na podstawie ustawy

z 1977 r. a umową darowizny, nie występowały zatem przy przekazaniu

gospodarstwa rolnego następcy na podstawie ustawy z 1982 r. Przy braku takich

różnic niezrozumiałe byłoby inne traktowanie woli rolnika przy przekazaniu

gospodarstwa następcy a inne przy darowiźnie gospodarstwa, choć obie umowy

mają taki sam charakter (nieodpłatny) i prowadzą do tych samych skutków

(renta lub emerytura dla rolnika). Nie ma racjonalnych podstaw do przyjęcia

wykładni, według której rolnik dokonując darowizny

gospodarstwa na rzecz

zstępnego, który nie spełniał wymogów art. 48, mógł zadecydować, że darowuje

je do jego majątku odrębnego, zaś przekazując gospodarstwo zstępnemu, który

spełniał wymogi art. 48, nie mógłby takiej decyzji podjąć, gdyż niezależnie od jego

woli, zawsze gospodarstwo weszłoby w skład majątku wspólnego.

Jak słusznie wskazały Sądy obu instancji, w rozpoznawanej sprawie mają

zastosowanie przepisy art. 32 i art. 33 k.r.o w brzmieniu sprzed nowelizacji

dokonanej ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. (Dz. U. Nr 162, poz. 1691).

Zgodzić się

należy

ze

stanowiskiem

Sądu

Najwyższego

wyrażonym

w postanowieniu z dnia 18 kwietnia 2008 r. II CSK 647/07 (nie publ.)

w analogicznej sprawie na gruncie tych przepisów oraz przekazania gospodarstwa

rolnego następcy w trybie ustawy z 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników,

że gospodarstwo przekazane na podstawie przepisów tej ustawy, w drodze umowy

zawartej między rolnikiem a jego następcą, wchodziło do majątku wspólnego

nabywcy. Sąd Najwyższy stwierdził, że na gruncie ustawy z 1982 r. mamy do

czynienia z umownym przeniesieniem własności gospodarstwa rolnego pod tytułem

nieodpłatnym, na tyle podobnym do umowy darowizny, że do umowy przekazania

gospodarstwa rolnego następcy należy stosować w drodze analogii przepisy

kodeksu cywilnego i innych ustaw o umowie darowizny, za czym przemawia także

ratio legis uregulowań zawartych w art. 32 § 1 i art. 33 pkt 2 k.r.o. (obecnie art. 31

§ 1 i art. 33 pkt 2 k.r.o.). Sąd Najwyższy wskazał, że przewidziany w art. 33 pkt 2

k.r.o. wyjątek od zasady, iż przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania

wspólności ustawowej przez jednego lub oboje małżonków wchodzą do majątku

wspólnego, obejmuje sytuację, gdy nabycie określonego przedmiotu następuje

nieodpłatnie, w wyniku działania przepisów ustawy (dziedziczenie ustawowe) lub

jednostronnej

czynności

prawnej

podmiotu

dokonującego

rozporządzenia

(dziedziczenie testamentowe, zapis) albo też w wyniku czynności prawnej

dwustronnej, ale charakteryzującej się nieodpłatnością (darowizna). Ustawodawca

w takich przypadkach istotne znaczenie nadał dwóm okolicznościom: nabyciu

przedmiotu majątkowego nieodpłatnie oraz woli dotychczasowego uprawnionego

(spadkodawcy, darczyńcy). Wola spadkodawcy lub darczyńcy przesądza o wejściu

przedmiotu majątkowego do majątku wspólnego bądź do majątku osobistego

(poprzednio odrębnego). Skoro zatem w nieodpłatnej umowie przekazania

gospodarstwa rolnego następcy znalazło się wyraźne postanowienie, że ma ono

wejść do majątku odrębnego następcy, a do umowy tej mają zastosowanie

w drodze analogii przepisy o darowiźnie, należy uznać, że gospodarstwo to weszło

w skład majątku odrębnego następcy.

Jak wskazano wyżej, przy braku istotnych różnic między uregulowaniem

w ustawie z 1982 r. przekazania gospodarstwa rolnego następcy a umową

darowizny takiego gospodarstwa, brak podstaw do różnicowania skutków umowy

co do wejścia gospodarstwa w skład majątku wspólnego albo majątku odrębnego

i odrywania się w tym zakresie od woli przekazującego. Sąd Najwyższy w obecnym

składzie prezentuje stanowisko odmienne od wyrażonego w sprawie przez Sądy

obu instancji, a zbieżne ze stanowiskiem zajętym we wskazanym postanowieniu

z dnia 18 kwietnia 2008 r. II CSK 647/07 uznając, że skoro darczyńca, a także

przekazujący gospodarstwo rolne może wyrazić wolę, aby gospodarstwo rolne

weszło do majątku wspólnego małżonków pozostających w ustroju wspólności

ustawowej i wyłączyć moc wiążącą uregulowania zawartego w art. 33 pkt 2 k.r.o.,

to tym bardziej może wyrazić wolę respektowania wskazanego przepisu. Jeżeli

zatem rodzice uczestniczki postępowania, którzy przekazali jej, jako następcy,

gospodarstwo rolne na podstawie ustawy z 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników, jednoznacznie wyrazili swoją wolę przekazania gospodarstwa do jej

majątku odrębnego, należy uznać, na podstawie stosowanego w drodze analogii

art. 33 pkt 2 k.r.o., że weszło ono do tego majątku, a nie do majątku wspólnego

byłych małżonków.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy orzekł jak w postanowieniu na

podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.