II CSK 447/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 447/06

POSTANOWIENIE

Dnia 13 grudnia 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski

w sprawie z powództwa "Ż." Spółki Akcyjnej

przeciwko R.W.

o zapłatę,

na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 13 grudnia 2006 r.,

na skutek skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 28 czerwca 2006 r., sygn. akt [...],

odrzuca skargę kasacyjną i zasądza od strony powodowej na

rzecz pozwanego kwotę 3.600 (trzy tysiące sześćset) zł tytułem

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Apelacyjny zmienił wyrok Sądu Okręgowego w

P. i oddalił w stosunku do pozwanego R.W. powództwo o zapłatę kwoty 64 232,43

zł. Z ustaleń dokonanych w sprawie wynika, że pozwany, prowadząc działalność

gospodarczą zarejestrowaną na podstawie wpisu do ewidencji działalności

gospodarczej, dokonanego przez Prezydenta R. pod numerem [...] zawarł ze stroną

powodową umowę o współpracy gospodarczej, polegającej na prowadzeniu sklepu

spożywczo-przemysłowego wynajętego i wyposażonego przez stronę powodową.

W celu zabezpieczenia

roszczeń strony powodowej wynikających z zawartej

umowy pozwany wystawił na jej rzecz weksel gwarancyjny in blanco wraz

z deklaracja wekslową. Sąd Apelacyjny, oceniając roszczenie strony powodowej

wynikające z zawartej umowy zabezpieczonej wspomnianym wekslem, uznał, że

weksel in blanco został wypełniony niezgodnie z porozumieniem wekslowym.

Z tego względu przyjął, że roszczenie wekslowe nie powstało i w konsekwencji

powództwo oddalił.

W skardze kasacyjnej, w której jako wartość przedmiotu zaskarżenia

wskazana została sporna kwota 64 232,43 zł, strona powodowa, wskazując na

naruszenie przepisów kodeksu cywilnego oraz prawa wekslowego, zarzuciła, że

Sąd Apelacyjny zbadał zasadność roszczenia wyłącznie w płaszczyźnie stosunku

prawa wekslowego zamiast także w płaszczyźnie stosunku cywilnoprawnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Badając skargę kasacyjną z punktu widzenia przesłanek jej dopuszczalności

rozważenia wymagała – zważywszy na wartość przedmiotu zaskarżenia – kwestia

czy zaskarżony wyrok wydany został w sprawie stricte cywilnej, czy w sprawie

gospodarczej. Zgodnie z art. 3982 § 1 k.p.c., gdy przedmiotem sporu są prawa

majątkowe, to w pierwszej z wymienionych kategorii spraw skarga kasacyjna jest

niedopuszczalna, gdy wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż pięćdziesiąt

tysięcy złotych, natomiast w sprawach gospodarczych – niższa niż siedemdziesiąt

pięć tysięcy złotych.

Sprawa, w której wydany został zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu

Okręgowego rozpoznana została według przepisów o postępowaniu cywilnym

zwykłym, nie zaś o postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych.

Okoliczność ta ze względów, nie wymagających bliższego wyjaśnienia, nie

przesądza o charakterze sprawy.

Postępowanie w sprawach gospodarczych wprowadzone zostało do kodeksu

postępowania cywilnego ustawą z dnia 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez

sądy spraw gospodarczych (Dz.U. Nr 33, poz. 175 ze zm.).

Pojęcie sprawy gospodarczej zdefiniowane zostało w art. 2 ust. 1 tej ustawy,

który stanowi, że sprawami gospodarczymi są sprawy ze stosunków cywilnych

między przedsiębiorcami prowadzącymi działalność gospodarczą na zasadach

określonych w odrębnych przepisach, w zakresie prowadzonej przez nie

działalności gospodarczej. Za sprawy gospodarcze uznane zostały ponadto,

wymienione w art. 2 ust. 2 tej ustawy, następujące sprawy: 1) ze stosunku spółki, 2)

przeciwko przedsiębiorcom o zaniechanie naruszania środowiska i przywrócenie do

stanu poprzedniego lub o naprawienie szkody z tym związanej oraz o zakazanie

albo ograniczenie działalności zagrażającej środowisku, 3) między organami

przedsiębiorstwa państwowego, 4) między przedsiębiorstwem państwowym lub

jego organami a jego organem założycielskim lub organem sprawującym nadzór, 5)

z zakresu postępowania o poprawie gospodarki przedsiębiorstwa państwowego

oraz o jego upadłości, 6) z zakresu prawa upadłościowego i prawa o postępowaniu

układowym, 7) inne, przekazane przez odrębne przepisy.

Pojęcie sprawy gospodarczej zdefiniowane zostało także w art. 479 1 § 1

k.p.c., według którego sprawami gospodarczymi są sprawy ze stosunków cywilnych

między przedsiębiorcami, w zakresie

prowadzonej przez nie

działalności

gospodarczej, a także sprawy enumeratywnie wymienione w art. 4791 § 2 k.p.c.

Zakresy tego samego pojęcia „sprawa gospodarcza”, użytego w obu aktach

prawnych, nie pokrywają się. Porównując obie definicje należy dojść do wniosku, że

ustawodawca w ustawie z dnia 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw

gospodarczych posłużył się pojęciem spraw gospodarczych sensu

largo,

wyznaczając w ten sposób granice kompetencji sądu gospodarczego, natomiast

w ujęciu kodeksowym posłużył się pojęciem spraw gospodarczych sensu stricte,

które rozpoznawane są w procesie według przepisów o postępowaniu odrębnym.

Innymi słowy definicją przyjętą w ustawie z dnia 24 maja 1989 r. o rozpoznawaniu

przez sądy spraw gospodarczych, objęte są sprawy gospodarcze, które

rozpoznawane są w różnych postępowaniach sądowych (zwykłym procesowym –

art. 4792 § 2 k.p.c.; nieprocesowym – art. 6911 i następne k.p.c.; upadłościowym –

ustawa z dnia 28 lutego 2003 r., Prawo upadłościowe i naprawcze, Dz. U. Nr 60,

poz. 535, ze zm.; odrębnym procesowym – art. 4791 k.p.c.), natomiast definicją

kodeksową objęte są tylko te sprawy, które rozpoznawane są przez sąd

gospodarczy według przepisów o procesowym postępowaniu odrębnym (art. 479 1 –

47978 k.p.c.).

W świetle art. 4791 § 1 k.p.c., aby sprawa mogła być zakwalifikowana jako

gospodarcza, spełnione muszą być trzy warunki, mianowicie: 1) sprawa wynika ze

stosunku cywilnego, 2) stronami są przedsiębiorcy, 3) spór związany jest

z działalnością gospodarczą obu stron. Nie budzi wątpliwości, że sprawa, w której

wydany został zaskarżony wyrok wynika ze stosunku cywilnego, a mianowicie

umowy „o współpracy z dnia 1 marca 2001 r.”, a wynikające z niej roszczenia

zabezpieczone zostały wekslem gwarancyjnym in blanco, o którym mowa w art. 10

pr.weksl.

Wyjaśniając pojęcie „przedsiębiorcy” na potrzeby dokonania właściwej

kwalifikacji niniejszej sprawy można ograniczyć się do stwierdzenia, że pomimo

występujących różnic przy definiowaniu pojęcia „przedsiębiorcy” w licznych

ustawach (np. ustawa

z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności

gospodarczej, Dz. U. Nr 173, poz. 1807 ze zm.; ustawa z dnia 30 czerwca 2000 r. Prawo własności przemysłowej, Dz. U. 2003 r., Nr 119, poz. 1117; ustawa z dnia

15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów, Dz. U. 2003 r., Nr 86,

poz. 804, ze zm.; ustawa z dnia 28 marca 2003 r. – Prawo upadłościowe

i naprawcze, Dz. U. Nr 60, poz. 535, ze zm.), zakresem cywilnoprawnego pojęcia

przedsiębiorcy (art. 431 k.c.) objęte są wszystkie te podmioty, które w rozumieniu

ustawy o swobodzie działalności gospodarczej są przedsiębiorcami. Użyte w art.

4792 § 1 k.p.c. sformułowanie: „Przedsiębiorcami są w szczególności podmioty

określone w przepisach o działalności gospodarczej…”, wskazuje, że stronami

postępowania odrębnego w sprawach gospodarczych mogą być również inne

podmioty, niż wymienione w art.4 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie

działalności gospodarczej. Według zaś tego przepisu przedsiębiorcą jest osoba

fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której

odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną - wykonująca we własnym imieniu

działalność gospodarczą. Za przedsiębiorców uznaje się także wspólników spółki

cywilnej w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej. Zarówno

strona powodowa (osoba prawna) jak i pozwany (osoba fizyczna) spełniają

z punktu widzenia przesłanki podmiotowej wymaganie konieczne do uznania, iż są

przedsiębiorcami w rozumieniu pojęcia, użytego w art. 4792 § 1 k.p.c.

Ostatni warunek dotyczy pojęcia „działalności gospodarczej”. Zostało ono

zdefiniowane

zarobkowa

w art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej

działalność

wytwórcza,

handlowa,

budowlana,

usługowa

jako

oraz

poszukiwanie, rozpoznawanie i eksploatacja zasobów naturalnych, wykonywana

w sposób zorganizowany i ciągły. W orzecznictwie Sądu Najwyższego stwierdzono,

że działalność tę wyróżnia kilka cech charakterystycznych, a mianowicie

fachowość, podporządkowanie regułom opłacalności i zysku lub zasadzie

racjonalnego gospodarowania, działanie na własny rachunek, powtarzalność

działań oraz uczestnictwo w obrocie gospodarczym (por. np. uzasadnienia uchwał

składów siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 czerwca 1991 r., III CZP

40/91, OSNCP 1992, nr 2, poz. 17 oraz z dnia 6 grudnia 1991 r., III CZP 117/91,

OSNCP 1992, nr 5, poz. 65, a także uchwały z dnia 14 marca 1995 r., III CZP 6/95,

OSNC 1995, nr 5, poz. 72). Nie ulega wątpliwości, że zarówno pozwany, jak

i strona powodowa prowadzili działalność wyróżniającą się tymi cechami, i na tle tej

działalności – w ramach „umowy o współpracy gospodarczej” – powstał spór. Skoro

więc spór powstał między przedsiębiorcami w zakresie prowadzonej przez nich

działalności gospodarczej, to spełniona została także przesłanka przedmiotowa

pojęcia „sprawa gospodarcza”. Nie powinno budzić zastrzeżeń zakwalifikowanie

niniejszej sprawy jako gospodarczej.

Poza zakresem rozważań pozostawić należy, jako nie mające znaczenia

w sprawie, uregulowanie przyjęte w art. 4791 § 2 k.p.c., według którego sprawami

gospodarczymi

są

także

sprawy:

1)

ze

stosunku

spółki,

2)

przeciwko

przedsiębiorcom o zaniechanie naruszania środowiska i przywrócenie do stanu

poprzedniego lub naprawienie szkody z tym związanej oraz zakazanie lub

ograniczenie działalności zagrażającej środowisku, 3) należące do właściwości

sądów na podstawie przepisów o ochronie konkurencji, Prawa energetycznego,

Prawa telekomunikacyjnego, Prawa pocztowego oraz przepisów o transporcie

kolejowym, 4) przeciwko przedsiębiorcom o uznanie postanowień umownych za

niedozwolone. Wymienione sprawy zostały więc poddane rozpoznaniu według

przepisów o postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych mimo, że obie

strony nie zawsze muszą być przedsiębiorcami.

Nie można natomiast pominąć unormowania przyjętego w art. 4792 § 2

k.p.c., zgodnie z którym przepisów działu IVa tj. art. 479 1 – 47978 k.p.c. nie stosuje

się w sprawach, w których przynajmniej jedną ze stron jest: 1) osoba fizyczna

prowadząca osobiście, nie wymagającą zgłoszenia do Krajowego Rejestru

Sądowego, działalność gospodarczą, z której zarobek stanowi dodatkowe źródło

dochodu, 2) indywidualny rolnik w zakresie prowadzonej przez niego działalności

wytwórczej, dotyczącej produkcji roślinnej, zwierzęcej, ogrodnictwa i sadownictwa.

Działalność gospodarcza prowadzona osobiście przez pozwanego nie podlegała

zgłoszeniu do Krajowego Rejestru Sądowego, lecz tylko do ewidencji działalności

gospodarczej rejestrowanej przez gminę. Powstaje więc pytanie, jakie jest

znaczenie art. 4792 § 2 pkt 1 k.p.c. oraz czy powód objęty jest jego działaniem.

Sąd Najwyższy dokonując interpretacji tego przepisu w uchwale składu 7

sędziów SN z dnia 18 marca 1991 r. (III CZP 9/91, OSNCP 1991, nr 8-9, poz. 98),

którą podjął w sprawie, w której stroną był rolnik prowadzący działalność wytwórczą

w zakresie produkcji zwierzęcej, wyraził zapatrywanie - oparte na argumentach

rozszerzającej wykładni celowościowej - że wyłączenie z art. 4792 § 2 k.p.c.

podyktowane jest przede wszystkim potrzebą wyeliminowania sytuacji, w której

sprawy gospodarcze z udziałem osób w tym przepisie wymienionych, toczyłyby się

w sądach położonych częstokroć z dala od ich miejsca zamieszkania. Intencją

ustawodawcy przy wprowadzaniu tego wyłączenia było – jak podkreślił w tej

uchwale Sąd Najwyższy - by sprawy te, mimo gospodarczego charakteru, z uwagi

na swoją społeczną specyfikację rozpoznawane były wedle dotychczasowych

zasad. A zatem mimo że mają charakter gospodarczy w ogóle wyłączone są spod

kompetencji sądów gospodarczych.

Ścisła wykładnia art. 4792 § 2 k.p.c., którą przyjął Sąd Najwyższy

rozpoznający niniejszą sprawę, prowadzi do wniosku, że obie sprawy wymienione

w pkt 1 i 2 tego przepisu, zachowując charakter spraw gospodarczych,

rozstrzygane są przez sądy gospodarcze, tyle że nie według przepisów

o postępowaniu procesowym odrębnym w sprawach gospodarczych, lecz według

przepisów o postępowaniu procesowym zwykłym. Taki pogląd wynika także

z uzasadnienia uchwały Sądu Najwyższego z dnia 16 maja 1991 r. (III CZP 39/91,

OSNCP 1992, nr 1, poz. 9), podjętej w sprawie gospodarczej, w której przynajmniej

jedną ze stron jest indywidualny rolnik, w zakresie prowadzonej przez niego

działalności gospodarczej innej niż wytwórcza, dotycząca produkcji roślinnej,

zwierzęcej, ogrodniczej i sadownictwa.

Różnica stanowisk, jaką dostrzec można – z jednej strony w powołanej

uchwale z dnia 18 marca 1991 r. oraz z drugiej strony w uchwale z dnia 16 maja

1991 r. oraz stanowisku prezentowanym przez Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie,

dotyczy więc tylko kwestii, czy sprawy, o których mowa w art. 4792 § 2 k.p.c. należą

do kompetencji sądów gospodarczych. Zgodnie natomiast przyjmuje się, że sprawy

z udziałem podmiotów wymienionych w omawianym przepisie są sprawami

gospodarczymi. Gdyby zatem nawet uznać, że pozwany objęty jest działaniem art.

4792 § 2 pkt 1 k.p.c., to nie oznacza to, że rozpoznawana

sprawa nie ma

charakteru gospodarczego.

Analizując treść art. 4792 § 2 pkt 1 k.p.c. należy dojść do wniosku, że jego

zastosowanie możliwe jest w razie łącznego spełnienia następujących przesłanek:

1) działalność gospodarcza prowadzona jest przez osobę fizyczną osobiście, 2) nie

jest wymagane zgłoszenie tej działalności do Krajowego Rejestru Sądowego, 3)

zarobek z działalności gospodarczej stanowi dodatkowe źródło dochodu.

W przypadku pozwanego spełnione zostały tylko dwie pierwsze przesłanki, trzecia

zaś nie została spełniona, skoro zarobek z działalności prowadzonej w ramach

umowy

o

współpracy

gospodarczej,

polegającej

na

prowadzeniu

sklepu

spożywczo-przemysłowego, nie był dodatkowym, lecz podstawowym źródłem jego

dochodu. Trzecia z wymienionych przesłanek z reguły spełniona jest wtedy, gdy

działalność gospodarcza ma charakter uboczny. W literaturze jako przykłady takiej

działalności, przynoszącej tylko „dodatkowe źródło dochodu” wskazuje się

wytwarzanie

i

sprzedaż

przedmiotów

użytku

osobistego,

domowego

i gospodarskiego oraz rękodzieła ludowego i artystycznego, naprawa i konserwacja

wymienionych przedmiotów, a także wykonywanie innych usług z użyciem

materiałów i narzędzi własnych.

Konkludując stwierdzić należy, że rozpoznawana sprawa jest sprawą

gospodarczą, podlegającą kompetencji sądu gospodarczego. Wobec tego, że nie

jest objęta działaniem art. 4792 § 2 pkt 1 k.p.c., to powinna zostać rozpoznana

według przepisów o postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych (art.

4791- 47922 k.p.c.). Okoliczność, że rozpoznał ją sąd w wydziale cywilnym według

przepisów o postępowaniu zwykłym, jest bez znaczenia dla kwalifikacji tej sprawy

jako gospodarczej, a nadto nie rodzi skutku nieważności postępowania (por.

uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 21 sierpnia 1999 r., II CZ 160/90,

OSNCP 1991, nr 2, s. 32). Skoro w rozpoznawanej sprawie gospodarczej wartością

przedmiotu zaskarżenia jest kwota niższa, niż siedemdziesiąt pięć tysięcy złotych,

to skarga kasacyjna jest niedopuszczalna (art. 3982 § 1 k.p.c.).

Z przytoczonych względów należało skargę kasacyjną odrzucić (art. 398 6 § 3

k.p.c.), a o kosztach postępowania kasacyjnego orzec na podstawie art. 98 § 1 i 2

w zw. z art. 108 § 1, art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.