II CSK 430/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 430/10

POSTANOWIENIE

Dnia 15 kwietnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z wniosku E. K.

przy uczestnictwie J. K. – K.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 kwietnia 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 11 marca 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w K. postanowieniem z dnia 24 września 2004 r. dokonał

podziału majątku wspólnego wnioskodawcy E. K. i uczestniczki postępowania J. K.K. o łącznej wartości 934.523,52 zł w następujący sposób. Nieruchomość

niezabudowaną o powierzchni 0,4891 ha, położoną w B., dla której Sąd Rejonowy

w K. prowadzi księgę wieczystą nr Kw […], podzielił na trzy działki: nr 245/175 o

powierzchni 2107 m2,

nr

245/174 o powierzchni 2108 m 2 oraz nr 245/173 o

powierzchni 682 m2, i pierwszą z tych działek przyznał na wyłączną własność

wnioskodawcy, drugą – uczestniczce postępowania, a trzecią im obojgu na

współwłasność w udziałach po ½ części. Nieruchomość rolną o powierzchni

83,8877 ha, niezabudowaną, położoną w M., dla której Sąd Rejonowy w S.

prowadzi księgę wieczystą nr Kw […], podzielił na cztery działki: nr 184/17

o powierzchni 2,5783 ha, nr 184/18 o powierzchni 2,9888 ha, nr 187/10

o powierzchni 39,3557 ha oraz nr 187/11 o powierzchni 38,9592 ha, z których

drugą i czwartą przyznał na wyłączną własność wnioskodawcy, a pierwszą i trzecią

uczestniczce

postępowania.

Pozostałe

składniki

majątku

wspólnego,

tj. szczegółowo opisane ruchomości i wierzytelności przyznał na wyłączną

własność wnioskodawcy oraz uczestniczce postępowania w ten sposób, że łączna

wartość

majątku

przypadającego

wnioskodawcy

wyniosła

532.599,88

zł,

a uczestniczce postępowania – 401.923,64 zł. Dokonał rozliczenia pożytków

pobranych przez wnioskodawcę z majątku wspólnego, nakładów z majątku

wspólnego na majątek odrębny uczestniczki postępowania oraz nakładów

z majątków odrębnych na majątek wspólny i ustalił, że uczestniczka postępowania

dokonała spłaty wspólnego długu w kwocie 229.756 zł, przy czym na

wnioskodawcę przeszła wierzytelność w kwocie 229.756,07 zł wynikająca z nakazu

zapłaty Sądu Okręgowego w K. z dnia 23 maja 2007 r., zasądzającego należność z

tytułu dokonanej spłaty. W rezultacie zasądził od wnioskodawcy na rzecz

uczestniczki postępowania kwotę 223.101 zł tytułem dopłaty płatną w terminie

miesiąca od dnia uprawomocnienia się orzeczenia z ustawowymi odsetkami w

przypadku opóźnienia w płatności i kwotę 12.750 zł odszkodowania. Umorzył

postępowanie w zakresie cofniętych wniosków o rozliczenie nakładów i wydatków,

oddalił wnioski o rozliczenie nakładów i pożytków w pozostałej części i orzekł o

kosztach postępowania.

Sąd Okręgowy w K., po rozpoznaniu apelacji obu stron, postanowieniem z

dnia 11 marca 2010 r. zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w ten sposób, że:

całą nieruchomość położoną w B. przyznał na wyłączną własność uczestniczce

postępowania; nakazał wnioskodawcy wydanie uczestniczce działek nr 184/17 i

187/10 w zakreślonym terminie; łączną

wartość majątku przypadającego

wnioskodawcy ustalił na kwotę 440.068,38 zł, a uczestniczce – na kwotę

494.455,14 zł; ustalił, że wartość nakładów z majątku wspólnego na majątek

odrębny uczestniczki wyniosła 9.739,45 zł (zamiast 15.330,37 zł), wartość

nakładów z majątku odrębnego wnioskodawcy na majątek wspólny - 258.026,93 zł

(a nie 216.454,94 zł), zaś wartość pobranych przez wnioskodawcę pożytków z

majątku wspólnego – 403.483,48 zł (zamiast 316.354,92 zł); uchylił orzeczenie w

części ustalającej, że na wnioskodawcę przeszła wierzytelność wynikająca z

nakazu zapłaty Sądu Okręgowego w K. z dnia 27 maja 2007 r.; zasądził od

uczestniczki na rzecz wnioskodawcy kwoty: 27.193,38 zł tytułem dopłaty, 4.869,72

zł tytułem rozliczenia nakładów z majątku wspólnego na majątek osobisty oraz

129.013,46 zł z tytułu nakładów z majątku osobistego wnioskodawcy na majątek

wspólny; zasądził od wnioskodawcy na rzecz uczestniczki 600 zł z tytułu nakładów

z jej majątku osobistego na majątek wspólny, 114.492,48 zł tytułem spłaty

wspólnego długu oraz 201.741,74 zł z tytułu pobranych przez wnioskodawcę

pożytków z majątku wspólnego; oddalił obie apelacje w pozostałej części i orzekł o

kosztach postępowania.

Odnosząc się do apelacji wnioskodawcy, Sąd Okręgowy nie uwzględnił

podniesionego w niej zarzutu kwestionującego ustalenie, że wnioskodawca

i uczestniczka mają równe udziały w majątku wspólnym. Podzielił również

stanowisko Sądu pierwszej instancji, że podział fizyczny gospodarstwa rolnego

położonego w M. nie jest sprzeczny z zasadami prawidłowej gospodarki. Stwierdził

przy tym, że oceny tej nie podważa fakt, iż dotychczas jedynie wnioskodawca

zajmował się tym gospodarstwem, a uczestniczka postępowania nie ma kwalifikacji

rolniczych. Podkreślił, że wnioskodawca utrzymywał gospodarstwo jedynie w stanie

umożliwiającym pozyskanie dopłat unijnych, zaś w wyniku jego podziału powstaną

dwa odrębne gospodarstwa rolne zdolne do samodzielnej produkcji towarowej.

Sąd Okręgowy wskazał, że w postępowaniu o podział majątku wspólnego

sąd rozstrzyga tylko o długach związanych z tym majątkiem i ciążących w czasie

trwania wspólności na obojgu małżonkach, które zostały spłacone przez jednego

z małżonków z własnych środków po ustaniu wspólności majątkowej a przed

dokonaniem podziału majątku wspólnego. W związku z powyższym uznał,

że wnioskodawca jest zobowiązany zapłacić uczestniczce połowę sumy długu

spłaconego przez nią - po ustaniu wspólności majątkowej - z tytułu poręczenia

udzielonego

przez

oboje

małżonków

w

czasie

trwania

tej

wspólności,

z uwzględnieniem spłaty dokonanej przez wnioskodawcę (771,04 zł).

Podzielając

stanowisko

wnioskodawcy,

wiążące

uprawnienie

do

otrzymanych przez niego dopłat unijnych z faktem posiadania gospodarstwa

rolnego, Sąd Okręgowy uznał, że winien on zrekompensować uczestniczce stratę

wynikającą z niemożności uzyskania tych dopłat. Skoro bowiem gospodarstwem

tym

władał

wyłącznie

wnioskodawca,

uczestniczka

została

pozbawiona

uprawnienia do tych dopłat.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach określonych w art. 398 3

§ 1 k.p.c. wnioskodawca podniósł zarzuty naruszenia: art. 53 § 2 k.c. w związku

z art. 32 § 1 i 2, art. 31 i art. 42 k.r.o. w brzmieniu sprzed nowelizacji dokonanej

ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy

oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 162, poz. 1691) przez ich błędną

wykładnię, art. 33 pkt 6 w związku z art. 32 § 1 i 2, art. 31 i art. 42 k.r.o. oraz art. 43

§ 1 w związku z art. 43 § 2 k.r.o. w brzmieniu sprzed wzmiankowanej nowelizacji

przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, art. 376 § 1 i 2 k.c. oraz

art. 213 w związku za art. 214 § 1, art. 5 i art. 211 k.c. przez niewłaściwe

zastosowanie, a także mogące mieć wpływ na wynik sprawy naruszenie art. 567

§ 1 w związku z art. 567 § 3 oraz art. 688 i art. 618 § 1 k.p.c.

Powołując się na tak ujęte podstawy kasacyjne wnioskodawca wniósł

o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w zaskarżonej części i przekazanie sprawy

w tym zakresie do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie należy przypomnieć, że - stosownie do art. 39813 § 1 k.p.c. –

Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz

w granicach podstaw, przy czym w granicach zaskarżenia bierze z urzędu pod

rozwagę

nieważność

postępowania.

Z

unormowania

powyższego

wynika

jednoznacznie, że granice skargi kasacyjnej wyznaczają podstawy kasacyjne oraz

zakres zaskarżenia skargą.

W skardze kasacyjnej wnioskodawca wskazał, że zaskarża wyrok Sądu

Okręgowego w części obejmującej rozstrzygnięcia zawarte w pkt I ppkt 1-4 i 7-9.

Z tak oznaczonym zakresem zaskarżenia powiązał wniosek o uchylenie wyroku

Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Zakreślając w ten sposób granice rozpoznania skargi kasacyjnej wnioskodawca

podniósł jednak zarzuty dotyczące rozstrzygnięć obejmujących ustalenie równych

udziałów majątku wspólnym oraz sposobu podziału - wchodzącego w skład tego

majątku - gospodarstwa rolnego położonego w M. Tymczasem kwestie te zostały

objęte rozstrzygnięciem zawartym w pkt II zaskarżonego wyroku, oddalającym

częściowo apelację wnioskodawcy. Zarzuty naruszenie przez Sąd drugiej instancji

art. 213 § 1 w związku z art. 214 § 1, art. 5 i art. 211 k.c. oraz art. 43 § 1 w związku

z art. 43 § 2 k.c. w brzmieniu obowiązującym do dnia 19 stycznia 2005 r., przy

pomocy których skarżący usiłował podważyć zasadność podziału gospodarstwa

rolnego oraz dokonanie podziału majątku wspólnego w oparciu o zasadę równych

udziałów, nie mogły więc zostać poddane kontroli kasacyjnej z uwagi na brak ich

właściwego skorelowania z zakresem zaskarżenia.

Przechodząc do oceny pozostałych zarzutów stwierdzić należy, że nie

zasługiwały one na uwzględnienie.

W orzecznictwie przyjmuje się, że podział majątku wspólnego obejmuje

w zasadzie jedynie aktywa, natomiast pasywa pozostają poza jego zakresem

(zob. orzeczenie Sądu Najwyższego z 18 sierpnia 1959 r., I CR 547/58, OSNCK

1959, nr 2, poz. 59 oraz postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 9 września 1976

r., III CRN 83/76, OSPiKA 1977, z. 9, poz. 157 i z dnia 21 stycznia 2010 r., I CSK

205/09, niepubl.). Długów zaciągniętych przez oboje małżonków zasadniczo więc

nie można rozliczać przy podziale majątku wspólnego, gdyż mimo takiego podziału

dług nadal się utrzymuje. W powołanym postanowieniu z dnia 9 września 1976 r., III

CRN 83/76, Sąd Najwyższy wyraził jednak pogląd, podzielany przez skład

orzekający, że stosując odpowiednio art. 686 k.p.c. do postępowania o podział

majątku wspólnego, sąd rozstrzyga w tym postepowaniu – i to ze skutkami

wynikającymi z dyspozycji art. 618 § 3 k.p.c. w związku z art. 688 i art. 567 § 3

k.p.c. - tylko o takich długach związanych z majątkiem wspólnym i ciążących

w czasie trwania wspólności na obojgu małżonkach jako podmiotach wspólności

majątkowej małżeńskiej, które zostały spłacone przez jednego z małżonków

z własnych środków po ustaniu wspólności majątkowej a przed dokonaniem

podziału majątku wspólnego.

Sąd Okręgowy, nawiązując do powyższego poglądu, prawidłowo zatem

uznał, że rozliczeniu w niniejszym postępowaniu podlega dług spłacony –

po ustaniu wspólności majątkowej - przez uczestniczkę postępowania z tytułu

poręczenia udzielonego za jej zgodą przez wnioskodawcę w czasie trwania tej

wspólności. Trafnie też uznał, że rozliczenie to może być dokonane bez udziału

w postępowaniu o podział majątku wspólnego dłużnika głównego (J. D.) oraz

trzeciego poręczyciela (T. D.), którzy nie mają interesu prawnego do występowania

w tym postępowaniu w charakterze uczestników postępowania (zob. uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 19 grudnia 1973 r., III CZP 65/73 (OSNCP 1974 r., nr 10, poz.

164).

Wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącego, Sąd Okręgowy nie dokonał

rozliczeń

regresowych

pomiędzy

wszystkimi

poręczycielami

zobowiązania

wynikającego z umowy pożyczki zawartej w dniu 15 listopada 2000 r. przez J. D. z

W. S., lecz orzekł jedynie o rozliczeniu z tego tytułu między wnioskodawcą i

uczestniczką postępowania przyjmując, że podstawę do tego stanowi art. 376 § 1 i

2 k.c. Konstatację tę - w świetle dokonanego ustalenia niewypłacalności dłużnika

głównego oraz trzeciego poręczyciela - trzeba uznać za uzasadnioną.

Zarzuty

naruszenia art. 567 § 1 w związku z art. 567 § 3 oraz art. 688 i art. 618 § 1 k.p.c., a

także art. 376 § 1 i 2 k.c., oparte na odmiennym założeniu, okazały się więc

chybione.

Zamierzonego skutku nie mogły wreszcie wywrzeć zarzuty zmierzające do

podważenia

zasadności

objęcia

zaskarżonym

postanowieniem

płatności

bezpośrednich (dopłat unijnych), uzyskanych przez wnioskodawcę po ustaniu

wspólności majątkowej, w związku z utrzymywaniem gospodarstwa rolnego

położonego w M. w dobrej kulturze rolnej, przy zachowaniu wymogów ochrony

środowiska. Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia wskazał,

że płatności te należą się osobie, która jest faktycznym posiadaczem gruntu,

niezależnie od tytułu prawnego. Tym samym więc uznał, że wypłacone za ten okres

dopłaty

przypadają

wnioskodawcy,

w którego

posiadaniu

znajdowało

się

przedmiotowe gospodarstwo rolne. Przyjął jednak, że z osiągniętych w ten sposób

korzyści

wnioskodawca

zobowiązany

jest

rozliczyć

się

z

uczestniczką

postępowania, która - partycypując w nakładach niezbędnych do utrzymania

gospodarstwa rolnego w stanie warunkującym uzyskanie dopłat - doznała

uszczerbku majątkowego podlegającego wyrównaniu.

W istocie zatem Sąd Okręgowy zasądzoną z tego tytułu od wnioskodawcy

na rzecz uczestniczki kwotę 201.704,74 zł potraktował jako świadczenie

odszkodowawcze. Do skutecznego podważenia takiej oceny nie są wystarczające

podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia art. 53 § 2 k.c., art. 32 § 1 i 2,

art. 31, art. 33 pkt 6 i art. 42 k.r.o. (w pierwotnym brzmieniu) przez ich błędną

wykładnię i niewłaściwe zastosowanie. Słuszności tych zarzutów skarżący

upatrywał bowiem w wadliwym uznaniu, że dopłaty unijne stanowią pożytek cywilny

z nieruchomości rolnej podlegający rozliczeniu w ramach podziału majątku

wspólnego.

Na marginesie wypada zauważyć, że powołane przez skarżącego przepisy

nie precyzują, czy płatności bezpośrednie do gruntów rolnych mogą być uznane za

pożytki cywilne. Dokonanie w tym zakresie właściwej oceny wymaga analizy

przepisów

prawnych

stanowiących

podstawę

wypłaty

tych

świadczeń

i określających ich charakter, których skarżący - konstruując rozważane zarzuty nie powołał.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.