II CSK 419/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 419/07

POSTANOWIENIE

Dnia 6 lutego 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca)

SSA Michał Kłos

w sprawie z wniosku B. P.

przy uczestnictwie B. K.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 6 lutego 2008 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego w P. z dnia 8 grudnia 2006 r., sygn. akt II Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w P.

do

ponownego

rozpoznania

i rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w P., rozpoznając sprawę po raz drugi, postanowieniem z dnia 21

kwietnia 2006 r. dokonał podziału majątku wspólnego wnioskodawczyni B. P. i

uczestnika postępowania B. K. w ten sposób, że - wchodzącą w skład tego majątku,

szczegółowo opisaną nieruchomość, której wartość ustalił na podstawie opinii biegłego z

2001 r. na kwotę 1 428 230 zł - przyznał na wyłączną własność uczestnikowi

postępowania bez obowiązku spłaty. Przyjmując, że oboje małżonkowie maja równe

udziały w majątku wspólnym udział każdego z nich w majątku podlegającym podziałowi

wynosił 714 115 zł.

Według dokonanych ustaleń po ustaniu wspólności ustawowej (maj 1986 r.)

uczestnik postępowania w okresie 1986 r. – 1991 r. spłacił kredyt w wysokości 1 040

226 zł (przed denominacją) obciążający obojga małżonków. Rozliczając ten wspólny

dług - przy uwzględnieniu, że spłata dokonana przez B. K. stanowiła nakład z jego

majątku odrębnego (osobistego) na majątek wspólny - Sąd Rejonowy uznał, że należy

wartość tego długu odnieść do ówczesnej wartości majątku wspólnego małżonków. W

chwili ustania wspólności majątkowej wartość nieruchomości wyczerpującej majątek

podlegający podziałowi wynosiła 723 840 zł (przed denominacją), a zatem wartość

udziału każdego z małżonków w tym czasie wynosiła połowę tej kwoty, tj. 361 920 zł

(przed denominacją). Wobec tego, że połowa długu spłaconego przez uczestnika

postępowania,

a

obciążająca

wnioskodawczynię

wynosiła

520 133

zł

(przed

denominacją), to odnosząc te wartości wzajemnie do siebie Sąd Rejonowy stwierdził, że

wartość spłaconego długu była wyższa niż wartość majątku wspólnego. Oznacza to, że

wartość długu obciążająca wnioskodawczynię była wyższa o około 30%, niż

przypadający jej udział w majątku wspólnym. Biorąc pod uwagę postępującą inflację w

okresie spłaty długu (1986 r. – 1991 r.), Sąd Rejonowy uznał, że wartość spłaconego w

1991 r. długu odpowiadała w przybliżeniu wartości udziału wnioskodawczyni w majątku

wspólnym. W tej sytuacji uzasadnione i celowe jest przyznanie wspólnej nieruchomości

na wyłączną własność uczestnika postępowania bez obowiązku spłat, zwłaszcza, że

nieruchomość stanowi, po odpowiednim zaadaptowaniu, centrum życiowe uczestnika

postępowania. Wnioskodawczyni na skutek częściowego umownego podziału majątku

wspólnego otrzymała na wyłączną własność nieruchomość, na której wybudowała dom

przy istotnym udziale uczestnika oraz ze środków pochodzących ze sprzedaży działek

wydzielonych ze wspólnej nieruchomości. Nieruchomość tę zbyła za kwotę 180 000 zł

nabywając mieszkanie, które aktualnie zajmuje.

Sąd Okręgowy w P. wyrokiem z dnia 8 grudnia 2006 r. oddalił apelację

wnioskodawczyni, akceptując dokonany przez Sąd Rejonowy sposób podziału i

rozliczenia majątku stron.

Skarga kasacyjna wnioskodawczyni oparta została na podstawie naruszenia

przepisów postępowania – art. 316 k.p.c. w zw. z art. 567 § 3 i art. 684 k.p.c. przez

zaniechanie ustalenia wartości majątku podlegającego podziałowi według cen

aktualnych. W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego skarżąca zarzuciła

naruszenie art. 3581 § 3 k.c. przez jego niezastosowanie przy ustaleniu wartości

spłaconego kredytu przez uczestnika postępowania.

We wniosku kasacyjnym zawarte

jest żądanie uchylenia zaskarżonego

postanowienia oraz zmianę postanowienia Sądu Rejonowego i dokonanie podziału

majątku wspólnego przez fizyczny podział nieruchomości ewentualnie uchylenie

zaskarżonego postanowienia oraz postanowienia Sądu rejonowego i przekazanie

sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzutom naruszenia art. 316 k.p.c. w zw. z art. 567 § 3 i art. 684 k.p.c. oraz art.

3581 § 3 k.p.c. nie można odmówić słuszności.

Rozważania Sądu Okręgowego i zawarte w nich stwierdzenia w istocie mogłyby

stanowić uzasadnienie zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej. Sąd Okręgowy

podniósł, że podział prawidłowy wprawdzie wymagałby jeszcze jednej operacji, a

mianowicie ustalenia wartości majątku podlegającego podziałowi według cen z chwili

podziału, jednak zaniechanie tej czynności przez Sąd Rejonowy zasługiwało na uznanie.

Usprawiedliwieniem zaniechania tej operacji miałaby być okoliczność, że ustalenie

aktualnej wartości nieruchomości wymagałoby przeprowadzenia kolejnego dowodu z

opinii biegłego, bowiem opinia z 2001 r. zdezaktualizowała się, zwłaszcza w świetle

zmian cen nieruchomości w ostatnim okresie. Sąd Okręgowy podniósł ponadto, że

aktualna opinia musiałaby uwzględnić, pominiętą przez biegłego okoliczność, że w 1986

r. nieruchomość miała charakter rolniczy. Z kolei ustalenie wartości spłaconego kredytu

wymagałoby – jak zaznaczył Sąd Okręgowy – oparcia się na dyrektywie wynikającej z

art. 3581 § 3 k.c., która jest bardzo ogólnikowa i nie wskazuje precyzyjnej metody

przerachowania zobowiązania. Według tego Sądu uzasadnione byłoby przeliczenie

wartości spłaconego kredytu w oparciu o porównanie do wartości samej nieruchomości,

a to oznaczałoby, że dokonane przez Sąd Rejonowy „rozliczenie co do proporcji

poszczególnych wielkości byłoby identyczne, a uległyby zmianie jedynie liczby

bezwzględne”.

W rozważaniach Sądu Okręgowego brak jest konsekwencji, skoro Sąd ten

wprawdzie przyznał, że ustalenie majątku wspólnego powinno nastąpić według stanu na

dzień rozwiązania małżeństwa, ale według cen z chwili dokonywania podziału, a mimo

to rozliczenia takiego nie przeprowadził. Okoliczność, że prawidłowe dokonanie podziału

według tej reguły wymaga przeprowadzenia dodatkowego dowodu z opinii biegłego, a

także wymaga ustalenia wartości nakładu uczestnika postępowania z tytułu spłaconego

kredytu, który obciążał małżonków, nie może usprawiedliwiać zaniechania tych

czynności. Twierdzenie, że ich przeprowadzenie skutkowałoby tym, że „rozliczenie co

do proporcji poszczególnych wielkości byłoby identyczne, a uległyby zmianie jedynie

liczby bezwzględne”, nie zostało wykazane.

Gdy chodzi o prawo zbywalne zasadą naszego ustawodawstwa jest szacowanie

składników majątkowych, należących do kilku osób, przy podziale według wartości

rynkowej z chwili podziału. Odstąpienie od tej zasady musiałoby opierać się na

szczególnej podstawie prawnej, a takiej w rozpoznawanej sprawie brak. W sytuacji, gdy

między powstaniem stanu wspólności a działem występuje duża różnica w czasie, to

zaniechanie dokonania podziału majątku wspólnego według cen z chwili podziału może

prowadzić do uzyskania przez jednego z małżonków składnika majątkowego

posiadającego wartość rynkową znacznie przewyższającą cenę uzyskania jego przez

obu małżonków. W judykaturze przyjmuje się jednolicie i konsekwentnie, że o

rozstrzygnięciach dotyczących dzielonego majątku decydują we wszystkich sprawach

działowych, szeroko rozumianych (zniesienie współwłasności, dział spadku, podział

majątku wspólnego małżonków), okoliczności i dowody istniejące w chwili podziału (por.

postanowienie SN z dnia 27 sierpnia 1979 r., III CRN 137/79, OSNCP 1980, nr 2, poz.

33 oraz postanowienie SN z dnia 16 marca, II CRN 31/94, Wokanda 1994, nr 9, poz. 9).

Skoro zaskarżone postanowienie wydane zostało z naruszeniem wskazanych

reguł i powołanych w skardze kasacyjnej przepisów, należało orzec, jak w sentencji (art.

39815 § 1 w zw. z art. 108 § 2 i art. 391 § 1 oraz art. 13 § 2 k.p.c.).