Supreme Court allows easement registration despite new owner, ruling public faith does not block substantive rights.

Sygn. akt II CSK 432/09

POSTANOWIENIE

Dnia 18 lutego 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z wniosku Jadwigi M.

przy uczestnictwie Jacka N.

o wpis użytkowania nieruchomości,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 18 lutego 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego w P.

z dnia 19 grudnia 2008 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w P. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wnioskodawczyni złożyła w dniu 11 grudnia 2007 r. w Sądzie Rejonowym w

P. wniosek o wpis w księdze wieczystej [...] na swoją rzecz prawa nieodpłatnego

użytkowania nieruchomości położonej w P. przy ul. R.[...]. Do wniosku dołączyła akt

notarialny z dnia 13 lutego 2001 r. zawierający umowę darowizny między nią a

Tomaszem M. i oświadczenie obdarowanego o ustanowieniu prawa użytkowania

nieruchomości na jej rzecz.

Postanowieniem z dnia 12 lutego 2008 r., referendarz sądowy wniosek

oddalił. Na to orzeczenie wnioskodawczyni w dniu 25 lutego 2008 r., złożyła

skargę.

Postanowieniem z dnia 19 maja 2008 r. Sąd Rejonowy w P. oddalił wniosek

o wpis w księdze wieczystej [...] prawa użytkowania nieruchomości na rzecz

wnioskodawczyni.

Podstawę

rozstrzygnięcia

Sądu

Rejonowego

stanowiły

następujące ustalenia faktyczne:

W księdze wieczystej [...] prowadzonej dla nieruchomości gruntowej

położonej w P. przy ul. R.[...], jako właściciel ujawniony jest Jacek N., który został

wpisany na podstawie umowy sprzedaży z dnia 29 grudnia 2005 r.

W § 4 umowy darowizny zawartej w formie aktu notarialnego z dnia

13 lutego 2001 r., zostało ustanowione przez Tomasza M. na darowanej mu

nieruchomości, która obecnie jest objęta księgą wieczystą prawo nieodpłatnego

użytkowania na okres 41 lat na żądanie darczyńcy i w wykonaniu polecenia

darczyńcy Jadwigi M. Strony wyraziły zgodę, aby wpis tego prawa w księdze

wieczystej mógł nastąpić w każdym czasie na żądanie osoby uprawnionej lub

zobowiązanego.

Sąd Rejonowy oddalając wniosek o wpis powołał się na art. 626 9 k.p.c.

zgodnie z którym wniosek o wpis podlega oddaleniu, jeżeli brak jest podstaw do

jego dokonania albo istnieją ku temu przeszkody. Podniósł, że przeszkodą do

ujawnienia prawa użytkowania ustanowionego na rzecz wnioskodawczyni przez

Tomasza M. jest aktualna treść księgi wieczystej, według której nie jest on już

właścicielem nieruchomości mającej być obciążoną powyższym prawem. W ocenie

Sądu

do

wpisu

użytkowania

na

rzecz

wnioskodawczyni

niezbędne

jest

oświadczenie aktualnego właściciela o ustanowieniu tego prawa.

Powyższe postanowienie wnioskodawczyni zaskarżyła apelacją, którą

postanowieniem z dnia 19 grudnia 2008 r. Sąd Okręgowy w P. oddalił. Wskazał, że

sąd wieczystoksięgowy oddala wniosek o wpis, jeżeli przed jego dokonaniem w

miejsce osoby, której prawo ma być wpisem dotknięte, została wpisana inna osoba.

Zdaniem Sądu, osoba, której prawo miało być dotknięte wnioskowanym wpisem,

nie jest już wpisana do księgi wieczystej jako uprawniona do ustanowienia prawa

użytkowania i nie ma podstaw do jednoczesnego jej wpisania wraz z tym wpisem.

W skardze kasacyjnej opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego,

tj. art. 34 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn.

tekst: Dz. U. z 2001 r., Nr 124, poz. 1361 ze zm.), oraz na naruszeniu przepisów

postępowania a to art. 6268 § 2 k.p.c. wniosła o uchylenie zaskarżonego

postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 34 ustawy o księgach wieczystych i hipotece wpis może

nastąpić, gdy osoba, której prawo ma być wpisem dotknięte, jest lub zostaje

jednocześnie wpisana do księgi wieczystej jako uprawniona. Jednakże do

ujawnienia właściciela wystarcza, aby następstwo prawne po osobie wpisanej jako

właściciel zostało wykazane odpowiednimi dokumentami. Przepis ten zapewnia

ciągłość wpisów, polegającą na tym, że dopuszczalność wpisu jest uzależniona od

uprzedniego lub równoczesnego ujawnienia osoby, której prawo ma być wpisem

dotknięte. Wyjątek od tej zasady stanowi wpis właściciela, do ujawnienia którego

wystarczy wykazanie następstwa prawnego odpowiednimi dokumentami. Chodzi tu

o dokumenty stanowiące dowód sukcesji uniwersalnej lub singularnej w prawa

osoby wpisanej, która w istocie nie jest już właścicielem, ponieważ w wyniku

pozaksięgowych

zmian

własności

powstała

niezgodność

stanu

prawnego,

ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

Wykładni art. 34 dokonał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia

30 grudnia 1992 r., III CZP 157/92 (OSNCP 1993, nr 5, poz. 84), stwierdzając, że

chociaż przepis ten odnosi się w zasadzie do nabycia własności w drodze

czynności prawnej, to jednak obejmuje on również wypadki nabycia własności

z mocy prawa, gdy przesłanką tego nabycia jest status poprzedniego właściciela.

Wymagania art. 34 zd. 2 nie należy rozumieć tylko w znaczeniu bezpośredniego

następstwa (np. przez spadkobranie, nabycie na podstawie umowy). Mają one na

względzie wykazanie ustalonej przez prawo materialne kolejności w przebiegu

nabywania własności ujawnionej w księdze wieczystej. W sprawie, art. 34 u.k.w.h.,

już z tego względu nie stanowił przeszkody do dokonania wpisu, że w chwili

toczenia się postępowania wieczystoksięgowego osoba, która miała być nim

dotknięta - właściciel Jacek N. był ujawniony w księdze wieczystej nr [...] (por. np.

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 1996 r., III CZP 50/96, OSNC 1996 nr

11 poz. 146).

Zgodnie zaś z art. 6268 § 2 k.p.c. rozpoznając wniosek o wpis, sąd bada

jedynie treść i formę wniosku, dołączonych do wniosku dokumentów oraz treść

księgi wieczystej. Przepis ten jest odpowiednikiem uchylonego art. 46 ust. 1

u.k.w.h. co daje podstawę do przyjęcia, że cały dorobek orzecznictwa i literatury

dotyczący wykładni art. 46 u.k.w.h. zachowuje aktualność w obecnym stanie

prawnym.

Jeżeli ma być wpisane prawo rzeczowe ograniczone, a podstawą wpisu jest

czynność prawna uzasadniająca jego powstanie, to sąd wieczystoksięgowy musi

zbadać tę czynność pod względem jej skuteczności materialnej. Taki pogląd

ugruntowany jest w orzecznictwie Sądu Najwyższego, przyjmującym, że czynność

materialna stanowiąca podstawę wpisu powinna być badana przez sąd nie tylko

pod względem formalnoprawnym, ale także pod względem jej skuteczności

materialnej (orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 1963 r., III CR 177/62,

OSNCP 1964, nr 2, poz. 36; z dnia 18 listopada 1971 r„ III CRN 338/71, OSNCP

1972, nr 6, poz. 110 z glosą S. Breyera, OSPiKA 1973, nr 1, poz. 5 i z dnia

10 listopada 1995 r., III CZP 158/95, OSNC 1995, nr 4, poz. 47, z dnia 22 marca

1955 r., II CO 116/54, OSN 1956, nr 1, poz. 15, uchwała Sądu Najwyższego z dnia

22 maja 1996 r. III CZP 50/96, OSNC 1996, nr 11, poz. 141).

Określony w art. 6268 § 2 k.p.c. zakres kognicji sądu, jakkolwiek w swoisty

sposób ograniczony, nie ma tym samym charakteru czysto formalnego. Sąd ten

bada bowiem nie tylko formę, ale także treść załączonych do wniosku dokumentów

(por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 1984 r. IV CR 343/84, OSNCP

1985, poz. 92, z dnia 17 listopada 2005 r., IV CSK 5/05, LEX nr 186707 oraz z dnia

27 kwietnia 2001 r., III CKN 372/00, LEX nr 52359).

Przeszkoda materialnoprawna do dokonania wpisu zachodzi wówczas, gdy

wniosek o dokonanie wpisu spełnia wymagania formalne, lecz załączony do niego

dokument, jako podstawa wpisu, w zestawieniu ze stanem prawnym wynikającym

z księgi wieczystej, czyni wpis bezzasadnym. Fakt, że nieruchomość zmieniła

właściciela nie stanowi przeszkody do dokonania wpisu użytkowania (por. uchwałę

Sądu Najwyższego z 22 maja 1996 r., III CZP 50/96). Użytkowanie jest

ograniczonym prawem rzeczowym, które jest niezbywalne (art. 254 k.c.).

Użytkowanie ustanowione na rzecz osoby fizycznej wygasa najpóźniej wraz z jej

śmiercią. Ratio legis tego unormowania jest alimentacyjna funkcja użytkowania

ustanowionego na rzecz osoby fizycznej. Użytkowanie ustanowione na rzecz osoby

fizycznej ma zasadniczo służyć jej utrzymaniu.

Rozporządzenia nieruchomością pozostają bez wpływu na istnienie

użytkowania, skoro zostało skutecznie ustanowione. Ważność tę ocenia się według

przepisów obowiązujących w dacie dokonywania danej czynności prawnej. Prawo

nieodpłatnego użytkowania powstało w wyniku złożonego w formie aktu

notarialnego oświadczenia zawartego § 4 umowy darowizny z dnia 13 lutego

2001 r. Zostało w ten sposób ustanowione przez Tomasza M. na darowanej mu

nieruchomości na okres 41 lat na żądanie darczyńcy i w wykonaniu polecenia

darczyńcy. Strony wyraziły zgodę, aby wpis tego prawa w księdze wieczystej mógł

nastąpić w każdym czasie na żądanie osoby uprawnionej lub zobowiązanego.

Z odpowiedniego zastosowania przepisów o przeniesieniu własności

(art. 155- 171 k.c.) wynika, że do ustanowienia ograniczonego prawa rzeczowego

na nieruchomości potrzebna jest umowa między właścicielem i nabywcą.

Na podstawie

tych

przepisów

stwierdzić

zatem

trzeba,

że

użytkowanie

w przedmiotowej sprawie spełnia wymagania ustawowe, a tym samym, że zostało

ustanowiona skutecznie.

Jakkolwiek nowy właściciel nie miał możliwości zapoznania się z istniejącym

ograniczeniem, albowiem w § 1 umowy sprzedaży zawartej w formie aktu

notarialnego zostało wskazane, że przedmiotowa nieruchomość nie jest obciążona

innymi ograniczonymi prawami rzeczowymi ani prawami i roszczeniami osobistymi,

ale nabywcę chroni rękojmia wiary publicznej ksiąg wieczystych. Jednakże, dla

dopuszczalności wpisu nie ma znaczenia fakt ewentualnego powoływania się na

działanie rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych. Sąd w postępowaniu

wieczystoksięgowym nie zajmuje się w ogóle kwestią rękojmi.

Jeżeli w wyniku dokonania wpisu użytkowania stan prawny wynikający

z księgi wieczystej będzie niezgodny z rzeczywistym stanem prawnym, osobie,

której prawo zostanie tym wpisem dotknięte, przysługiwać może roszczenie

o uzgodnienie stanu prawnego wynikającego z księgi z rzeczywistym stanem

prawnym (art. 10 u.k.w.h.).

Z tych względów orzeczenie Sądu Okręgowego nie może się ostać i podlega

uchyleniu (art. 39815 k.p.c.).