Supreme Court allows bankruptcy claim against prior offset ruling due to different legal grounds and parties.

Sygn. akt II CSK 414/09

POSTANOWIENIE

Dnia 3 lutego 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa Syndyka Masy Upadłości Przedsiębiorstwa Produkcyjno Handlowo - Usługowego "M.(…)" Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w O.

przeciwko Z. D.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 3 lutego 2010 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 lutego 2009 r., sygn. akt I ACz (…),

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Okręgowego w K. z

dnia 13 stycznia 2009 r. oraz przekazuje sprawę do rozpoznania Sądowi

Okręgowemu w K., pozostawiając mu rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 13 stycznia 2009 r. odrzucił pozew

syndyka masy upadłości Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Handlowo-Usługowego "M.(…)"

Sp. z o.o. w O. przeciwko Z. D. o zapłatę.

Rozstrzygnięcie oparte zostało na następujących ustaleniach i ocenach. W dniu

16 stycznia 2006 r. powód wniósł przeciwko pozwanemu pozew o stwierdzenie

bezskuteczności w stosunku do masy upadłości "M.(…)" potrąceń dokonanych w dniu 9

września 2005 r. przez pozwanego, a także o zasądzenie od pozwanego kwoty

2 990 916,41 zł, która nie weszła do masy upadłości na skutek bezprawnie dokonanych

potrąceń. Wyrokiem z dnia 21 stycznia 2008 r. Sąd Okręgowy w K. oddalił powództwo.

Sąd ten uznał, że w dniu 9 września 2005 r. doszło do potrącenia ustawowego,

dokonanego w drodze oświadczenia złożonego przez Z. D. Wyrok ten jest prawomocny.

Wierzytelności, które były przedmiotem potrącenia 9 września 2005 r., są tożsame z

wierzytelnościami, których powód dochodzi wniesionym w niniejszej sprawie pozwem.

Zdaniem Sądu, pomimo innego charakteru i sposobu sformułowania żądań oraz ich

odmiennej podstawy, obie sprawy dotyczyły ustalenia istnienia oraz wysokości tej samej

wierzytelności i w konsekwencji zasądzenia jej na rzecz powoda. Zaistniała zatem

podstawa do odrzucenia pozwu, co też Sąd Okręgowy uczynił na podstawie art. 199 § 1

pkt 1 k.p.c.

Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 24 lutego 2009 r. oddalił zażalenie

powoda od powyższego postanowienia.

Postanowienie Sądu Apelacyjnego zaskarżył powód skargą kasacyjną. W

skardze, opartej na obu podstawach kasacyjnych (art. 398³ § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.), zarzucił

naruszenie prawa materialnego, to jest art. 127, 128 i 134 prawa upadłościowego i

naprawczego poprzez błędną wykładnię wyrażającą się w uznaniu, że dopuszczalny jest

ich kumulatywny zbieg z art. 498, 535 i 405 k.c.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzucił naruszenie art. 199 § 1 pkt 2 i art.

366 k.p.c. poprzez błędną wykładnię prowadzącą do uznania, że rozstrzygnięcie

zapadłe w postępowaniu na podstawie art. 127, 128 i 134 prawa upadłościowego i

naprawczego tworzy pomiędzy stronami stan powagi rzeczy osądzonej w zakresie

roszczeń wynikających z art. 498, 535 i 405 k.c. oraz naruszenie art. 378 § 1 k.p.c. w

zw. z art. 397 § 2 k.p.c. poprzez nierozważenie wszystkich podniesionych w zażaleniu

zarzutów.

W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości

oraz uchylenie postanowienia Sądu Okręgowego w K. i przekazanie sprawy temu

Sądowi do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach procesu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Jak wynika z art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., odrzucenie pozwu musi nastąpić m.in.

wtedy, jeżeli o to samo roszczenie pomiędzy tymi samymi stronami sprawa została już

prawomocnie osądzona. W takim bowiem wypadku istnieje powaga rzeczy osądzonej

(art. 366 k.p.c.), a ponowne orzekanie o tym samym pomiędzy tymi samymi stronami

stanowi uchybienie prowadzące do nieważności postępowania (art. 379 pkt 3 k.p.c.).

Odrzucając pozew sąd ocenia zatem treść zgłoszonego w drugiej sprawie roszczenia

oraz przedmiot rozstrzygnięcia wydanego w sprawie poprzednio osądzonej z udziałem

tych samych stron.

Zgodnie z treścią art. 366 k.p.c., wyrok prawomocny korzysta z powagi rzeczy

osądzonej tylko co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot

rozstrzygnięcia (które niekiedy różni się od treści rozpoznawanego roszczenia), a

ponadto tylko między tymi samymi stronami. Przepis zakłada przedmiotową i

podmiotową tożsamość dwóch orzeczeń i dopiero kumulacja tych elementów pozwala

na stwierdzenie, że doszło do powtórnego wydania orzeczenia w tej samej sprawie (tak

m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2007 r., I CSK 479/06, postanowienie

z dnia 30 listopada 2007 r., IV CSK 267/07, wyrok z dnia 6 marca 2008 r., II UK 144/07).

Chodzi nie tylko o tożsamość przedmiotu rozstrzygnięcia w obu sprawach (po raz

pierwszy i później ponownie osądzonej), lecz również tożsamość okoliczności

faktycznych, z których wynika w jednej i drugiej sprawie roszczenie procesowe (por.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 czerwca 1971 r., II CZ 59/71, OSNC 1971, nr

12, poz. 226) oraz zbieżność podstawy prawnej (por. zwłaszcza postanowienie SN z

dnia 29 stycznia 1997 r., I CKU 65/96, teza publ.: Prok. i Pr. - dod. 1997, nr 7-8, poz. 41;

wyrok SN z dnia 22 kwietnia 1967 r., I CR 570/66, OSPiKA 1968, nr 7-8, poz. 158).

Należy także dodać, że z powagi rzeczy osądzonej korzysta sentencja wyroku. Motywy

rozstrzygnięcia istotne są natomiast dla określenia granic powagi rzeczy osądzonej, co

ma szczególne znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy powództwo zostało w całości lub części

oddalone, tak jak stało się w sprawie poprzednio rozpoznanej (VI GC 21/06).

Z motywów rozstrzygnięcia w tej sprawie wynika, że przedmiotem rozstrzygnięcia

było zgłoszone przez Syndyka masy upadłości "M.(…)" żądanie stwierdzenie

bezskuteczności w stosunku do masy upadłości potrąceń wierzytelności na łączną

kwotę 2 990 916,41 zł dokonanych przez pozwanego Z. D. prowadzącego działalność

gospodarczą pod firmą "M.(…)" Zakład Pracy Chronionej w O. oraz żądanie zasądzenia

tej kwoty z odsetkami do masy upadłości. Podstawę faktyczną tego orzeczenia

stanowiło ustalenie, że upadłemu przysługiwała wierzytelność wobec pozwanego w

kwocie 2 990 916,41 zł z tytułu umowy sprzedaży, pozwany był jednak wierzycielem

upadłego z innego tytułu, wierzytelność opiewała na taką samą kwotę, oraz, że pozwany

dokonał potrącenia, wskutek czego doszło do wzajemnego umorzenia wierzytelności.

Potrącenie było skuteczne i doprowadziło do wygaśnięcia wierzytelności upadłego,

wobec czego żądanie zasądzenia potrąconej kwoty do masy upadłości było niezasadne.

Podstawę prawną rozstrzygnięcia stanowiły przepisy art. 127, 128 i 134 ustawy z dnia

28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze (tekst jedn.: Dz. U. z 2009 r. Nr

175, poz. 1361; dalej: p.u.n.). Powstaje w tej sytuacji pytanie, czy rozstrzygnięcie o

zasadności zarzutu potrącenia stwarza powagę rzeczy osądzonej.

W orzecznictwie przeważa pogląd, jakkolwiek wyrażane jest także inne

stanowisko, że zarzut potrącenia jest środkiem obrony pozwanego w procesie (m.in.

uchwały Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 1987 r., III CZP 69/87, OSNCP 1989, nr

4, poz. 64, z dnia 23 stycznia 2007 r., III CZP 125/06, OSNC 2007, nr 11, poz. 162;

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 6 września 1983 r., IV CR 260/83, OSNCP 1984, nr 4,

poz. 59, z dnia 11 września 1987 r., I CR 184/87, niepubl.; z dnia 27 lutego 2004 r., V

CK 190/03, "Biuletyn SN" 2004, nr 7, s. 10 i z dnia 7 maja 2004 r., I CK 666/03, OSNC

2005, nr 5, poz. 86). W konsekwencji uznaje się, że podniesienie zarzutu potrącenia nie

powoduje stanu zawisłości co do wierzytelności przedstawionej do potrącenia, jak też że

powaga rzeczy osądzonej orzeczenia wydanego w procesie, w którym podniesiono

zarzut potrącenia, nie obejmuje oceny zasadności tego zarzutu, a więc kwestii istnienia

lub nieistnienia wierzytelności nim objętej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 września

1983 r., IV CR 260/83). W uchwale z dnia 20 listopada 1987 r., III CZP 69/87 Sąd

Najwyższy wskazał, że nieuwzględnienie przez sąd zarzutu potrącenia nie stanowi

przeszkody w późniejszym dochodzeniu pozwem objętego tym zarzutem roszczenia,

oraz, że zarzut potrącenia, którego uwzględnienie stanowić może przesłankę oddalenia

powództwa, należy traktować jako element stanu faktycznego sprawy, a więc element

uzasadnienia wyroku. Jak zaś wyżej wskazano, uzasadnienie ma znaczenie jedynie dla

sprecyzowania przedmiotu rozstrzygnięcia, samo z powagi rzeczy osądzonej nie

korzysta. Sam fakt zatem, że w poprzednim procesie orzeczono o zasadności zarzutu

potrącenia, nie może decydować o tym, że zgłoszone obecnie roszczenie jest tożsame z

tym, które już było przedmiotem rozstrzygnięcia.

Na marginesie należy zwrócić uwagę, że przepisy art. 127 i 128 p.u.n. uznają za

bezskuteczne z mocy samego prawa czynności prawne upadłego dokonane w

określonym czasie przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości z określonym

kręgiem podmiotów, a na podstawie art. 134 p.u.n. orzeka się zwrot do masy upadłości

tego, co na podstawie bezskutecznej czynności upadłego ubyło z masy lub do niej nie

weszło. Chodzi zatem o czynności prawne upadłego, a nie innego podmiotu, tymczasem

przedmiotem rozstrzygnięcia była skuteczność potrącenia dokonanego nie przez

upadłego, ale przez pozwanego.

W obecnie dochodzonej sprawie powód żąda zapłaty kwoty 2 990 916,41 zł z

tytułu umowy sprzedaży drutu i kleju. Tożsamość podmiotowa nie budzi wątpliwości,

taka sama jest również wysokość dochodzonej kwoty. Trafnie zarzucał skarżący, że nie

zachodzi, wbrew odmiennej ocenie orzekających Sądów, tożsamość przedmiotowa obu

roszczeń, inna jest bowiem podstawa faktyczna i prawna. Celem postępowania z art.

134 p.u.n. nie jest rozstrzygnięcie o roszczeniu, lecz zachowanie nieuszczuplonej

wskutek bezskutecznej czynności prawnej upadłego masy upadłości dla ochrony

wierzycieli. Pomimo tego zatem, że w sprawie VI GC Sąd ocenił (jakkolwiek niezgodnie

z art. 127 i 128 p.u.n.) skuteczność potrącenia dokonanego przez pozwanego, to jednak

przedmiotem rozstrzygnięcia nie było roszczenie o zapłatę z umowy sprzedaży, ale

ochrona masy upadłości w interesie wierzycieli.

W konsekwencji powyższych rozważań należało uznać za uzasadniony zarzut

naruszenia art. 199 § 1 pkt 2 i art. 366 k.p.c. Zasadny jest także zarzut naruszenia art.

378 § 1 w związku z art. 397 k.p.c., bowiem Sąd Apelacyjny, podzielając trafność

postanowienia odrzucającego pozew, nie odniósł się w istocie do podniesionych w

zażaleniu zarzutów dotyczących odmienności podstawy prawnej żądań dochodzonych w

obu sprawach.

Gdy chodzi o zarzuty podniesione w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej, należy

wskazać, że nie zostały one dostatecznie uzasadnione. Ogólnie zatem wystarczy

wskazać, że przepisy p.u.n. zawierają szczególne regulacje dotyczące możliwości

potrącenia w zależności od tego, czy chodzi dopuszczalność upadłość z możliwością

zawarcia układu, czy o upadłość obejmującą likwidację majątku dłużnika i czy obie

wierzytelności istniały w dacie ogłoszenia upadłości, czy też jedna z nich powstała po tej

dacie. Inne przesłanki potrącenia uregulowane są w przepisach kodeksu cywilnego.

Niewątpliwie jednak dopuszczalność potrącenia (o ile taki zarzut ogóle zostanie

podniesiony) wobec podmiotu, w stosunku do którego ogłoszona została upadłość,

wymaga uwzględnienia stosownych przepisów p.u.n.

Wobec powyższego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 398 15

k.p.c.