II CSK 421/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 421/06

POSTANOWIENIE

Dnia 31 stycznia 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

SSN Jan Górowski

Protokolant Anna Wasiak

w sprawie z wniosku H. R. i S. R

przy uczestnictwie W. C.

o ustanowienie drogi koniecznej,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 31 stycznia 2007 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 25 kwietnia 2006 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę

Sądowi

Okręgowemu

w

K. do

ponownego

i orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

rozpoznania

Uzasadnienie

Wnioskodawcy S. R. i H. R. wnieśli o ustanowienie drogi koniecznej dla swojej

nieruchomości położonej w S. przez nieruchomość należącą do W. C. (uczestnika

postępowania), położoną przy ul. N. w tej samej miejscowości. W uzasadnieniu

swojego żądanie wnioskodawcy podnieśli, że przez wiele lat korzystali z drogi

prowadzącej przez opisaną nieruchomość, czego zakazuje im obecny jej właściciel.

Ponadto wskazali, że utrzymują się z wynajmowania pokoi letnikom, a dostęp do

plaży przez nieruchomość W. C. jest najkrótszy i najwygodniejszy.

Sąd Rejonowy w K. ustalił, że wnioskodawcy jako właściciele nieruchomości

położonej w S., gmina M., oznaczonej w ewidencji gruntów jako działki o numerach

254/1 i 254/2, prowadzą

działalność wczasowo - turystyczną polegającą na

wynajmowaniu pokoi i domków letniskowych wczasowiczom. Na wspomnianej

nieruchomości, zabudowanej trzema budynkami, w sposób stały zamieszkują

cztery rodziny. Jeden z budynków jest w całości przeznaczony na wynajem pokoi a

dodatkowo na posesji posadowionych jest także kilka domków letniskowych

Nieruchomość wnioskodawców jest położona około 150-200 metrów od plaży

w linii prostej w kierunku południowym. Pomiędzy nią a ulicą N., biegnącą wzdłuż

wybrzeża, leżą jeszcze dwie inne nieruchomości, w tym działka uczestnika

postępowania W. C. oznaczona w ewidencji gruntów nr 253/2. Wnioskodawcy od

wielu lat wykorzystywali nieruchomość stanowiącą obecnie własność uczestnika

postępowania jako szlak komunikacyjny łączący ich posesję z ul. N. Działka nr

253/2,

w

trybie

postępowania

wywłaszczeniowego,

została

zbyta

przez

wnioskodawców Skarbowi Państwa – Przedsiębiorstwu Upowszechniania Pracy i

Książki „Ruch” w P. Za zgodą ówczesnego właściciela tej działki w 1972 r.,

wnioskodawcy utworzyli wewnętrzną drogę gruntowo - szutrową, utwardzoną,

przebiegającą wzdłuż posesji uczestnika postępowania. Jest to odcinek około 150 200 metrów długości i szerokości 4 m. Szlak ten był utwardzony i utrzymywany

przez wnioskodawców oraz ich dzieci. Ówczesny właściciel działki 253/2 posadził

wzdłuż drogi drzewa oraz odgrodził ją od reszty posesji ogrodzeniem.

Droga ta została uznana przez władze miejscowości za prawnie wydzielony

szlak komunikacyjny i w momencie kiedy Gminna Rada Narodowa w 1987 roku

nadawała nazwy drogom położonym w S., sołtys uznał, że ta ulica nosi nazwę „S”.

Taki był adres meldunkowy wnioskodawców oraz członków ich rodzin.

S. i H. R. korzystali bez przeszkód z tak posadowionego

momentu

przejazdu

aż

do

kiedy właścicielem nieruchomości składającej się z działki nr 253/2 stał

się uczestnik postępowania W. C., który w 2003 r. zakazał wnioskodawcom

korzystania z tej drogi; postawił ogrodzenie oraz bramę na granicy własnej posesji

z ulicą N. Brama ta została usunięta siłą przez wnioskodawców, którzy w ten

sposób odblokowali drogę.

znajduje

się

duży

Na działce należącej do uczestnika postępowania

ośrodek

turystyczny

obejmujący

kompleks

budynków

mieszkalnych wraz z zapleczem.

W latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku rozpoczęto budowę ulicy

okalającej S od strony południowej. Droga ta położona jest równolegle do linii

brzegowej oraz ulicy N.

i przebiega

niemal

bezpośrednio przy posesji

wnioskodawców (obecnie posiada status drogi gminnej i nosi nazwę „P.”). Ulica .P

jest połączona z ulicą N drogą prostopadłą noszącą nazwę „S.” o długości około

500-700 metrów i leżącą około 500 metrów na wschód od posesji wnioskodawców i

uczestnika.

Działki wnioskodawców oraz uczestnika położone są wzdłuż ulicy P., tak iż

prawy róg działki 254/2 leży bezpośrednio przy ulicy P, następnie zaś działka ta

oddzielona jest od ulicy P. kolejną działką mającą postać trójkąta, oznaczoną

numerem 255/16. Działka ta stanowi własność wnioskodawców. Odległość

pomiędzy działką 254/2 a ulicą P wynosi około 10-15 metrów w najszerszym

miejscu. Obie działki wnioskodawców są ze sobą skomunikowane, tak iż można z

drogi P. dostać się poprzez ich posesję do drogi N.

Teren na działce 255/16 jest nieutwardzony, równy, porośnięty trawą;

wnioskodawcy jednak korzystali z tego dostępu do własnych nieruchomości,

w ogrodzeniu okalającym posesję od strony południowej była posadowiona brama.

Nie ma żadnego zakazu urządzania wjazdu na posesję wnioskodawców z drogi P.

W latach dziewięćdziesiątych rozpoczęto również budowę nowej ulicy, którą

nazwano S.

Będzie ona dochodziła do działek 254/1 i 254/2 na ich styku

i następnie

około

metrowym

pasem

biec

do

ulicy

S. przechodząc

przez działki 260/23, 258/15, 257/3.

Sąd Rejonowy w K. postanowieniem z 30 listopada 2005 r. wniosek oddalił

wskazując, że nieruchomość wnioskodawców ma dostęp do drogi publicznej a

okoliczność, że drogą przez nieruchomość należącą do uczestnika ułatwia lepszy

dostęp do plaży wczasowiczom przebywającym na terenie wnioskodawców, nie

może być uznana za wystarczającą dla ustanowienia drogi koniecznej zgodnie z ich

wnioskiem. Działalność turystyczną wnioskodawcy i ich dzieci prowadzą tylko przez

trzy co najwyżej cztery miesiące w roku, tym bardziej utrudnienia w tej działalności

nie mogą być podstawą do obciążenia nieruchomości uczestnika.

Uwzględniając apelację wnioskodawców Sąd Okręgowy nie podzielił ustaleń

faktycznych Sądu I instancji i stwierdził, że nie można uznać, iż nieruchomość

wnioskodawców ma charakter w zasadzie tylko mieszkalny, a jedynie ubocznie

wykorzystywana jest na działalność turystyczną. Sąd II instancji biorąc pod uwagę

fakt, że działalność turystyczna prowadzona na przedmiotowej działce przynosi

dochód, który stanowi jedyne źródło utrzymania dla wnioskodawców i ich dorosłych

dzieci, wskazał na art. 145 § 2 zdanie 2 k.c., który nakazuje, aby przeprowadzenie

drogi

koniecznej

nastąpiło

w taki

sposób,

który uwzględniałby potrzeby

nieruchomości niemającej dostępu do drogi publicznej oraz aby grunty, przez które

droga ma prowadzić, zostały obciążone w najmniejszym zakresie.

Mając na uwadze powyższe Sąd II instancji uznał, że wbrew stanowisku Sądu

pierwszej instancji, dostęp nieruchomości wnioskodawców do ul. N. przez ulice P. i

S. nie jest odpowiedni. Sąd Okręgowy podniósł, że działkę nr 254/2 oddziela od ul.

P. działka nr 255/17 użytkowana przez spółkę wodną; działka ta to łąka z rowem

melioracyjnym. Tymczasem droga, której przeprowadzenia żądają wnioskodawcy,

od dawna faktycznie istnieje, jest utwardzona i użytkowana przez wnioskodawców i

letników, którzy u nich kwaterują, a nadto odgrodzona od reszty działki nr 253/2.

Niewątpliwie długa, bo okrężna droga z nieruchomości wnioskodawców nad morze

obniży

jej

atrakcyjność

turystyczną,

co

znacząco

wpłynie

na

dochody

wnioskodawców.

Wobec tych okoliczności oraz faktu, że droga, którą proponują wnioskodawcy,

nie obciąży nadmiernie nieruchomości uczestnika roszczenie wnioskodawców

należy uznać za zasadne. Sąd II instancji mając na uwadze zapewnienie

odpowiedniego bezpieczeństwa dla mienia turystów kwaterujących w ośrodku

wypoczynkowym na nieruchomości uczestnika, ustanawiając drogę konieczną,

wyłączył prawo eksploatacji drogi nocą w godzinach od 2200 do 600.

W ocenie Sądu Okręgowego wynagrodzenie odpowiednie za korzystanie przez

wnioskodawców z nieruchomości obciążonej to kwota 750 zł kwartalnie. Taka

kwota powinna zrekompensować uczestnikowi niedogodności i uciążliwości, jakie

może stwarzać przejazd samochodów i przechodzenie osób przez jego

nieruchomość.

W

skardze

kasacyjnej

uczestnik

zarzucił

naruszenie

zarówno

prawa

materialnego, jak procesowego. Jeżeli chodzi o pierwszą z podstaw zaskarżenia, to

zarzucił naruszenie: art. 145 k.c. przez przyjęcie, że w przedmiotowej sprawie mimo

istnienia odpowiedniego dostępu do nieruchomości wnioskodawców z dwóch

niezależnych dróg publicznych zachodzą przesłanki do ustanowienia drogi

koniecznej, a także naruszenie art. 145 w zw. z art. 285 k.c., przez przyjęcie, że

służebność drogi koniecznej może być ustanowiona na rzecz nieruchomości

władającej z ograniczeniem tego prawa do korzystania z drogi w czasie dobowym

tj. ograniczeniem korzystania z ograniczonego prawa drogi koniecznej między

godz. 2200 a 600.

Gdy chodzi o naruszenie prawa procesowego zarzucił naruszenie: art. 230

k.p.c. przez nie uznanie przez Sąd za przyznane twierdzenia uczestnika

na

okoliczność wysokości wynagrodzenia za ustanowienie drogi koniecznej; art.

k.p.c.

przez

przeprowadzenia

wydanie

orzeczenia

postępowania

merytorycznego

dowodowego

na

w

sprawie

okoliczność

bez

wysokości

wynagrodzenia za ustanowienie służebności drogi koniecznej oraz art. 328 § 2

k.p.c. w zw. z art. 233 § 1 k.p.c. przez brak wskazania w uzasadnieniu wyroku

motywów jakimi kierował się Sąd II instancji przy wydaniu orzeczenia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 145 k.c. Jak wynika z ustaleń

dokonanych

przez

z nieruchomości

Sąd

Okręgowy

wnioskodawców

do

w

rzeczywistości

drogi

brak

publicznej,

jest

dostępu

zważywszy,

że

nieruchomość ta oddzielona jest od ulicy P. działką oznaczoną w ewidencji

gruntów

nr

255/17,

która

użytkowana

jest

przez

spółkę

wodną.

Fakt przymusowego przejazdu przez tę działkę w celu odblokowania bramy

postawionej przez uczestnika nie może być dowodem na to, że nieruchomość

wnioskodawców posiada odpowiedni dostęp do drogi publicznej. Zgodnie z art. 145

§ 1 k.c. możliwość ustanowienia drogi koniecznej pojawia się wtedy gdy

nieruchomość władnąca nie ma odpowiedniego dostępu do drogi publicznej.

Trafnie Sąd Okręgowy przy rozważaniu tego jaki dostęp do drogi publicznej uznać

za odpowiedni wziął pod uwagę nie tylko samą odległość od takiej drogi, ale także

inne względy. Dla wnioskodawców ważną rolę przy ustalaniu dostępu do drogi

publicznej ma to czy gwarantuje on turystom korzystającym z ich nieruchomości w

miarę dogodne przejście do plaży. Działalność turystyczna stanowi bowiem dla nich

oraz mieszkających z nimi ich dzieci podstawowe źródło ich przychodów. Próba

pozbawienie ich prze wnioskodawcę, który także prowadzi taką sama działalność,

możliwości użytkowanego od dziesięcioleci prostego przejścia do ul. N. i dostępu

do nadmorskiej plaży, musiałaby znacznie obniżyć atrakcyjność nieruchomości

wnioskodawców dla osób, które zamierzają wypoczywać nad morzem. Oceniając

więc odpowiedniość dostępu do drogi publicznej nie można tracić z pola widzenia

wpływu

takiego

a nie

innego

przebiegu

drogi koniecznej na obniżenie

podstawowego źródła przychodów właścicieli starających się o ustanowienie takiej

drogi.

W rozpoznawanej sprawie za uwzględnieniem wniosku przemawia także

jeszcze jeden doniosły wzgląd znajdujący wyraźne oparcie w treści art. 145 § 2 k.c.

Nieruchomość wnioskodawców straciła dostęp do drogi publicznej w wyniku

sprzedaży przez nich w 1972 r. nieruchomości oznaczonej jako działka nr 253/2.

Potrzeba ustanowienia drogi koniecznej powstała więc w wyniku sprzedaży gruntu.

Pomiędzy nowym nabywcą tej działki Przedsiębiorstwem Upowszechniania Prasy

i Książki „Ruch” a wnioskodawcami nie było sporu na tle możliwości korzystania

z nieruchomości należącej do nowego właściciela w taki sposób, który zapewniał

najlepszy i najłatwiejszy dostęp z nieruchomości wnioskodawców do drogi

publicznej i do plaży. Brak porozumienia co do przebiegu drogi koniecznej, której

ustanowienie

stało

się

niezbędne

w

wyniku

sprzedaży

działki

przez

wnioskodawców, pojawił się pomiędzy zainteresowanymi w rozumieniu art. 145 § 2

k.c., dopiero gdy właścicielem działki 253/2 stał się uczestnika postępowania.

W takiej sytuacji z przepisu powołanego art. 145 § 2 k.c. wynika, że sąd powinien

o ile jest to możliwe zarządzić przeprowadzenie drogi koniecznej przez grunty,

które były przedmiotem sprzedaży. Skoro wnioskodawcy sprzedali działkę 253/2

w trybie postępowania wywłaszczeniowego i za zgodą poprzedniego właściciela tej

nieruchomości korzystali z niej przez kilkadziesiąt lat, to nie widać przeszkód, aby

sąd, gdy brak porozumienia pomiędzy zainteresowanymi ujawnił się dopiero

pomiędzy następcą prawnym nabywcy a wnioskodawcami, orzekał o ustanowieniu

drogi koniecznej, biorąc pod uwagę wskazania zawarte w art. 145 § 2 k.c.

i ustanowił drogę konieczną w taki sposób jaki wynikał z akceptowanego przez lata

sposobu korzystania z nieruchomości sąsiedniej przez wnioskodawców.

Nie jest również zasadny zarzut naruszenia art. 230 k.p.c. Wbrew wywodom

zawartym w skardze kasacyjnej nie ma dowodu na to, że uczestnik żądał

odszkodowania w wysokości 120 000 zł, a wnioskodawcy nie zanegowali tego

żądania. Takiego żądania nie odnotowano w protokole rozprawy przed sądem

II instancji z dnia 20 kwietnia 2006 r., zaś w aktach sprawy nie ma pisma uczestnika

z dnia 22 listopada 2005 r., a w piśmie noszącym datę 22 listopada 2004 r.,

uczestnik również nie wspomina, że żąda odszkodowania.

Zasadnie natomiast w skardze kasacyjnej podniesiony został zarzut naruszenia

art. 145 k.c. w związku z art. 285 k.c. Wprawdzie z przepisów tych wynika

możliwość ustanowienia służebności w taki sposób, że właściciel nieruchomości

władnącej może korzystać w oznaczonym zakresie z nieruchomości obciążonej.

Takie brzmienie tych przepisów nie wyklucza więc co do zasady możliwości

ograniczenia korzystania przez właściciela nieruchomości obciążonej tylko przez

określony czas, to jednak nie wydaje się, aby w okolicznościach rozpoznawanej

sprawy mogło to uzasadniać ustalenie służebności drogi koniecznej w taki sposób

jak zrobił to Sąd Okręgowy. Zakaz korzystania z drogi koniecznej w godz. od 22 do

6 jest po pierwsze niezwykle trudny do wyegzekwowania, a co ważniejsze stałby

się

zapewne

źródłem

nieustannych

konfliktów

pomiędzy

wnioskodawcami

a uczestnikiem. Zważyć bowiem należy, że turyści mogą przecież z różnych

względów wracać do siebie po 22 a także chcieć wyjść przed godziną 6 rano. W tej

sytuacji uznać należy, że brak podstaw do ograniczania służebności drogi

koniecznej poprzez określanie czasu w jakim można z niej korzystać.

Uzasadniony jest również zarzut naruszenia 382 oraz art. 328 k.p.c.

Sąd Okręgowy ustalając wynagrodzenie jakie przyznał uczestnikowi postępowania

nie przeprowadził bowiem żadnego postępowania w celu ustalenia czy jest ono

odpowiednie. Natomiast w sytuacji gdy pomiędzy wnioskodawcą a jego

pełnomocnikiem powstały istotne różnice co do tego jakie wynagrodzenie należy

się uczestnikowi w zamian za ustanowienie drogo koniecznej, należało takie

ustalenia poczynić z udziałem osób posiadających specjalistyczną wiedzę w tym

zakresie.

Biorąc pod uwagę, że część zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej

okazała się uzasadniona Sąd Najwyższy, na podstawie art. 398 15 k.p.c., orzekł jak

w sentencji.