II CSK 432/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 432/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 9 stycznia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Z. R.

przeciwko „D.(...)” - Spółce Akcyjnej w P.

z udziałem interwenienta ubocznego po stronie pozwanej - M. N.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 9 stycznia 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 1 lutego 2007 r., sygn. akt I ACa (…),

uchyla zaskarżony wyrok w pkt I (pierwszym) ppkt 1 (pierwszy), 3 (trzeci) i w pkt III

(trzecim) i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 1 lutego 2007 r. zmienił wyrok Sądu

Okręgowego w P. w ten sposób, że zasądził na rzecz powoda Z. R. od pozwanej D.(...)

S.A. w P. kwotę 56665,45 zł z odsetkami tytułem wynagrodzenia za bezumowne

korzystanie z nieruchomości w zakresie służebności gruntowej.

Sąd ustalił, że ostateczną decyzją Zarządu Gospodarki Terenami w P. z dnia 22

maja 1979 r., działającego w imieniu i z upoważnienia Prezydenta Miasta P., wydaną na

podstawie art. 97 k.p.a. oraz art. 35 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie

wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64, dalej: „ustawy o

zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości”), zezwolono Zakładowi Inwestycji

Komunalnych w P. na czasowe zajęcie bliżej określonych nieruchomości na

prowadzenie robót związanych z budową magistrali cieplnej. Na podstawie decyzji z

dnia 22 maja 1979 r. nastąpiło zajęcie tych nieruchomości i pobudowanie na ich części

sieci cieplnej podziemnej oraz ciepłociągu naziemnego. Budowę zakończono 30

kwietnia 1984 r. W dniu 17 listopada 1984 r. inwestor – Dyrekcja Rozbudowy Miast P.

przekazał Wojewódzkiemu

Przedsiębiorstwu

Energetyki

Cieplnej,

poprzednikowi

prawnemu pozwanej, pobudowaną magistralę cieplną.

Na gruncie tych ustaleń Sąd Apelacyjny wyraził pogląd, że art. 35 i 36 ustawy o

zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości stanowią podstawę władczego działania

Państwa tylko w zakresie wstępu na nieruchomość niepaństwową z ewentualnością jej

wywłaszczenia, nie zaś w zakresie trwałego i nieodpłatnego obciążenia nieruchomości

prawem korzystania z niej przez inną osobę. W konsekwencji uznał, że strona pozwana

jest posiadaczem w złej wierze służebności gruntowej obejmującej powierzchnię

wykorzystywaną dla przeprowadzenia rurociągu wraz z pasem ochronnym, co

uzasadnia żądanie wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości w zasądzonej

wysokości (art. 224 § 2 k.c. w zw. z art. 230 i 352 § 2 k.c.).

Skarga kasacyjna pozwanej - oparta na podstawie pierwszej z art. 3983 k.p.c. –

zawiera zarzut naruszenia art. 35 i 36 ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania

nieruchomości, a także art. 224 § 2 k.c. w zw. z art. 230 i 352 § 2 k.c., i zmierza do

uchylenia powyższego wyroku oraz przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skład Sądu Najwyższego rozpoznający skargę kasacyjną podziela wykładnię art.

35 ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, którego naruszenie

zarzuca zasadnie skarżąca, dokonaną w wyroku z dnia 9 marca 2007 r. w sprawie II

CSK 457/06 (niepubl.). Zgodnie z tym przepisem w brzmieniu obowiązującym w okresie,

którego dotyczy spór, organy administracji państwowej, instytucje i przedsiębiorstwa

państwowe mogą za zezwoleniem naczelnika gminy - a w miastach prezydenta lub

naczelnika miasta (dzielnicy), zakładać i przeprowadzać na nieruchomościach - zgodnie

z zatwierdzoną lokalizacją szczegółową - ciągi drenażowe, przewody służące do

przesyłania płynów, pary, gazów, elektryczności oraz urządzenia techniczne łączności i

sygnalizacji, a także inne podziemne lub nadziemne urządzenia techniczne niezbędne

do korzystania z tych przewodów i urządzeń. Przepis ten we wskazanych w nim

okolicznościach dawał więc podstawę do ograniczenia własności nieruchomości,

mieszczącego się w granicach szeroko rozumianego pojęcia wywłaszczenia. Skutkiem

ostatecznej decyzji administracyjnej wydanej na podstawie tego przepisu było

ograniczenie prawa własności nieruchomości przez ustanowienie trwałego obowiązku

znoszenia przez właściciela w sferze, w której może być wykonywana własność

nieruchomości, stanu ukształtowanego przebiegiem zainstalowanego urządzenia

przesyłowego (por. orzeczenia Sądu Najwyższego: z dnia 20 marca 2002 r., V CKN

1863/00, niepubl., z dnia 8 czerwca 2005 r., V CK 679/04, niepubl., z dnia 8 czerwca

2005 r., V CK 680/04, niepubl., i z dnia 10 listopada 2005 r., III CZP 80/05, OSNC 206,

nr 9, poz. 146; odmiennie - jednak bez bliższego uzasadnienia - wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 24 lutego 2006 r., II CSK 139/05, niepubl.). W niektórych

wypowiedziach piśmiennictwa oraz judykatury ograniczenie własności nieruchomości

ustanowione na podstawie art. 35 ust. 1 ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania

nieruchomości jest ujmowane jako swojego rodzaju służebność (nazywana służebnością

publiczną lub służebnością przesyłową; por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10

lipca 2002 r., II CKN 1316/00, niepubl.). W każdym razie nie budzi wątpliwości ze

względu

na funkcje przewidzianego

w tym

przepisie

ograniczenia

własności

nieruchomości, że należące do istoty tego ograniczenia obowiązki ciążą na

każdoczesnym

właścicielu

nieruchomości

wobec

każdoczesnego

przedsiębiorcy

przesyłowego (podmiotu, w skład którego przedsiębiorstwa wchodzi dane urządzenie

przesyłowe).

Właścicielowi,

jeżeli

poniósł

na

skutek

ograniczenia

własności

nieruchomości straty, należało się od tego, na czyj wniosek nastąpiło ograniczenie,

odszkodowanie w granicach tych strat. Jego wysokość, o ile nie doszło do jej określenia

w drodze wzajemnego porozumienia stron, ustalał organ, który wydał decyzję

zezwalającą na ograniczenie własności nieruchomości (art. 36 ustawy o zasadach i

trybie wywłaszczania nieruchomości). Ponadto art. 35 ust. 3 tej ustawy postanawiał, że

jeżeli założenie i przeprowadzenie przewodów i urządzeń powoduje, iż nieruchomość

nie nadaje się do dalszego racjonalnego jej użytkowania przez właściciela na cele

dotychczasowe, nieruchomość podlega wywłaszczeniu w trybie i według zasad

przewidzianych w niniejszej ustawie dla wywłaszczenia nieruchomości. Wymieniona w

tym przepisie okoliczność stanowiła więc szczególną podstawę wywłaszczenia

nieruchomości.

Podobną regulację do wynikającej z art. 35 i 36 ustawy o zasadach i trybie

wywłaszczania nieruchomości zawierała ustawa o gospodarce gruntami, (art. 75 i 80 w

Dz. U. z 1985 r. nr 22, poz. 99 ze zm. i w Dz. U. z 1989 r. nr 14, poz. 74 ze zm., a

później, w Dz. U. z 1991 r. nr 30, poz. 127 ze zm., art. 70 i 74). Wprawdzie według

stanowiska wyrażonego w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 marca

1994 r., SA/Kr 1128/93 („Prokuratura i Prawo” 1995, nr 5, poz. 59), odszkodowanie

należne właścicielowi nieruchomości na podstawie art. 74 ust. 1 i 2 obejmowało, oprócz

strat, także korzyści, jakie mógłby on osiągnąć gdyby mu szkody nie wyrządzono, ale

tego stanowiska nie sposób aprobować.

Zbliżona

regulacja

znalazła

się

również

w

ustawie

o

gospodarce

nieruchomościami (art. 124, 128 ust. 4, art. 129 i 132 ust. 6; z orzecznictwa por. np.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 2004 r., II CK 255/04, niepubl.). Nie ma w

niej jednak odpowiednika art. 35 ust. 3 ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania

nieruchomości, natomiast - niejako w miejsce unormowania zawartego w tym przepisie art. 124 ust. 5 przewiduje, że jeżeli założenie lub przeprowadzenie ciągów, przewodów i

urządzeń, o których mowa w ust. 1, uniemożliwia właścicielowi albo użytkownikowi

wieczystemu dalsze prawidłowe korzystanie z nieruchomości w sposób dotychczasowy

albo w sposób zgodny z jej dotychczasowym przeznaczeniem, właściciel lub użytkownik

wieczysty może żądać, aby odpowiednio starosta, wykonujący zadanie z zakresu

administracji rządowej, lub występujący z wnioskiem o zezwolenie, o którym mowa w

ust. 2, nabył od niego na rzecz Skarbu Państwa, w drodze umowy, własność albo

użytkowanie wieczyste nieruchomości. Poza tym art. 128 ust. 4 nie ogranicza

odszkodowania do strat, może ono zatem obejmować także szkodę w postaci

utraconych korzyści (por. powoływane wyżej postanowienia Kolegium Kompetencyjnego

przy Sądzie Najwyższym).

W świetle powyższej wykładni art. 35 ust. 1 ustawy o zasadach i trybie

wywłaszczania nieruchomości i przepisów z nim związanych oraz dokonanych

w sprawie ustaleń faktycznych, decyzję Zarządu Gospodarki Terenami w P. z dnia 22

maja 1979 r., działającego w imieniu i z upoważnienia Prezydenta Miasta P.,

zezwalającą Zakładowi Inwestycji Komunalnych w P. na podstawie wymienionego

przepisu na czasowe zajęcie nieruchomości objętych tą decyzją w zakresie jak w

dokumentacji technicznej dotyczącej budowy magistrali ciepłowniczej, należy uważać za

decyzję o skutkach zgodnych z tym przepisem, tj. ustanawiającą przewidziane w nim,

omówione wyżej, ograniczenie własności nieruchomości.

Niepodobna podzielić poglądu Sądu Apelacyjnego, że owa decyzja nie

ustanawiała przewidzianego w art. 35 ust. 1 ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania

nieruchomości ograniczenia własności nieruchomości. Gdyby w decyzji tej rzeczywiście

chodziło o możliwość zajęcia nieruchomości w pewnym tylko, ograniczonym czasie, jak

to przyjął Sąd Apelacyjny, czas ten powinien być oznaczony. Sąd Najwyższy w

powołanym wyroku z dnia 9 marca 2007 r. w sprawie II CSK 457/06 stwierdził, że w art.

35 ust. 1 ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości chodziło o zajęcie

nieruchomości pod budowę trwałych urządzeń, i dlatego przepis ten – konsekwentnie nie przewidywał czasowego ograniczenia zajęcia nieruchomości na jego podstawie. W

przedstawionych okolicznościach za element rozstrzygający o charakterze decyzji z dnia

22 maja 1979 r. należy zatem uznać podstawę prawną tej decyzji, nie zaś niemające

uzasadnienia w jej podstawie prawnej zastrzeżenie o bliżej nieokreślonym czasowym

zajęciu nieruchomości, pozostające w sprzeczności z przeznaczeniem urządzeń, pod

których budowę zajęcie nastąpiło. Można przypuszczać, że wspomniane zastrzeżenie

było niefortunną próbą podkreślenia różnicy między częściowym wywłaszczeniem na

podstawie art. 35 ust. 1, a całkowitym wywłaszczeniem na podstawie art. 35 ust. 3

ustawy o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości.

Legalne korzystanie przez pozwaną z nieruchomości powoda w zakresie

wynikającym z decyzji z dnia 22 maja 1979 r. przesądziło o bezzasadności powództwa

w części dotyczącej wynagrodzenia za bezumowne z niej korzystanie, a tym samym, już

tylko z tej przyczyny, o zasadności podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu

naruszenia art. 224 § 2 k.c. w zw. z art. 230 i 352 § 2 k.c.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w wyroku.