II CSK 445/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 445/12

POSTANOWIENIE

Dnia 26 kwietnia 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

Protokolant Anna Wasiak

w sprawie z wniosku J. S.

przy uczestnictwie M. S. – S. i in.,

o zasiedzenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 26 kwietnia 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni i uczestniczki postępowania J. S.

od postanowienia Sądu Okręgowego w Ł.

z dnia 29 lutego 2012 r., sygn. akt […],

uchyla zaskarżone postanowienie w punktach I a, 2 - w części

oddalającej

wniosek

w

zakresie

udziałów

we

własności

nieruchomości objętej wnioskiem, przysługujących A. M. S. i

Skarbowi Państwa - i 3 oraz w punktach III i IV, i w tym zakresie

przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w Ł. do ponownego

rozpoznania

i

rozstrzygnięcia

kasacyjnego.

Uzasadnienie

o

kosztach

postępowania

Postanowieniem z dnia 27 maja 2011 r. w sprawie z wniosku J. S. z

udziałem M. S., J. S., D. S., D. S., D. S., K. . i Skarbu Państwa - Starosty Z. o

zasiedzenie, Sąd Rejonowy w Z. stwierdził, że wnioskodawczyni nabyła z mocy

prawa przez zasiedzenie udziały we współwłasności nieruchomości położonej w A.

przy ul. W. […], objętej prowadzoną przez Sąd Rejonowy w Z. księgą wieczystą o

numerze KW […], stanowiącą działkę ewidencyjną o numerze 105 i powierzchni

0,4076 ha: udział wynoszący ¼ w miejsce A. M. S. z dniem 31 października 2010 r.

oraz udział wynoszący ½ w miejsce M.J. Ż. z dniem 1 października 2008 r.; oddalił

wniosek w pozostałej części oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania.

Ustalił, że dla nieruchomości objętej wnioskiem o zasiedzenie, położonej

w A. przy ul. W., Sąd Rejonowy w Z. prowadzi księgę wieczystą numer KW […].

Współwłaścicielami tej nieruchomości byli R. i A. małż. S. do ½ oraz J. i A. małż. J.

do ½. W dziale II KW jako właściciele ujawnieni są M.J. Ż. do ¼, M. J. J. (Ż.) do ¼,

czyli łącznie do ½ jako następczyni małż. J. A. M. S. do ¼ i H. J. S. (teść

wnioskodawczyni) do ¼ części, jako następcy małż. S. Z kolei następcami

prawnymi właścicieli wieczystoksięgowych są uczestnicy: po J. Ż. (J.) zmarłej 24

kwietnia 1978 r. - Skarb Państwa, po A.M.S. zmarłej 31 października 1980 r.: H. G.,

która zmarła 5 sierpnia 2006 r. i po niej dziedziczy córka D. S., D. S. i M. S., który

zmarł w 2005 r. i po nim dziedziczy na podstawie testamentu żona D. S. Po H. J. S.

zmarłym 17 grudnia 1989 r. dziedziczyli żona R. (zmarła w 1990 r.), oraz synowie:

H. S. (mąż wnioskodawczyni - zmarł 13 czerwca 2002 r.), a po nim

wnioskodawczyni J. S. i córki M. S. i J. S., oraz W. S. (zmarł 1 maja 1999 r.),

po którym dziedziczy córka K. S.

A. S. po wojnie wyszła za maż i wyjechała z A., dokąd przyjeżdżała w czasie

letnim do końca lat 70-tych. Od 1963 r. upoważniła jednego z lokatorów – M. P.,

aby pobierał dla niej czynsz od pozostałych lokatorów. W okresie pobytu na

nieruchomości A. S. spotykała się z bratem H. J. S. i ustalali wspólnie kwestie

dotyczące zarządu, remontów i opłat. Pod koniec życia w związku ze stanem

zdrowia przekazała administrację nieruchomością bratu H. J. S., ale nie wyzbyła się

własności nieruchomości - do końca życia tam przyjeżdżała i była zameldowana.

Jej następcy prawni nie zajmowali się nieruchomością, nie zgłaszali żadnych

roszczeń do wnioskodawczyni, jej męża lub teścia w związku z posiadaniem przez

nich nieruchomości. M. Ż. wyjechała do W. w latach 70-tych. Do swojej śmierci

brała aktywny udział w zarządzaniu nieruchomością w A. - doradzała A. S. i H. J.S.

w kwestiach finansowych, partycypowała w kosztach utrzymania nieruchomości. Co

roku

wszyscy

współwłaściciele

rozliczali

się

z

dochodów

uzyskanych

z

nieruchomości, kontaktowali się ze sobą w ważniejszych sprawach i decyzjach

dotyczących zarządu. Następca prawny M. Ż. - Skarb Państwa nie interesował się

nieruchomością, nie wykonywał żadnych właścicielskich uprawnień w ramach

przejętego udziału.

Nieruchomość zabudowana jest budynkiem mieszkalnym - kamienicą

z ośmioma lokalami oraz budynkiem gospodarczym i komórkami w głębi podwórka.

Po wojnie, gdy H. J. S. wrócił z obozu koncentracyjnego, wszystkie lokale

mieszkalne zajmowali lokatorzy. Przystosował on dla swoich potrzeb budynek

gospodarczy w głębi podwórka, w którym zamieszkał wraz z rodziną. Jego synowie

H. S. i W. S. ożenili się w 1972 r. Początkowo zamieszkali z rodzicami. W 1976 r.

W. S. z rodziną wyprowadził się, a na nieruchomości wraz z rodzicami zostali syn

H. S. z żoną (wnioskodawczynią) i później z ich dziećmi. W 1982 r. W. S. rozstał się

z żoną i wrócił na nieruchomość, gdzie zamieszkiwał do śmierci w 1999 r. W. S.

spisał poświadczone w Urzędzie Gminy i Miasta A. w dniu 8 listopada 1990 r., że

„ze względu na fakt nie zamieszkiwania na stałe w posesji przy ul. W.

w A. nie

zarządza nią oraz nie poniósł żadnych kosztów związanych z przeprowadzeniem

spadku. Ewentualne dochody z w/w posesji w częściach

pozostałych

współwłaścicieli

zamieszkanych

w

równych ceduje na

przedmiotowej

posesji

i

składających zeznania podatkowe”. Po śmierci kuzynki M. Ż. i siostry A.S., H. J. S.

zarządzał nieruchomością do swojej śmierci w dniu 17 grudnia 1989 r. Sam

podejmował decyzje, pomagał mu syn H. junior, który przejął po ojcu zarząd

i posiadanie nieruchomości. Od połowy lat 70-tych H. J. S. zaczął chorować, bywał

w szpitalach. Bieżącym utrzymaniem nieruchomości, remontami, pobieraniem

czynszu od lokatorów zajmował się w tym czasie na jego zlecenie syn H. S. i jego

żona (wnioskodawczyni). Po śmierci H. S. w dniu 13 czerwca 2002 r. władztwo nad

nieruchomością przejęła wnioskodawczyni. Żona H. J.S. – R. zmarła 23 listopada

1990 r., z tym, że ona nie zajmowała się sprawami nieruchomości, prowadziła dom.

Od 1961 r. na terenie A. został wprowadzony szczególny tryb najmu.

Nieruchomość umieszczona została w wykazie budynków podlegających pod

publiczną gospodarkę lokalową. Od 1951 r. decyzjami administracyjnymi o

przydziale zostało zasiedlonych na nieruchomości 10 rodzin. Czynsz od nich

pobierał właściciel nieruchomości. Ostatni lokatorzy wyprowadzili się w 1996 r., a

zmarli w 2004 r. Podatki od 1987 r. figurują na nazwisko H. S.

W ocenie Sądu Rejonowego, wnioskodawczyni J. S. jest posiadaczką

nieruchomości w złej wierze, obecnie sprawuje samoistne posiadanie, gdyż

wykonuje w odniesieniu do nieruchomości wszystkie uprawnienia i obowiązki, jak

właściciel. Właściciele „wieczystoksięgowi” do końca życia nie wyzbyli się prawa do

nieruchomości w ramach przysługujących im udziałów we współwłasności.

Po śmierci M. Ż. i A. S. ich następcy prawni nie interesowali się nieruchomością, a

posiadanie w ramach ich udziałów przejął najpierw H. J. S., a następnie jego syn H.

S. i po nim wnioskodawczyni. W konsekwencji doszło do zasiedzenia przez

wnioskodawczynię udziałów A.S. i M. Ż. Termin zasiedzenia w stosunku do A. S.

biegł od daty jej śmierci i upłynął z dniem 31 października 2010 r. Po M. Ż. spadek

odziedziczył

Skarb

Państwa.

Wobec

wyłączenia

możliwości

zasiedzenie

nieruchomości stanowiących własność Skarbu Państwa do dnia 1 października

1990 r. termin zasiedzenia biegnie od tego dnia. Może on ulec skróceniu o czas

zasiedzenia przed 1990 r., lecz nie więcej niż o połowę. Ponieważ przez 1990 r.

okres zasiedzenia przeciwko Skarbowi Państwa biegł od 24 kwietnia 1978 r., a więc

przez 12 lat, to o ten czas ulega skróceniu okres potrzebny do zasiedzenia liczony

od dnia 1 października 1990 r. W związku z tym wnioskodawczyni zasiedziała

udział M. Ż. z dniem 1 października 2008 r. Wniosek o zasiedzenie w zakresie

udziału H. S. został oddalony z tej przyczyny, że wnioskodawczyni jest częściowo

współwłaścicielką tego udziału z tytułu dziedziczenia po nim, a zatem w tym

zakresie przysługuje jej prawo własności. Ponadto H. J. S. zmarł w 1989 r., zatem

30-letni termin zasiedzenia upływa z dniem 17 grudnia 2019 r.

Postanowieniem z dnia 29 lutego 2012 r., Sąd Okręgowy w Ł. na skutek

apelacji wnioskodawczyni J. S. oraz uczestników: D. S. i Skarbu Państwa - Starosty

Z. oraz zażalenia uczestniczki K. S. od postanowienia Sądu Rejonowego w Z. z

dnia 27 maja 2011 r. zmienił zaskarżone postanowienie w ten sposób, że stwierdził,

że J. S. nabyła z dniem 1 listopada 2010 r. przez zasiedzenie własność udziałów w

wysokości: 1/24 części należących do A. M. S. (pkt I.1a) i 1/12 części należących

do Skarbu Państwa, poprzednio M. J. Ż. - w nieruchomości położonej w A. przy

ulicy W. , dla której Sąd Rejonowy w Z. prowadzi księgę wieczystą KW […] (pkt

I.1b); oddalił wniosek w pozostałej części (pkt I.2); oddalił apelację uczestników w

pozostałym zakresie oraz apelację wnioskodawczyni w całości (pkt II); oddalił

zażalenie uczestniczki K. S. (pkt III) oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania za

pierwszą i drugą instancję (pkt I.3 i IV).

Sąd Okręgowy uznał za prawidłowe ustalenia faktyczne Sądu pierwszej

instancji, w szczególności odnośnie do terminu wyzbycia się przez H. J. S.

posiadania samoistnego nieruchomości na rzecz syna – H. S. i wnioskodawczyni.

Nie wykazano, aby W. S. wyzbył się własności nieruchomości na rzecz brata – H.

S. i wnioskodawczyni. W. S. zamieszkiwał na nieruchomości od 1992 roku do swej

śmierci w 1999 r. Choć nie zajmował się jej zarządzaniem i złożył oświadczenie o

przekazaniu

dochodów

uzyskiwanych

z

nieruchomości

na

pozostałych

współwłaścicieli, to nie można z powyższych okoliczności wywodzić, że przekazał

również władztwo nad rzeczą. W odniesieniu do apelacji uczestnika postępowania

Skarbu Państwa - Starosty Z. uznał, że ograniczenie w zakresie nakazu

wynajmowania lokali osobom skierowanym przez radę narodową w związku z

objęciem budynku publiczną gospodarką lokalami nie spowodowało zmiany

charakteru posiadania jako samoistnego wykonywanemu przez H. J. S. Oceny tej

nie zmienia także okoliczność, że H. S. opłacał podatki za całą nieruchomość od

1987 r. W konsekwencji prawidłowe było ustalenie, że od śmierci A. S. (31

października 1980 r.) władztwo nad całą nieruchomością objął H. J. S., który

posiadał nieruchomość samoistnie do swej śmierci w dniu 17 grudnia 1989 r. Po tej

dacie posiadaczem samoistnym stał się jego syn H. S., a po jego śmierci w dniu 13

czerwca 2002 r. jego żona J. S.

Odnosząc się do podniesionych zarzutów naruszenia prawa materialnego,

przyjął, że zgodnie z art. 176 § 2 k.c., spadkobierca posiadacza może doliczyć

okres, w jakim rzecz znajdowała się w samoistnym posiadaniu spadkodawcy.

Każdy współspadkobierca może doliczyć sobie czas posiadania nieruchomości

przez spadkodawcę, ale tylko w zakresie swojego udziału w spadku. Sąd Rejonowy

słusznie uznał, że J. S. nabyła przez zasiedzenie udział we własności

nieruchomości przypadający po A. S. i po M. Ż. Nieprawidłowo jednak ustalił

wielkość nabytych w ten sposób udziałów. W zakresie udziału należącego do

Skarbu Państwa, a poprzednio do M.Ż., wnioskodawczyni nabyła przez zasiedzenie

jedynie udział we własności nieruchomości w wysokości 1/12. M. Ż. dysponowała

udziałem w nieruchomości w wysokości 1/2 i w tym zakresie po jej śmierci i po

śmierci A. S. -

H. J. S. stał się posiadaczem samoistnym nieruchomości, co

otworzyło drogę do zasiedzenia tego udziału w przyszłości. H. S., jako następca

prawny ojca, mógł zaliczyć do okresu swego posiadania posiadanie wykonywane

przez ojca, lecz nie co do całości udziału po M.Ż., a jedynie połowę tego udziału, z

uwagi na to, że po H. J. S. dziedziczył wraz z bratem W. S. Wnioskodawczyni może

natomiast zaliczyć okres współposiadania swego poprzednika prawnego nie co do

całości zasiadywanego przez męża udziału, lecz w zakresie 1/3, ponieważ

spadkobiercami po H.S. oprócz wnioskodawczyni są także dwie córki M. S. i J. S.

W zakresie udziału po A. S. wnioskodawczyni nabyła przez zasiedzenie

jedynie udział we własności nieruchomości w wysokości 1/24. A. S. dysponowała

udziałem w nieruchomości w wysokości ¼ i w tym zakresie po jej śmierci H.J. S.

stał

się

posiadaczem

samoistnym

nieruchomości,

co otworzyło

drogę

do

zasiedzenia tego udziału w przyszłości. H. S., jako następca prawny ojca, mógł

zaliczyć do okresu swego posiadania posiadanie wykonywane przez ojca jedynie w

takiej części, w jakiej po nim dziedziczył (½). Wnioskodawczyni zaś może zaliczyć

okres

współposiadania

swego

poprzednika

prawnego

nie co

do

całości

zasiadywanego przez męża udziału, lecz także w takiej części, w jakiej po nim

dziedziczy (1/3). Zatem wnioskodawczyni nabyła w drodze zasiedzenia jedynie

udział w wysokości 1/24.

Bieg terminu zasiedzenia rozpoczął się od dnia następnego po śmierci A. S.

Zatem wnioskodawczyni nabyła udział we własności nieruchomości po A.S. z

upływem 30-letniego terminu, tj. z dniem 1 listopada 2010 r. Zaś termin

zasiedzenia w stosunku do Skarbu Państwa (poprzednio M. Ż.) mógł rozpocząć

swój bieg dopiero po 1 października 1990 r. Stosownie do art. 10 ustawy z dnia 28

lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321 ze zm.)

podlega on skróceniu o 9 lat i 11 miesięcy, tj. o okres od 31 października 1980 r.

(od kiedy to należy liczyć samodzielne władztwo nad tym udziałem sprawowane

przez H. J. S.) do 1 października 1990 r. Z tych względów zasiedzenie wskazanego

udziału nastąpiło z dniem 1 listopada 2010 r.

Od postanowienia Sądu Okręgowego – w części rozstrzygnięcia zawartego

w punktach I.1a i I.2 w zakresie, w jakim zmieniono postanowienie Sądu

Rejonowego i oddalono w części wniosek o zasiedzenie nieruchomości odnośnie

do udziału we współwłasności nieruchomości przysługującego A. S. i jej

spadkobiercom

oraz

Skarbowi

Państwa

-

skargę

kasacyjną

wnieśli

wnioskodawczyni oraz uczestniczka postępowania J. S. W ramach pierwszej

podstawy kasacyjnej zarzucono naruszenie art. 176 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 172 § 1

k.c. poprzez ich błędną wykładnię i w konsekwencji uznanie, że wnioskodawczyni

zasiedziała nieruchomość jedynie w zakresie odpowiadającym jej udziałowi w

spadku po H. J. S. i H. S. w sytuacji, gdy prawidłowa interpretacja przepisów

powinna prowadzić do stwierdzenia zasiedzenia przez J. S. całości udziałów we

współwłasności, które przysługiwały A. S. oraz Skarbowi Państwa jako następcy M.

J. Ż., na skutek ich zasiedzenia w okresie samoistnego posiadania nieruchomości

przez H. J. S. i H. S. W ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzucono naruszenie:

- art. 363 § 1 i 3, art. 365 § 1, art. 378 § 1 i 2 k.p.c. w zw. z art. 386 § 1 i art.

13 § 2 k.p.c. przez rozpoznanie sprawy z przekroczeniem granic zaskarżenia

zakreślonych

apelacjami

uczestników

postępowania,

co

w

konsekwencji

doprowadziło do rozpoznania sprawy w zakresie, w jakim postanowienie Sądu

pierwszej instancji uprawomocniło się także na rzecz uczestników (D. S. i D. S.),

które nie zaskarżyły postanowienia Sądu pierwszej instancji;

- art. 365 k.p.c. w zw. z art. 361, art. 13 § 2 i art. 13 § 2 k.p.c. poprzez

wadliwe skonstruowanie sentencji postanowienia Sądu Okręgowego w pkt I.1a,

a w taki sposób, iż brak jest możliwości ustalenia przedmiotu rozstrzygnięcia

i ustalenia granic przedmiotowych powagi rzeczy osądzonej;

- art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 2, art. 13 § 2, art. 361 i art. 516 k.p.c.

poprzez nienależyte uzasadnienia zaskarżonego postanowienia;

- art. 610 § 1 k.p.c. w zw. z art. 677 k.p.c. poprzez brak rozstrzygnięcia

w przedmiocie nabycia własności części nieruchomości przez zasiedzenie na

rzecz pozostałych poza wnioskodawczynią spadkobierców H. S., tj. M. S. i J. S.

stosownie do wyników postępowania.

Skarżące wniosły o uchylenie postanowienia w zaskarżonym zakresie

i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Ze względu na specyficzne okoliczności sprawy związanej z doliczaniem

przez spadkobiercę do okresu posiadania rzeczy także czasu jej posiadania przez

jego poprzednika, należy w pierwszej kolejności odnieść się do tego zagadnienia.

Zgodnie z art. 176 § 1 k.c., jeżeli podczas biegu zasiedzenia nastąpiło

przeniesienie posiadania, obecny posiadacz może doliczyć do czasu, przez który

sam posiada, czas posiadania swego poprzenika. Przepis ten, zgodnie z art. 176

§ 2 k.c., stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy obecny posiadacz jest

spadkobiercą poprzedniego posiadacza. W odniesieniu więc do spadkobiercy, który

przed objęciem spadku, nie był posiadaczem rzeczy, będącej w posiadaniu jego

poprzednika prawnego, rozszerzono zakres zastosowania reguły wyrażonej w art.

176 § 1 k.c. wymagającej przeniesienia posiadania przez przyjęcie, że do

przeniesienia posiadania dochodzi także w drodze spadkobrania. Wykładnia art.

176 § 2 k.c. musi uwzględniać zasady dotyczące dziedziczenia, według których

spadkobiercy wchodzą we wszystkie prawa i obowiązku zmarłego spadkodawcy

(art. 922 § 1 k.c.). Dotyczy to również sytuacji faktycznych z udziałem

spadkodawcy, z którymi właściwe przepisy wiążą określone konsekwencje prawne,

w tym posiadania. W konsekwencji spadkobiercy wchodzą wskutek dziedziczenia

także w sytuację prawną spadkodawcy związaną z posiadaniem rzeczy,

a zaliczenie posiadania rzeczy przez poprzenika prawnego, na podstawie art. 176

§ 1 w zw. z § 2 k.c., powinno nastąpić na rzecz każdego ze spadkobierców, ale

tylko w granicach nabytego udziału w spadku. Do zastosowania tych skutków nie

jest przy tym konieczne dokonanie przez spadkobierców posiadacza szczególnych

czynności. O ile jednak jeden ze spadkobierców wyzułby z posiadania rzeczy

pozostałych spadkobierców – co wymagałoby jednak jawnej manifestacji takiego

zamiaru (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 1 kwietnia 2011 r., III CSK

184/10, OSNC-ZD 2012, nr 2, poz. 24) – względnie rzecz została porzucona przez

pozostałych spadkobierców, to termin zasiedzenia całej rzeczy należałoby liczyć

najwcześniej od chwili otwarcia spadku, gdyż wówczas art. 176 § 1 w zw. z § 2 k.c.

nie miałby zastosowania (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 7 maja

1986 r., III CRN 60/86, OSNCP 1987, nr 9, poz. 138, z dnia 13 lipca 1993 r., II CRN

90/93, nie publ., z dnia 10 grudnia 1998 r., I CKN 63/98, Prok. i Pr. 1999, nr 4, poz.

28, z dnia 28 kwietnia 1999 r., I CKN 105/98, OSNC 1999, nr 11, poz. 197, z dnia

11 stycznia 2000 r., I CKN 329/98, nie publ., z dnia 19 lutego 2002 r., IV CKN

794/00, nie publ., z dnia 11 kwietnia 2008 r., II CSK 626/07, nie publ. oraz

uzasadnienie postanowienia z dnia 10 maja 1966 r., III CR 78/66, OSNCP 1967, nr

5, poz. 83). W powołanych orzeczeniach wyjaśniono przy tym, że posiadaczem

nieruchomości jest nie tylko ten, kto efektywnie wykonuje nad nią władztwo, lecz

również ten kto ma tylko możliwość tego władztwa, choćby z tej możliwości nie

korzystał. Jedną bowiem z cech posiadania samoistnego jest faktyczne władztwo

nad rzeczą (art. 336 k.c.), co oznacza, że posiadacz samoistny ma taką faktyczną

możność władania rzeczą, do jakiej właściciel jest uprawniony (por. uzasadnienia

postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 1993 r., II CRN 90/93).

Posiadanie rzeczy może polegać także na korzystaniu z niej w ograniczonym

fizycznie zakresie. Uzasadnia to wniosek, że bezzasadny jest zarzut naruszenia art.

176 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 172 § 1 k.c. przez przyjęcie przez Sąd Okręgowy, że

wnioskodawczyni mogła zasiedzieć nieruchomość z powołaniem się na art. 176 § 1

i 2 k.c. tylko w zakresie udziału, jaki nabyła po H. J. S. i H. S. Jednakże, według

przedstawionej wyżej wykładni art. 176 § 1 i 2 k.c., zaliczenie okresu posiadania

udziałów w nieruchomości poprzedników prawnych wnioskodawczyni (H. S. i H. J.

S.) mogło dotyczyć nie tylko wnioskodawczyni, ale także pozostałych ich

spadkobierców, do czego w ogóle nie odniósł się Sąd Okręgowy.

Wiąże się to bezpośrednio z zarzutami procesowymi skargi kasacyjnej.

Uzasadnienie zaskarżonego postanowienia koncentruje się na ocenie, w jakim

zakresie

był

usprawiedliwiony

wniosek

o

zasiedzenie

w

odniesieniu

do

wnioskodawczyni, nie zawiera natomiast oceny, czy ze względu na wskazane

wyżej

przepisy

prawa

materialnego

zachodziła

ewentualna

podstawa

do

stwierdzenia zasiedzenia także na rzecz innych osób – spadkobierców posiadaczy

udziałów w nieruchomości, co czyni uzasadnionym zarzut naruszenia art. 328 § 2

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1, art. 361, art. 13 § 2 i art. 516 k.p.c., jak również zarzut

naruszenia art. 610 § 1 k.p.c. w zw. art. 677 § 1 k.p.c. Należy mieć bowiem na

względzie, że zgodnie z art. 610 § 1 k.p.c., do orzeczenia w sprawie o zasiedzenie

stosuje się odpowiednio przepisy o stwierdzeniu nabycia spadku, w tym więc

przepis zawarty w art. 677 k.p.c., według którego sąd stwierdzi nabycie spadku

przez spadkobierców, choćby były nimi inne osoby niż te, które wskazali

uczestnicy. W postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku sąd wymienia

spadkodawcę oraz wszystkich spadkobierców, którym spadek przypadł, jak również

wysokość ich udziałów. Zastosowanie art. 677 k.p.c. w sprawie o zasiedzenie

rzeczy oznacza konieczność odzwierciedlenia przez sąd w orzeczeniu kończącym

postępowanie w sprawie wyników tego postępowania wypływających z przepisów

prawa materialnego dotyczących zasiedzenia, niezależnie od treści złożonego

wniosku o zasiedzenie. Treść wniosku wyznacza jedynie zakres przedmioty

rozpoznania wniosku nie ogranicza natomiast sądu w zakresie podmiotowym,

czy do daty zasiedzenia (por. uchwała z dnia 12 czerwca 1986 r., III CZP 28/86,

OSNCP 1987, nr 5-6, poz. 74, postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia

10 stycznia 2002 r., I CZ 194/01, nie publ., z dnia 19 lutego 2002 r., IV CKN 794/00,

z dnia 9 grudnia 2009 r., IV CSK 297/09, nie publ., z dnia 12 lutego 2010 r., I CSK

315/09, nie publ., z dnia 13 października 2010 r., I CSK 582/09, nie publ., z dnia 15

września 2011 r., II CSK 657/10, nie publ., z dnia 7 października 2011 r., II CSK

215/11, nie publ., z dnia 19 lutego 2002 r., IV CKN 794/00, nie publ., z dnia 5 lipca

2012 r., IV CSK 606/11, nie publ., z dnia 11 października 2012 r., III CSK 316/11,

nie publ.).

Trafnie podniesiono w skardze kasacyjnej, że treść postanowienia

stwierdzającego nabycie udziałów we własności rzeczy przez zasiedzenie powinna

precyzyjnie

wskazywać

udziały

(co

do

wysokości)

będące

przedmiotem

zasiedzenia, oraz osoby, którym udziały te przysługiwały w dacie upływu terminu

zasiedzenia, czego nie spełnia treść zaskarżonego postanowienia w zakresie

odnoszącym się do udziałów zmarłej, przed upływem terminu zasiedzenia, A. M. S.

pomijający osoby, które z mocy dziedziczenia, nabyły jej udział. W konsekwencji w

tej części zaskarżone postanowienie w sposób nieprawidłowy rozstrzyga o

zgłoszonym żądaniu, co czyniło zasadnym zarzut naruszenia art. 325 k.p.c. w zw. z

art. 361, art. 13 § 2 i art. 516 k.p.c.

Nie był uzasadniony zarzut naruszenia art. 363 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 365

§ 1, art. 378 § 1 oraz 2, art. 386 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c., gdyż, wbrew zarzutowi

skargi kasacyjnej, Sąd Okręgowy nie rozpoznał apelacji z przekroczeniem jej granic

zakreślonymi apelacjami uczestników postępowania, skoro apelacją uczestniczki

postępowania D. S. zostało zaskarżone postanowienie Sądu Rejonowego w części

stwierdzającej zasiedzenie przez wnioskodawczynię udziału ¼ należącego do jej

poprzedniczki prawnej A. M. S., natomiast apelacją uczestnika postępowania

Skarbu Państwa – Starosty Z. zaskarżono postanowienie w części stwierdzającej

zasiedzenie

przez

wnioskodawczynię

½ udziału

przysługującego

Skarbowi

Państwa (wcześniej M. J. Ż.), a Sąd Okręgowy orzekł reformatoryjnie w

przedmiocie zasiedzenia tych właśnie udziałów. Bez znaczenia jest okoliczność,

podniesiona w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, że część z uczestników postępowania

nie zaskarżyła postanowienia Sądu pierwszej instancji. Omawiany zarzut, mimo że

werbalnie dotyczy granic apelacji w swej istocie, powołując się na przekroczenie granic

podmiotowych apelacji, dotyka kwestii tzw. pokrzywdzenia (gravamen) orzeczeniem

sądu jako warunkującego możliwość skutecznego wniesienia apelacji. Strona

(uczestnik postępowania) nie ma uprawnienia do zaskarżenia orzeczenia w zakresie,

w jakim nie dotyka ono jego praw. Takie orzeczenie nie narusza bowiem jej interesu

prawnego. Kwestia ta budzi spory w nauce prawa i orzecznictwie. Konsekwencją

stwierdzenia braku pokrzywdzenia jest, według jednego stanowiska, odrzucenie

środka odwoławczego, zaś według drugiego, jego oddalenie. Zagadnienie to jest

szczególnie doniosłe w postępowaniu rozpoznawanym w trybie procesowym.

Przyjmując nawet konieczność badania gravamen, w postępowaniu nieprocesowym

o zasiedzenie ze względu na omówiony wcześniej zakres kognicji sądu wynikający

z art. 610 § 1 w zw. art. 677 § 1 k.p.c. - z jednej strony - oraz charakter prawny

stosunku współwłasności wynikający z przepisów prawa materialnego – z drugiej

strony - dotychczasowy współwłaściciel rzeczy ma interes prawny, a tym samym

gravamen,

w prawidłowym

określeniu

kręgu

osób

będących

rzeczywistymi,

tj. z uwzględnieniem także przepisów o zasiedzenie rzeczy, jej właścicielami

(współwłaścicielami).

W konsekwencji

jest

uprawniony

do

wniesienia

środka

odwoławczego od orzeczenia w przedmiocie zasiedzenia w zakresie niezależnym od

posiadanego

udziału

we

własności

rzeczy.

Ubocznie

dodać

należy,

iż nieporozumieniem jest powołanie się w uzasadnieniu skargi kasacyjnej na przepis

art. 378 § 2 k.p.c. dla uzasadnienia omawianego zarzutu procesowego, gdyż przepis

ten dotyczy rozpoznania apelacji na rzecz współuczestników, którzy nie zaskarżyli

wyroku sądu pierwszej instancji, a więc ma zastosowanie wyłącznie w postępowaniu

procesowym, a nie w postępowaniu nieprocesowym, w którym instytucja

współuczestnictwa nie występuje.

Nie był również uzasadniony zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w zw.

z art. 391 § 2, art. 13 § 2, art. 361 i art. 516 k.p.c. poprzez nienależyte

uzasadnienia zaskarżonego postanowienia w zakresie, w którym zarzucono

w skardze kasacyjnej nie odniesienie się Sądu Okręgowego do oświadczenia W.

S. z dnia 8 listopada 1990 r. Do okoliczności tej odniósł się Sąd Okręgowy na str. 9

uzasadnienia. Zarzutu naruszenia wskazanych wyżej przepisów nie może

uzasadniać to, że wnioski, jakie wywiódł Sąd drugiej instancji z treści tego

oświadczenia

nie

odpowiadały

oczekiwaniom

skarżących.

Odnośnie

do

podniesionego wyżej zarzutu - sporządzenia wadliwego uzasadnienia - należy mieć

dodatkowo na względzie, że podstawą skargi kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 2 w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c. może być zarzut naruszenia przepisów postępowania, jeżeli

uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Z tej przyczyny

w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że w postępowaniu kasacyjnym

uwzględnienie zarzutu naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.

może mieć miejsce wyjątkowo, gdy treść uzasadnienia orzeczenia sądu drugiej

instancji jest wadliwa w stopniu uniemożliwiającym przeprowadzenie kontroli

kasacyjnej (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 4 stycznia 2007 r., V CSK

364/06, nie publ., z dnia 24 lutego 2006 r., II CSK 136/05, nie publ., z dnia

7 października 2005 r., z dnia 27 czerwca 2001 r., II UKN 446/00, OSNP 2003, nr 7,

poz.

182). Taka

sytuacja

nie zachodzi w odniesieniu do

uzasadnienia

zaskarżonego postanowienia w części zarzucającej brak odniesienia się Sądu

Okręgowego do treści oświadczenia W. S. z dnia 8 listopada 1990 r.

Z tych względów na podstawie art. 39815 § 1 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. oraz

art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1, art. 39821 i art. 13 § 2 k.p.c. orzeczono, jak

w sentencji. Przedmiotem uchylenia było także rozstrzygnięcie zawarte w punkcie

III zaskarżonego postanowienia, będące elementem rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania za pierwszą instancję, tj. orzeczenia pochodnego od rozstrzygnięcia

merytorycznego.

db