II CSK 427/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 427/10

POSTANOWIENIE

Dnia 1 czerwca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z powództwa Elżbiety i Katarzyny A.

– wspólniczek spółki cywilnej M.

przeciwko Gminie Ł. - Administracji Nieruchomościami o zapłatę 76.654,32 zł,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 1 czerwca 2011 r.,

skargi kasacyjnej powódek

od wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 22 stycznia 2010 r.,

1)

2)

uchyla zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Rejonowego z

dnia 10 lipca 2009 r. i odrzuca pozew

zasądza od powódek solidarnie na rzecz pozwanej kwotę

5.400 (pięć tysięcy czterysta) zł tytułem kosztów procesu

za obie instancje.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 10 lipca 2009 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo

Elżbiety oraz Katarzyny A. – wspólniczek spółki cywilnej „M.” skierowane

przeciwko Gminie Ł. – Administracji Nieruchomościami o ustalenie nieistnienia

wierzytelności oraz zasądził od powódek na rzecz pozwanego kwotę 3.600 zł

tytułem kosztów zastępstwa procesowego. Apelację powódek od tego orzeczenia

Sąd Okręgowy oddalił wyrokiem z dnia 22 stycznia 2010 r.

Sądy obydwu instancji przyjęły za podstawę rozważań ustalenia faktyczne

zgodnie z którymi powódki zawarły z pozwaną w dniu 15 kwietnia 2004 r. umowę

najmu lokalu użytkowego z zamiarem prowadzenia w nim apteki. Czynsz określony

był na kwotę 3.300,79 zł miesięcznie, z możliwością waloryzacji. Umowa została

zawarta na czas nieoznaczony w wyniku przetargu. Pozwana mogła rozwiązać ją

bez zachowania okresu wypowiedzenia m.in. w wypadku zwłoki najemcy w zapłacie

czynszu i innych opłat za dwa pełne okresy płatności. Powódki zapoznały się ze

stanem technicznym lokalu zanim go przejęły. Początkowo powódki regulowały

należności czynszowe, następnie zaprzestały ich uiszczania.

Pozwana pismem z dnia 13 lipca 2005 r. rozwiązała umowę najmu ze

skutkiem na 31 lipca 2005 r., a od 1 sierpnia 2005 r. zaczęła naliczać

odszkodowanie za zajmowanie lokalu bez tytułu prawnego w wysokości

odpowiadającej dotychczasowemu czynszowi i wystąpiła na drogę sądową

w sprawie GC 637/08 o zapłatę kwoty 76.654,32 zł. Lokal odzyskała dopiero

3 października 2007 r. w wyniku eksmisji komorniczej powódek.

Powódki twierdziły iż w spornym lokalu nie mogły prowadzić apteki ze

względu na brak pozwolenia na użytkowanie i wyliczyły swoją wierzytelność

w stosunku do pozwanej na ok. 900000 zł (koszty adaptacji lokalu – ok. 150.000

zł oraz utracone korzyści z powodu niemożności podjęcia zamierzonej działalności

w kwocie ok. 750.000 zł). Oświadczenie o potrąceniu wierzytelności wzajemnej

z roszczeniem pozwanej z tytułu zapłaty za bezumowne korzystanie z lokalu

złożyły w dniu 12 listopada 2008 r. Wierzytelność tę przedstawiły do potrącenia

w sprawie GC 637/08, zarzut nie stał się jednak przedmiotem badania z uwagi na

ograniczenia przewidziane w art. 47914 § 4 k.p.c. (powódki nie dysponowały

dokumentami potwierdzającymi ich roszczenie).

W tej sytuacji powódki wystąpiły z niniejszym powództwem o ustalenie

nieistnienia wierzytelności, podnosząc, że swojej należności nie mogą dochodzić

w innym postępowaniu z uwagi na upływ terminu przedawnienia, nie mogą też

zgłosić zarzutu potrącenia w sprawie o zapłatę, ponieważ nie mogą swojej

wierzytelności udowodnić dokumentami.

Sąd Rejonowy oddalił powództwo uznając, że powódki nie mają interesu

prawnego w żądaniu ustalenia nieistnienia wierzytelności pozwanej, ponieważ

mogły zaspokoić swoje pretensje występując przed upływem przedawnienia

z roszczeniem o zwrot nakładów na remont spornego lokalu i odszkodowanie

z tytułu utraconych korzyści. Mogły też zadbać o udokumentowanie poniesionych

nakładów, co umożliwiłoby im skorzystanie z zarzutu potrącenia w sprawie GC

637/08. Wytoczenie niniejszego powództwa Sąd Rejonowy uznał za próbę obejścia

przepisów o przedawnieniu oraz o potrąceniu w postępowaniu gospodarczym.

Sąd ocenił ponadto, że rozwiązanie umowy najmu nie pozbawiło pozwanej prawa

domagania się zapłaty za korzystanie z jej lokalu.

Sąd Okręgowy, rozpatrujący apelację powódek, zgodził się z oceną, że

powódki nie mają interesu prawnego w dochodzeniu ustalenia nieistnienia

wierzytelności jak również, że rozpatrywana obecnie sprawa ma na celu obejście

zakazu przewidzianego w art. 47914 § 4 k.p.c. oraz przepisów o przedawnieniu

roszczeń. Jego zdaniem podnoszona przez apelujące okoliczność, że ich

wierzytelność jest przedawniona nie zamyka możliwości jej dochodzenia,

ponieważ wierzytelność nadal istnieje jako zobowiązanie niezupełne. Nie można

jej przymusowo wyegzekwować jedynie w przypadku podniesienia przez dłużnika

zarzutu przedawnienia, a ponieważ powódki nie wystąpiły z powództwem, nie

wiadomo,

czy

pozwana

podniosłaby

taki

zarzut.

W

jego

braku

przedawnionego roszczenia można dochodzić skutecznie. Dodatkowo Sąd

Okręgowy wskazał, że wierzytelność z tytułu utraconych korzyści nie jest

przedawniona, skoro roszczenie to zostało bliżej sprecyzowane dopiero

w oświadczeniu o potrąceniu i od tego dnia, zgodnie z przepisem art. 120 k.c. –

może biec termin jej

3-letniego

przedawnienia. Co do przedawnienia

wierzytelności powódek o zapłatę 150.000 zł Sąd Okręgowy zwrócił uwagę na

niejednoznaczne określenie jej źródeł. Doszedł jednakże do przekonania, że

roszczenie byłoby całkowicie lub w znacznej części przedawnione zarówno

w wypadku, gdyby wierzytelność dotyczyła rozliczenia nakładów na rzecz najętą

(ulegających przedawnieniu z terminie roku od dnia zwrotu lokalu), jak też

w wypadku, gdyby chodziło naprawienie szkody wynikającej z zapłaty czynszu

i innych opłat (przedawniających się w terminie 3-letnim). Sąd wytknął, że powódki

nie sprecyzowały, które konkretnie roszczenie potrącają z wierzytelnością

pozwanej.

Sąd Okręgowy uznał również za nietrafny zarzut błędnej wykładni

oświadczenia

pozwanej

o

wypowiedzeniu

umowy

najmu.

Wyjaśnił,

że

wypowiedzenie doprowadziło do wygaśnięcia tej umowy, a rozróżnienie stosunku

najmu od umowy najmu jest nieuzasadnione i niepotrzebne. Postanowienie

dotyczące

obowiązków

zinterpretował

jako

byłego

najemcy

umowne

po

wygaśnięciu

określenie

wysokości

umowy

Sąd

roszczenia

odszkodowawczego oraz jego podstawy.

Powódki złożyły skargę kasacyjną od powyższego wyroku, opierając ja na

obydwu podstawach z art. 3983 § 1 k.p.c. W ramach podstawy naruszenie

przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy zarzuciły

niewłaściwe zastosowanie art. 47914 § 4 k.p.c. w związku z art. 391 § 2 k.p.c.;

art. 316 k.p.c. w związku z art. 391 k.p.c. i art. 316 k.p.c. w związku z 385 k.p.c.

Z kolei podstawę naruszenie przepisów prawa materialnego wypełniły zarzutami

wadliwej wykładni art. 189 k.p.c.; niezastosowania art. 498 § 2 k.c. w związku z art.

499 k.c.; naruszenie art. 498 § 1 k.c. w związku z art. 504 k.c. i art. 505 k.c.

poprzez

wprowadzenie

dodatkowej

przesłanki

warunkującej

skuteczność

oświadczenia o potrąceniu; niezastosowanie art. 502 k.c. w zw. z art. 499 k.c.

We wnioskach skarżące wniosły o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu

Okręgowego oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego z dnia 10 lipca

2009 r., wydanego w sprawie GC 696/08 oraz przekazanie sprawy Sądowi

Rejonowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

za wszystkie instancje.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Pierwszym problemem, który wymaga rozważenia w niniejszej sprawie, a który

nie był przedmiotem oceny Sądów obydwu instancji ,jest kwestia wzajemnego

stosunku powództwa o zapłatę, wytoczonego przez Gminę przeciwko powódkom do

niniejszej sprawy, ocenianego pod kątem tożsamości dochodzonych roszczeń. Artykuł

199 § 1 pkt 2 k.p.c. nakazuje bowiem odrzucić pozew jeżeli o to samo roszczenie

między tymi samymi stronami sprawa jest w toku albo została już prawomocnie

osądzona. Taka sytuacja jest też przyczyną nieważności postępowania przewidzianą

w art. 379 pkt 3 k.p.c., a nieważność postępowania Sąd Najwyższy bierze pod uwagę

z urzędu w granicach zaskarżenia (art. 39813 § 1 k.p.c.).

Przystępując do analizy relacji między obydwoma sprawami toczącymi się

miedzy stronami stwierdzić trzeba, że tożsamość stron nie budzi wątpliwości, stan

sprawy w toku w wypadku postępowania o zapłatę również jest oczywisty. Wątpliwości

wiążą się jedynie z oceną, czy pomiędzy obydwoma sprawami występuje łącznik

w postaci tego samego roszczenia, stanowiącego przedmiot sprawy. Zgodnie

z przyjętą w piśmiennictwie i utrwaloną orzecznictwie wykładnią tożsamość roszczenia

zachodzi wówczas, kiedy jednakowy jest nie tylko przedmiot, ale także podstawa

roszczenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 1971 r., II CZ 59/71,

OSNCP 1971/12/226). W tym samym orzeczeniu Sąd Najwyższy wyjaśnił, że o braku

tożsamości przedmiotu sporu nie można mówić tylko dlatego, że w pierwszej

sprawie chodzi o zasądzenie, a w drugiej o ustalenie, bowiem żądanie zasądzenia

mieści w sobie implicite żądanie ustalenia. W niektórych orzeczeniach mówi się

wprawdzie o koniecznej tożsamości żądań (por. np. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 19 kwietnia 1999 r., III CKN 143/99, Lex nr 523569, czy wyrok

tego Sądu z dnia 24 marca 2011 r., I CSK 451/10), jednak analiza rozstrzyganych

stanów faktycznych wskazuje, że wymaganie jednakowości żądań odnosi się do

merytorycznej istoty powództwa, rozumianej jako zwrócenie się do sądu

o rozstrzygnięcie

konkretnego,

tożsamego

w

każdym

aspekcie

problemu

prawnego, wyrosłego na gruncie tych samych faktów. Najprościej mówiąc,

tożsamość roszczeń zachodzi, kiedy sąd ma w obu sprawach orzec o tym samym,

dysponując tymi samymi faktami, które mają spowodować ocenę tego samego

żądania i kiedy rozstrzygnięcie jednej ze spraw oznacza rozstrzygnięcie także

drugiej. Tak rozumiana tożsamość roszczeń występuje pomiędzy niniejszą sprawą

a sprawą o zasądzenie na rzecz Gminy należności za korzystanie przez pozwane z

lokalu.

W sprawie o zapłatę Gmina zgłosiła roszczenie o zapłatę odszkodowania za

niezwrócenie przez pozwane Katarzynę A. i Elżbietę A. (wspólniczki spółki

cywilnej) lokalu użytkowego po zakończeniu umowy najmu. W sprawie tej pozwane

podniosły zarzut potrącenia swojej wierzytelności wzajemnej o odszkodowanie,

powołując się na skutek potrącenia w postaci wygaśnięcia swojego długu.

Natomiast w niniejszej sprawie powódki wystąpiły przeciwko Gminie o ustalenie

nieistnienia tej samej wierzytelności, której powódka dochodzi w sprawie o zapłatę.

Przyczyną nieistnienia wierzytelności ma być jej umorzenie wskutek złożonego

przez powódki oświadczenia o potrąceniu wierzytelności wzajemnej. Nie ma więc

wątpliwości, że w obydwu sprawach przedmiotem oceny jest to samo roszczenie, w

obydwu chodzi o istnienie wierzytelności dochodzonej przez Gminę przeciwko

Elżbiecie i Katarzynie A. i w obydwu podnoszony jest argument o wygaśnięciu

wierzytelności na skutek jej umorzenia. Przyczyną wytoczenia rozpatrywanej

sprawy były ograniczenia procesowe w zakresie podniesienia zarzutu potrącenia w

sprawie o zapłatę, przewidziane w art. 47914 § 4 k.p.c. Nie może to jednak

przesądzać o braku tożsamości roszczeń w obu sprawach. Po pierwsze dlatego,

że zarzut potrącenia został podniesiony w sprawie o zapłatę, a nawet stał się

przyczyną wniosku skarżących (oddalonego), by Sąd Rejonowy zwrócił się do

Trybunału Konstytucyjnego o kontrolę konstytucyjności art. 479 14 § 4 k.p.c. Po

drugie

dlatego,

że

ograniczenie

swobody

powołania

się

na

potrącenie

wierzytelności w sprawie gospodarczej nie pozostaje bez wpływu na ocenę

skuteczności złożonego oświadczenia o potrąceniu. W nauce podkreśla się, że

materialnoprawne regulacje dotyczące potrącenia i regulacje procesowe związane

z użyciem zarzutu z tytułu potrącenia nie są ze sobą zharmonizowane. Przyjęcie

założenia, które stanowi jeden z podstawowych zarzutów skargi kasacyjnej, że

złożenie

oświadczenia

o potrąceniu

przez

powódki

spowodowało

materialnoprawny skutek w postaci wygaśnięcia wzajemnych wierzytelności,

powoduje, że z woli ustawodawcy dochodziłoby do sytuacji, w której zasądzana

jest wierzytelność nieistniejąca w chwili orzekania. Jednocześnie powszechnie

przyjmuje się, że w wypadku ograniczeń obrony pozwanego obejmujących brak

możliwości swobodnego podniesienia zarzutu potrącenia (np. art. 493 § 3 k.p.c.,

art. 5054 § 2 k.p.c.) jak i wówczas kiedy podniesiony zarzut potrącenia nie został

uwzględniony nie ma przeszkód dochodzenia wierzytelności objętej takim zarzutem

w innym postępowaniu czy to w drodze powództwa, czy też poprzez złożenie

oświadczenia o potrąceniu i oparcia na podstawie z art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.

powództwa przeciwegzekucyjnego (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 20

listopada

1987 r.,

III

CZP

69/87,

OSNCP

1989/4/64;

wyroki

Trybunału

Konstytucyjnego z dnia 28 lipca 2004 r., P 2/04, OTK-A 2004/7/72 czy z dnia 9

stycznia 2006 r., SK 55/04, OTK-A 2006/1/1). Taki kierunek rozumowania jest

konieczną konsekwencją uwzględnienia roszczenia, które być może już nie istnieje

(uległo umorzeniu), czego nie wiadomo z uwagi na brak podstaw do badania

podniesionego w procesie zarzutu potrącenia. Przy czym nie chodzi tylko o to, że

powództwo o wierzytelność objętą ograniczeniami z art. 479 14 § 4 k.p.c. nie

naruszałoby powagi rzeczy osądzonej. Skutek wyłączenia możliwości badania

zarzutu potrącenia jest dalej idący. Potrącenie dokonane w zgodzie z przepisami

materialnoprawnymi lecz nie nadające się do podniesienia zarzutu potrącenia

w procesie, z chwilą prawomocnego zasądzenia wierzytelności, która w wyniku

potrącenia by wygasła, stwarza wiążący strony stan potwierdzający istnienie

wierzytelności zasądzonej, co usuwa skutek złożonego wcześniej oświadczenia

o potrąceniu z uwagi na wynikający z prawomocnego wyroku stan związania tym

orzeczeniem (art. 365 § 1 k.p.c.). Nie może więc dojść do sytuacji, w której dłużnik

wierzytelności, której potrącenie nie mogło być badane we wcześniejszym

postępowaniu, następnie sam podniesie zarzut, że potrącenie wywarło jednak

skutek i roszczenie kierowane przeciwko niemu wygasło; ani też nie jest wyłączone

wykorzystanie drogi przewidzianej w art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. poprzez złożenie

nowego oświadczenia o potrąceniu.

W rezultacie rozstrzygnięcie w sprawie o zapłatę pomiędzy stronami, nawet

jeżeli do badania zarzutu potrącenia nie dojdzie, wywrze skutek na stosunki

wzajemne stron związane z potrąceniem.

Wobec

stwierdzenia

tożsamości

podstawy

i

przedmiotu

roszczenia

w obydwu sprawach konieczne jest uchylenia wyroków sądów obydwu instancji

wydanych w sprawie niniejszej i odrzucenia pozwu na podstawie art. 398 19 k.p.c.

i orzeczenie o kosztach procesu stosownie do wyniku sporu (art. 39821 k.p.c. w zw.

z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 98 § 1 i 3 oraz art. 99 k.p.c.).

Rozpatrywanie w szerszym niż powyżej zakresie zarzutów zgłoszonych

w ramach podstaw kasacyjnych okazało się w tej sytuacji zbędne.

md