II CSK 428/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 428/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 18 lutego 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z powództwa W. O.

przeciwko Wojskowej Agencji Mieszkaniowej w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 18 lutego 2010 r.,

skargi kasacyjnej Rzecznika Praw Obywatelskich

od wyroku Sądu Okręgowego w P. z dnia 5 grudnia 2008 r., sygn. akt XV Ca (…),

oddala skargę kasacyjną i nie obciąża powoda kosztami postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd drugiej instancji wyrokiem reformatoryjnym z dnia 5 grudnia 2008 r. oddalił

powództwo o zapłatę ekwiwalentu pieniężnego w zamian za rezygnację z kwatery,

żądanego ponad kwotę dotychczas wypłaconą już powodowi przez pozwaną na mocy

zawartej między stronami umowy nr (…)/2006 z dnia 11 grudnia 2006 r.

Podzielając ustalenia faktyczne i uznając je za własne, Sąd odwoławczy nie

dopatrzył się podstaw do uwzględnienia powództwa, ponieważ pozwana wykonała

zobowiązanie wynikające z umowy stron poprzez wypłatę umówionego świadczenia

(kwoty 99.872,24 zł), a dalej idące roszczenie Sąd uznał za nie mające podstaw, wobec

braku kompetencji sądu do zmiany treści zobowiązania.

W ocenie Sądu drugiej instancji imperatywny przepis art. 19 ust. 3 ustawy z dnia

16 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 116, poz. 1203 ze zm.), zwanej dalej „ustawą”,

narzuca treść zobowiązania w zakresie bezpośrednio wpływającym na wysokość

ekwiwalentu, poprzez wprowadzenie dwóch modyfikacji w stosunku do regulacji prawnej

poprzedzającej dzień 1 lipca 2004 r. Jedną z nich było przyjęcie w ustawie za podstawę

obliczenia ekwiwalentu średniej ceny m2 powierzchni użytkowej podstawowej ustalonej

przez dyrektora oddziału regionalnego WAM w dniu wejścia w życie ustawy

nowelizującej, tj. 1 lipca 2004 r., a więc rezygnacja z dotychczasowej przesłanki

ustawowej tj. stosowania średnich cen rynkowych.

Zważywszy, że spełnienie świadczenia na rzecz powoda w wysokości wynikającej

z umowy stron nastąpiło w dniu 18 grudnia 2008 r., to powód pozbawiony został w ten

sposób uprawnienia do dalszego dochodzenia roszczenia o zapłatę z tej umowy,

odpowiadającej bezwzględnie obowiązującym przepisom prawa.

Sąd odwoławczy stwierdził zarazem, że zmiana z dniem 1 lipca 2004 r. stanu

prawnego pozbawiła powoda domagania się zawarcia umowy o treści wynikającej w

całości z przepisów obowiązujących do dnia 30 czerwca 2004 r., a umowa stron, w

zakresie w jakim zasada swobody umów była ograniczona, zgodna była z bezwzględnie

obowiązującymi przepisami prawa. Nie była to więc umowa nieważna w rozumieniu art.

58 § 1 k.c., ponieważ w całości odpowiadała prawu, a także nie zawierała błędu

matematycznego, lub innej wadliwości, stwierdził Sąd drugiej instancji. Przyjęcie przez

powoda umówionego świadczenia doprowadziło więc do wygaśnięcia zobowiązania

wynikającego z umowy.

W konkluzji Sąd Okręgowy uznał, że umowa o ekwiwalent musiała stanowczo

uwzględniać wskazania ustawowe wynikające m. in. z bezwzględnie obowiązującego

art. 19 ust. 3 ustawy, co oznaczało konieczność przyjęcia za podstawę obliczenia

ekwiwalentu cenę m2 ustaloną przez dyrektora oddziału regionalnego WAM na kwotę

2314 zł, wynikającą z decyzji nr 36/2004 z dnia 1 lipca 2004 r.

Powyższy wyrok zaskarżył w całości Rzecznik Praw Obywatelskich, który

w skardze kasacyjnej zarzucił błędną wykładnię art. 19 ust. 3 ustawy z dnia 16 kwietnia

2004 r. o zmianie ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych RP oraz niektórych ustaw

(Dz.U. Nr 116, poz. 1203 ze zm.) zwanej dalej „ustawą”, w zw. z art. 58 § 1 KC, wskutek

przyjęcia, że strona umowy o wypłatę ekwiwalentu pieniężnego w zamian za rezygnację

z kwatery nie jest uprawniona do dochodzenia na drodze sądowej zapłaty „różnicy

pieniężnej", będącej wynikiem przyjęcia w umowie, jako podstawy do obliczenia

wysokości ekwiwalentu, wartości pieniężnej ustalonej przez dyrektora oddziału

regionalnego WAM w sposób niezgodny z wytycznymi zawartymi w art. 19 ust. 3

ustawy.

Zarzut naruszenia prawa do sądu wynikającego z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP

uzasadniono faktycznym zamknięciem drogi sądowej do dochodzenia realizacji

roszczenia o wypłatę ekwiwalentu w zamian za rezygnację z kwatery stałej w wysokości

ustalonej zgodnie z obowiązującymi przepisami ustawowymi, a tym samym naruszenie

także określonej w art. 64 ust. 2 Konstytucji RP zasady ochrony praw majątkowych

przez pozbawienie możliwości realizacji roszczenia majątkowego w ustawowo

określonej wysokości.

Skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania sądowi drugiej instancji.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej Rzecznik Praw Obywatelskich akcentuje

konieczność dokonywania przez sąd kontroli zgodności umowy z bezwzględnie

obowiązującym przepisem art. 19 ust. 3 ustawy, polegającej na ocenie, czy „akt"

dyrektora oddziału regionalnego WAM, określający średnią cenę m 2 powierzchni

użytkowej podstawowej, jest zgodny z przepisem ustawy. Odmawiając powodowi

dokonania sądowej kontroli w tym zakresie, Sąd odwoławczy naruszył art. 19 ust. 3

ustawy w zw. z art. 58 § 1 k.c., a także pozbawił powoda ochrony prawnej jego

roszczenia wynikającego z umowy.

Strona pozwana w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o jej oddalenie i o

zasądzenie od powoda na rzecz pozwanej kosztów postępowania przed Sądem

Najwyższym podnosząc argumenty mające wskazać na bezzasadność zarzutów skargi

kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw.

Z ustaleń faktycznych dokonanych przez Sąd drugiej instancji, którymi Sąd

Najwyższy jest związany (art. 39813 § 2 k.p.c.), wynika, że powód - W. O. złożył wniosek

o wypłatę ekwiwalentu pieniężnego za rezygnację z kwatery w lipcu 2003 r., zaś umowę

w tym przedmiocie zawarł z Wojskową Agencją Mieszkaniową w dniu 11 grudnia 2006 r.

Powyższe ustalenie faktyczne Sądu odwoławczego oznacza, że w przedmiotowej

sprawie zastosowanie ma art. 19 ust. 3 ustawy z dnia 16 kwietnia roku o zmianie ustawy

o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej oraz innych ustaw (Dz.U. z

2004 r. Nr 116, poz. 1203 ze zm.). Zgodnie tym - mającym charakter intertemporalny przepisem,

dyrektor

regionalnego

oddziału

Wojskowej

Agencji

Mieszkaniowej,

rozpoznając wniosek osoby uprawnionej o wypłatę ekwiwalentu pieniężnego za

rezygnację z kwatery, złożony do dnia 30 czerwca 2004 r., a niezakończony zawarciem

umowy, stosuje przepisy ustawy z dnia 22 czerwca 1995 roku o zakwaterowaniu Sił

Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2005 r. Nr 41, poz. 398 ze zm.)

obowiązujące do dnia 30 czerwca 2004 roku, uwzględniając przy tym uprawnienia do

powierzchni użytkowej podstawowej przysługujące wnioskodawcy w dniu wypłaty

ekwiwalentu, przyjmując jako podstawę obliczenia ekwiwalentu średnią cenę m2

powierzchni, ustaloną przez dyrektora regionalnego oddziału Wojskowej Agencji

Mieszkaniowej w dniu wejścia w życie ustawy. Oznacza to, że podstawę obliczenia

ekwiwalentu przysługującego powodowi stanowi średnia cena m 2 powierzchni użytkowej

ustalona przez dyrektora oddziału regionalnego Wojskowej Agencji Mieszkaniowej na

dzień wejścia w życie ustawy, tj. na dzień 1 lipca 2004 r., a nie, jak przewidywał to art.

47 ust. 4 ustawy z dnia 22 czerwca 1995 roku o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych

Rzeczypospolitej Polskiej w brzmieniu sprzed dnia 30 czerwca 2004 roku, średnia cena

m2 powierzchni użytkowej ustalona na podstawie średnich cen rynkowych zakupu lokalu

mieszkalnego w danym garnizonie w dniu przyznania ekwiwalentu.

Nie zasługuje na uwzględnienie podniesiony przez skarżącego zarzut naruszenia

art. 19 ust. 3 ustawy w zw. z art. 58 § 1 k.c., poprzez jego błędną wykładnię, polegającą

- w jego ocenie - na przyjęciu przez Sąd drugiej instancji, iż strona umowy o wypłatę

ekwiwalentu pieniężnego za rezygnację z kwatery, nie jest uprawniona do dochodzenia,

w toku postępowania przed sądami powszechnymi, zapłaty „różnicy pieniężnej" będącej

wynikiem przyjęcia w umowie, jako podstawy do obliczenia wysokości należnego

ekwiwalentu, wartości pieniężnej ustalonej przez dyrektora w sposób niezgodny z

wytycznymi zawartymi w art. 19 ust. 3 ustawy. Zarzut ten - na co należy wyraźnie

zwrócić uwagę - wobec przytoczonego w skardze kasacyjnej jego uzasadnienia,

zmierza w swej istocie nie tylko do kwestionowania przez wnoszącego skargę ważności

umowy nr 166/2006 z dnia 11 grudnia 2006 roku o wypłatę ekwiwalentu za rezygnację z

kwatery, ale także do „podważania" w toku postępowania cywilnego zgodności z

prawem, a w konsekwencji także i ważności, decyzji dyrektora oddziału regionalnego

Wojskowej Agencji Mieszkaniowej ustalającej średnią cenę m 2 powierzchni użytkowej

podstawowej. Zdaniem Rzecznika sądy powszechne są bowiem władne w toku

postępowania cywilnego dokonać kontroli tej decyzji pod kątem jej zgodności z prawem,

a przede wszystkim z kryteriami ujętymi w art. 19 ust. 3 ustawy.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego, jak i Trybunału Konstytucyjnego, utrwalony

jest pogląd, że źródłem zobowiązania Wojskowej Agencji Mieszkaniowej do wypłaty

ekwiwalentu pieniężnego za rezygnację z kwatery jest umowa cywilnoprawna zawierana

przez Agencję z podmiotem uprawnionym z mocy ustawy (tak m.in. postanowienia SN z

dnia 23 marca 2001 r., IV CSK 1621/00, niepubl.; wyrok SN z dnia 23 marca 2003 r., II

CKN 1338/00, publ. „Izba Cywilna" 2004, nr 3, s. 44; wyrok SN z dnia 9 lipca 2003 r., IV

CKN 320/01, niepubl., a także wyrok TK z dnia 11 grudnia 2000 r., U 2/00, publ. OTK

Zb. Urz. 2000, nr 8, poz. 296.). Zwraca się przy tym uwagę, że swoboda kontraktowa

stron takiej umowy, w zakresie kształtowania jej treści, podlega - zgodnie z art. 3531 k.c.

- ograniczeniu ze względu na bezwzględnie obowiązujące przepisy ustawy określające

m.in. kryteria wyliczenia wysokości ekwiwalentu należnego uprawnionemu (por. wyrok

SN z dnia 30 listopada 2006 r., I CSK 279/06, niepubl.). Zgodnie bowiem z art. 19 ust. 3,

ustawy wysokość należnego ekwiwalentu pieniężnego ustalana jest w oparciu o decyzję

dyrektora regionalnego oddziału Wojskowej Agencji Mieszkaniowej określającą średnią

cenę m2 powierzchni użytkowej podstawowej ustalonej w dniu wejścia w życie ustawy.

Z art. 13 ust. 6 ustawy o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej

wynika, że dyrektorzy oddziałów regionalnych WAM wydają decyzje administracyjne w

sprawach określonych w przepisach tej ustawy na zasadach i w trybie określonym w

ustawie z dnia 14 czerwca 1960 roku - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U.

z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.). Ustalenie przez dyrektora oddziału

regionalnego Wojskowej Agencji Mieszkaniowej średniej ceny m 2 powierzchni użytkowej

podstawowej następuje zatem w decyzji administracyjnej, której treścią Sąd jest

związany (wyrok SN z dnia 18 kwietnia 2008 r., sygn. akt II CSK 651/07, niepubl.).

Mając powyższe na względzie, przyjąć należy, że średnia cena m 2 powierzchni

użytkowej podstawowej ustalona decyzją administracyjną wydaną przez dyrektora

oddziału regionalnego Wojskowej Agencji Mieszkaniowej w P., nie podlega kontroli

sądów powszechnych. Zgodnie bowiem przyjmuje się w orzecznictwie, że decyzje

organów administracji publicznej, wydawane w granicach ich kompetencji, są wiążące

dla sądów w zakresie ich rozstrzygnięcia. Sądy nie są władne - w toku postępowania

cywilnego - dokonywać oceny prawidłowości wydawanych decyzji i orzekać w

przedmiocie istnienia lub nieistnienia przesłanek materialnoprawnych stanowiących

podstawę ich wydania. Decyzja administracyjna, będąca wyrazem stanowiska organu,

który ją wydał, jest zatem wiążąca dla sądu w zakresie objętym jej treścią, i w tym

zakresie nie może ona być kwestionowana w toku postępowania cywilnego (por.

uchwała siedmiu sędziów SN z dnia 9 października 2007 roku, sygn. akt III CZP 46/07,

publ. OSNC 2008, nr 3, poz. 30; uchwała SN z dnia 4 czerwca 2009 r., sygn. akt III CZP

28/09, dotychczas niepubl.). Powód, działając w swoim interesie, jako osoba

zainteresowana, może zatem zwrócić się do sądu administracyjnego z żądaniem oceny,

czy decyzja dyrektora oddziału regionalnego Wojskowej Agencji Mieszkaniowej w P.

wydana została zgodnie z art. 19 ust. 3 ustawy. Dopiero uzyskanie orzeczenia w

przedmiocie zmiany decyzji może stanowić podstawę do zmiany, ustalonej w umowie,

wysokości należnego powodowi ekwiwalentu za rezygnację z kwatery.

Zaznaczyć przy tym również należy, że powód, na podstawie § 4 ust. 2 umowy nr

166/2006 z dnia 11 grudnia 2006, której ważność w tym zakresie nie jest

kwestionowana, zrzekł się wszelkich roszczeń wobec Wojskowej Agencji Mieszkaniowej

z tytułu wyliczenia wysokości przyznanego ekwiwalentu pieniężnego za rezygnację z

kwatery.

Nie jest również uprawniony zarzut naruszenia art. 45 ust. 1 Konstytucji RP

uzasadniany przez Rzecznika Praw Obywatelskich faktycznym zamknięciem powodowi

drogi sądowej do dochodzenia roszczeń z tytułu wypłaty ekwiwalentu pieniężnego za

rezygnację z kwatery. O tym, że nie została „faktycznie zamknięta droga sądowa"

świadczy fakt, że żądanie powoda było merytorycznie rozpoznawane przez sądy dwóch

instancji, a więc bez naruszenia przepisu art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Również toczące

się postępowanie przed Sądem Najwyższym, na skutek wniesionej przez Rzecznika

Praw Obywatelskich skargi kasacyjnej, jest wyrazem realizacji przysługującego

powodowi prawa do sądu. Realizacja przez powoda prawa do sądu w pełnym zakresie

wyrażonym normami konstytucyjnymi (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) nie dowodzi więc

pozbawienia go możliwości dochodzenia roszczenia majątkowego. Okoliczność, że

rezultat procesu prowadzonego

przed sądami powszechnymi okazał się być

niesatysfakcjonujący dla powoda, nie uzasadnia zarzutu naruszenia art. 64 ust. 2

Konstytucji RP, ponieważ nie doszło do naruszenia zasady ochrony praw majątkowych.

W przedmiocie kosztów postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy, na podstawie

art. 102 k.p.c., postanowił nie obciążać skarżącego tymi kosztami ze względu na

skomplikowany charakter sprawy oraz fakt, że skargę w jego imieniu wniósł Rzecznik

Praw Obywatelskich.

Z tych względów, na podstawie art. 39814 k.p.c., a w przedmiocie kosztów

postępowania na podstawie art. 102 k.p.c. w zw. art. 391 § 1 i art. 398 21 k.p.c.,

orzeczono jak w sentencji.