II CSK 414/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 414/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Jan Górowski

w sprawie z powództwa J. S.

przeciwko W. K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 2 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 12 stycznia 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok w części zmieniającej wyrok Sądu

Okręgowego w P. z dnia 28 maja 2009 r. (sygn. Akt […]) przez

oddalenie powództwa (pkt I ppkt 2) oraz oddalającej apelację

(pkt II) i orzekającej o kosztach (pkt I ppkt 3 i pkt III) i w tym

zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego

rozpoznania

i rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Powód J. S. domagał się od pozwanego W. K. kwoty 217 160 zł z

ustawowymi odsetkami od dnia 4 maja 2007 r. do dnia zapłaty. Wyrokiem z dnia 28

maja 2009 r. Sąd Okręgowy w P. uwzględnił w całości żądanie powoda.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że w dniu 8 września 2005 r. strony zawarły

umowę o roboty budowlane, której przedmiotem była budowa sali wielofunkcyjnej

w B. Strony umowy postanowiły między innymi, że roboty dodatkowe, nieobjęte

przekazaną dokumentacją, będą wykonane na podstawie wpisu do dziennika

budowy dokonanego przez zamawiającego (pozwanego) bądź organ nadzoru

budowlanego oraz zawartego przez strony aneksu do umowy (§ 8 umowy) oraz

że zmiana umowy będzie dokonywana w formie pisemnej pod rygorem nieważności

(§ 13 umowy).

Realizując umowę powód dokonał szeregu robót dodatkowych i w związku

z tym przygotował projekt aneksu do umowy, którego pozwany nie podpisał.

Pozwany nie zaakceptował również przedstawionego przez powoda kosztorysu.

Łączny koszt prac dodatkowych wyniósł 177 762 zł. Ponadto pozwany nie zapłacił

powodowi kwoty 39 398 zł za wykonane i odebrane prace objęte pierwotnym

projektem wykonawczym.

Sąd Okręgowy stwierdził, że za wykonane przez powoda roboty dodatkowe

należy mu się dodatkowe wynagrodzenie odpowiadające rzeczywistej ich wartości,

gdyż nie zostały one objęte wynagrodzeniem ryczałtowym, określonym w zawartej

przez strony umowie. Powodowi należy się również część wynagrodzenia za roboty

objęte umową, której pozwany nie zapłacił.

Na skutek apelacji pozwanego Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 12 stycznia

2010 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że zasądził od

pozwanego na rzecz powoda kwotę 39 398 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 4

maja 2007 r. do dnia zapłaty i oddalił powództwo w pozostałym zakresie.

Sąd drugiej instancji podzielił zawarty w apelacji zarzut naruszenia art. 632

w zw. z art. 65 § 2 k.p.c. Stwierdził, że skoro pozwany nie podpisał przygotowanego

przez powoda aneksu do umowy oraz nie zaakceptował przedstawionego

kosztorysu, to brak było podstaw do uznania, że nastąpiła zmiana umowy

usprawiedliwiająca żądanie powoda o zasądzenie dodatkowego wynagrodzenia.

Powód wykonał zatem prace nie objęte umową na własne ryzyko.

W skardze kasacyjnej opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego

(art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.), powód zarzucił naruszenie art. 405 k.c. przez jego

niezastosowanie, wskazując, że pozwany nie płacąc za wykonane roboty

dodatkowe bezpodstawnie się wzbogacił. Skarżący wnosił

o uchylenie wyroku

Sądu drugiej instancji w części zmieniającej wyrok Sądu pierwszej instancji przez

częściowe oddalenie powództwa oraz w części oddalającej jego apelację

i orzekającej o kosztach procesu oraz zmianę tego wyroku przez dodatkowe

zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 177 762 zł z ustawowymi

odsetkami od dnia 4 maja 2007 r. do dnia zapłaty, ewentualnie o uchylenie wyroku

w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z dokonanych w sprawie ustaleń, stanowiących podstawę zaskarżonego

orzeczenia, którymi Sąd Najwyższy jest związany (art. 39813 § 2 k.p.c.) wynika,

że wynagrodzenie ryczałtowe uzgodnione przez strony w umowie o roboty

budowlane, nie obejmowało wynagrodzenia za ewentualne roboty dodatkowe oraz

że powód wykonał roboty dodatkowe w związku z dokonaną przez pozwanego

zmianą koncepcji robót wykończeniowych. Sąd Apelacyjny, uchylając się od oceny

twierdzeń pozwanego, że były to „prace zamienne”, które powód powinien wykonać

w ramach uzgodnionego wynagrodzenia ryczałtowego, podniósł, że ocena taka

byłaby bez znaczenia, skoro – w świetle uzgodnień przyjętych w § 8 i 13 umowy –

wynagrodzenie za te prace przysługiwało powodowi tylko w razie sporządzenia

przez strony pisemnego aneksu określającego zakres i wartość robót. Z ustaleń

i rozważań Sądu Apelacyjnego wynika zatem, że

roboty nie objęte zakresem

wskazanym w umowie o roboty budowlane zostały wykonane na podstawie

nieważnej dodatkowej ustnej umowy zmieniającej umowę o roboty budowlane.

Nieważność ustnej umowy wynika z § 13 umowy o roboty budowlane, zgodnie

z którym „każda zmiana niniejszej umowy wymaga formy pisemnego aneksu – pod

rygorem nieważności”. Roszczenia dochodzonego na podstawie nieważnej umowy

powód nie mógł więc skutecznie dochodzić.

Zagadnienie skutków prawnych wskazania przez powoda przepisów prawa

materialnego mogących stanowić podstawę prawną orzeczenia oraz możliwości

zasądzenia na podstawie art. 405 k.c. wynagrodzenia za roboty budowlane

wykonane

na

podstawie

nieważnej

umowy,

było

przedmiotem

rozważań

w kontekście

ograniczeń

w orzecznictwie Sądu Najwyższego.

Sąd

Najwyższy oceniając

obie

kwestie

wynikających z zasady określonej w art. 321 § 1 k.p.c. trafnie podniósł,

że wprawdzie wskazanie przez powoda przepisów prawa materialnego nie jest

wymagane – w myśl zasady da mihi factum, dabo tibi ius – to jednak nie pozostaje

bez znaczenia dla przebiegu i wyniku sprawy, skoro pośrednio określa także

okoliczności faktyczne uzasadniające żądanie pozwu (wyrok SN z 23 lutego 1999

r., I CKN 252/98, OSNC 1999, nr 9, poz.152). W wyroku z dnia 7 listopada 2007 r.,

II CSK 344/07 (LEX nr 388844) Sąd Najwyższy uznał, że w sytuacji,

gdy nieważność umowy, ze względu na niezachowanie formy, uniemożliwia

zasądzenie tej równowartości jako wynagrodzenia, nie ma przeszkód, aby

równowartość tych robót uwzględnić na podstawie przepisów o bezpodstawnym

wzbogaceniu,

skoro

o ich

wartość

strona

pozwana

bezspornie

została

wzbogacona. Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 11 marca

2010 r. IV CSK 401/10 (niepubl.), uznając, że jeżeli powód domaga się zasądzenia

określonej kwoty pieniężnej na podstawie umowy zawartej z pozwanym, sąd –

stwierdziwszy nieważność tej umowy – może uwzględnić powództwo na podstawie

przepisów

o bezpodstawnym

wzbogaceniu,

bez

potrzeby

dokonywania

przedmiotowej zmiany powództwa.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną powoda,

podzielił stanowisko zaprezentowane w powołanych orzeczeniach. W rozpoznanej

sprawie przedmiotem żądania jest równowartość robót wykonanych przez powoda.

Nie budzi wątpliwości, że do ustalonej przez Sąd Apelacyjny podstawy faktycznej

wyznaczonej twierdzeniami powoda, nie mogły mieć zastosowania – z podanych

wcześniej przyczyn – przepisy prawa materialnego, na które powołał się powód, nie

było natomiast przeszkód – ze względu na to, że podstawa faktyczna jest taka

sama – do zastosowania art. 405 k.c.

Z przytoczonych względów, uznając zarzut naruszenia art.405 k.c. przez

jego niezastosowanie za zasadny, Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji (art. 398 15

oraz art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.).