Supreme Court allows third paternity denial suit despite prior judgment due to new facts and changed legal basis.

Sygn. akt II CSK 411/12

POSTANOWIENIE

Dnia 7 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Anna Kozłowska

SSA Monika Koba

Protokolant Maryla Czajkowska

w sprawie z powództwa Z. K.

przeciwko D. P. i A. K.

o zaprzeczenie ojcostwa,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 7 marca 2013 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 26 stycznia 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu

Rejonowego w K. z dnia 28 listopada 2011 r., sygn. akt III RC […]

i przekazuje temu Sądowi sprawę do ponownego rozpoznania i

rozstrzygnięcia o kosztach postępowania zażaleniowego i

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 26 stycznia 2012 r. oddalił

zażalenie na postanowienie Sądu Rejonowego w K. z dnia 28 listopada 2011 r.,

odrzucające na podstawie art. 199 §1 pkt 2 k.p.c. pozew o zaprzeczenie ojcostwa,

wniesiony przez Z. K. w dniu 8 sierpnia 2011 r. przeciwko A. K. (urodzonej w dniu

25 listopada 1992 r.) i jej matce D. P.

Według dokonanych ustaleń żądanie zaprzeczenia ojcostwa powoda było

wcześniej dwukrotnie rozpoznane w sprawach wytoczonych w 1994 r. oraz 2008 r.

W pierwszej z nich powództwo Prokuratora – mimo ustalenia, że Z. K., u którego

stwierdzono niepłodność, nie jest on biologicznym ojcem A. K. – zostało oddalone

prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w K. z dnia 29 listopada 1994. r. (sygn.

akt III RC […]94). Z uzasadnienia tego orzeczenia wynika, że Z. K. był inicjatorem

zapłodnienia

D. P.,

wówczas

okolicznościach

przez

niego

jego

żony,

przez

zaaranżowanych.

Z

innego

tego

mężczyznę,

względu

w

żądanie

zaprzeczenia ojcostwa zostało ocenione za sprzeczne z zasadami współżycia

społecznego. Małżeństwo powoda z pozwaną D. P. rozwiązane zostało przez

rozwód wyrokiem z dnia 15 lutego 1996 r.

W drugiej sprawie o zaprzeczenie ojcostwa, wytoczonej przez Z. K., Sąd

Rejonowego w K. postanowieniem z dnia 16 stycznia 2009 r. odrzucił pozew,

uznając, że sprawa wcześniej została prawomocnie osądzona.

W sprawie wytoczonej po raz trzeci, zakończonej powołanym na wstępie

postanowieniem z dnia 26 stycznia 2011 r. Sądy obu instancji również uznały,

że występuje stan powagi rzeczy osądzonej (res iudicata). W ocenie Sądu

Okręgowego, w okolicznościach ustalonych w sprawie III RC […]/94 prawo A. K. do

funkcjonowania w społeczeństwie jako córki powoda - mimo że nie jest on jej

biologicznym ojcem – nadal podlega ochronie i jest nadrzędne nad prawem do

zaprzeczenia ojcostwa. Okoliczność, iż A. K. jest obecnie osobą pełnoletnią i żyje w

pełnej rodzinie, natomiast sytuacja materialna i życiowa Z. K. jest trudna nie

świadczy o tym, że uległy zmianie przesłanki przedmiotowe i podmiotowe obu

spraw; nadal są one tożsame. Argumenty podniesione przez powoda mogłyby

ewentualnie uzasadniać powództwo o zmianę orzeczenia dotyczącego obowiązku

alimentacyjnego powoda względem pozwanej A. K., nie mogą natomiast stanowić

podstawy ponownego merytorycznego rozpoznania powództwa o zaprzeczenie

ojcostwa w płaszczyźnie zasad współżycia społecznego.

Skarga kasacyjna powoda oparta została na podstawie naruszenia art.199

§ 1 pkt 2 k.p.c. przez jego zastosowanie. Zdaniem Z. K. zaskarżone postanowienie

jest sprzeczne także z art. 5 k.c. oraz narusza przepisy art. 31 i 47 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej, które gwarantują prawa i wolności obywatelskie, w tym

prawo do życia prywatnego i rodzinnego.

Prokurator Generalny, działając na podstawie art. 3988 § 1 k.p.c. wyraził

pogląd, że ze względu na upływ terminu do wytoczenia powództwa oraz uzyskanie

przez pozwaną A. K. pełnoletniości przed wniesieniem pozwu, powództwo powinno

być oddalone, nie zaś pozew odrzucony.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota sprawy sprowadza się do kwestii, czy zachodzi powaga rzeczy

osądzonej w sprawie o zaprzeczenie ojcostwa, w której były mąż matki dziecka,

który nie jest biologicznym ojcem dziecka, powołał – poza zdarzeniami, które

w sprawie prawomocnie osądzonej stanowiły w świetle art. 5 k.c. podstawę

oddalenia powództwa – nowe okoliczności, żądając ponownej oceny powództwa

w płaszczyźnie zasad współżycia społecznego.

Przepis art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. z punktu widzenia przesłanki res iudicata

podlega wykładni i stosowaniu w powiązaniu z art.366 k.p.c., który reguluje zakres

powagi rzeczy osądzonej, stanowiąc, że wyrok prawomocny ma powagę rzeczy

osądzonej tylko co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot

rozstrzygnięcia, a ponadto tylko między tymi samymi stronami. Oznacza to, że

tożsamość roszczenia w rozumieniu art.199 § 1 pkt 2 k.p.c. zachodzi, gdy

identyczne są nie tylko przedmiot, ale i podstawa sporu (postanowienie Sądu

najwyższego z dnia 9 czerwca 1971 r., II CZ 59/71, OSNCP 1971, nr 12, poz. 226).

W doktrynie trafnie podnosi się, że „podstawa sporu” w rozumieniu art. 366 k.p.c.

nie może być identyfikowana z terminem „podstawa powództwa”, gdyż tym

terminem nie jest objęte stanowisko strony pozwanej, ani też z terminem „podstawa

faktyczna i prawna orzeczenia sądowego”, gdyż podstawy te wyrażają jedynie

motywy takiego, a nie innego rozstrzygnięcia sądu. Motywy te powinny m.in.

wskazywać, jaka jest podstawa sporu. Skoro w art. 366 k.p.c. nie ma wzmianki

o żądaniu powoda bądź stron, a przedmiot rozstrzygnięcia sądu powiązany został

jedynie z „podstawą sporu” przyjąć należy, że o granicach przedmiotowych (a także

podmiotowych) powagi rzeczy osądzonej prawomocnego wyroku decyduje

wyłącznie faktyczny w danej sprawie przedmiot rozstrzygnięcia, a nie żądanie

powoda, zgłoszone w pozwie.

Sąd Okręgowy uznał, że zachodzi powaga rzeczy osądzonej z tego względu,

że w poprzedniej sprawie żądanie zaprzeczenia ojcostwa było już przedmiotem

oceny Sądu z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. W istocie podstawę

sporu, o której mowa w art. 366 k.p.c. Sąd ten nietrafnie utożsamił z podstawą

faktyczną i prawną poprzedniego orzeczenia sądowego. Uszło uwagi Sądu

Okręgowego, że w sprawie niniejszej pozwany zgłosił twierdzenia co do

okoliczności faktycznych, które nie zostały powołane w poprzednim procesie, ale

nie z tego względu, że pozwany zaniedbał ich zgłoszenia, lecz dlatego, że przed

zamknięciem rozprawy w tamtej sprawie one nie istniały. Twierdzenie, że

prawomocny wyrok oddalający powództwo o zaprzeczenie ojcostwa w sprawie

III RC […]/94 ma powagę rzeczy osądzonej co do tego co w związku z podstawą

sporu w tamtej sprawie stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia, nie znajduje

usprawiedliwienia, inna jest bowiem w obu sprawach podstawa sporu.

Przedstawiony wywód prowadzi do wniosku, że nie zachodzi powaga rzeczy

osądzonej w sprawie o zaprzeczenie ojcostwa, w której były mąż matki dziecka,

niebędący biologicznym ojcem dziecka, powołał – poza zdarzeniami, które

uzasadniały w sprawie prawomocnie osądzonej oddalenie powództwa na

podstawie art. 5 k.c. – nowe okoliczności, żądając ich oceny w płaszczyźnie zasad

współżycia społecznego; nie było więc podstaw do odrzucenia pozwu na podstawie

art.199 pkt 2 k.p.c.

Powołany w skardze zarzut naruszenia art. 5 k.c. ocenić należało jako

przedwczesny. Sąd Okręgowy, akceptując postanowienie o odrzuceniu pozwu, nie

badał w ogóle okoliczności faktycznych powstałych po prawomocnym osądzeniu

sprawy III RC […]/94 uznając, że nie mają one istotnego znaczenia w sprawie

o zaprzeczenie ojcostwa. Nie mógł więc naruszyć prawa materialnego, w tym art. 5

k.c. przez jego zastosowanie.

Sąd Najwyższy prezentując pogląd, że nowe okoliczności, które nie były

objęte

podstawą

sporu

w

sprawie

zakończonej

oddaleniem

powództwa

o zaprzeczenie ojcostwa z powodu jego sprzeczności z zasadami współżycia

społecznego, umożliwiają ponowne wytoczenie powództwa i podjęcie przez Sąd

oceny tych okoliczności w płaszczyźnie art. 5 k.c., z całą mocą chciałby podkreślić,

że przeprowadzenie takiego postępowania może mieć miejsce tylko w sprawie

wszczętej na skutek pozwu wniesionego przez osobę uprawnioną. Należy ponadto

pamiętać, że z nowym powództwem o zaprzeczenie ojcostwa może wystąpić tylko

ta strona poprzedniego procesu, której nie upłynął termin do wytoczenia

powództwa. Zgodnie z art. 63 k.r.o. mężowi (byłemu mężowi) matki dziecka

przysługuje legitymacja do wytoczenia powództwa w ciągu sześciu miesięcy od

dnia, w którym dowiedział się o urodzeniu dziecka przez żonę, nie później jednak

niż

do

osiągnięcia

przez

dziecko

pełnoletności.

Ograniczenie

czasowe

dopuszczalności wytoczenia powództwa przez męża matki dziecka do osiągnięcia

przez nie pełnoletniości wynika z przyjętej przez ustawę z 6 listopada 2008 r.

o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw

(Dz. U. Nr 220, poz.1431) zasady, że po osiągnięciu przez dziecko pełnoletniości

tylko ono powinno decydować, czy chce ustalenia bądź zaprzeczenia swego

pochodzenia. Od chwili osiągnięcia przez dziecko pełnoletniości tylko ono

i prokurator (art. 86 k.r.o.) mogą wytoczyć powództwo o zaprzeczenie ojcostwa.

Zagadnienie stosowania art.5 k.c. do przewidzianego w art.63 k.r.o., terminu

zawitego, którego upływ sąd uwzględnia z urzędu, a nie na zarzut pozwanego, nie

było – ze względu na odrzucenie pozwu - przedmiotem oceny obu orzekających

Sądów. Nie może zatem być objęte oceną w ramach postępowania wywołanego

skargą kasacyjną od postanowienia oddalającego zażalenie na odrzucenie pozwu.

Z przytoczonych względów należało orzec, jak w sentencji (art.398 15 § 1

k.p.c.).

db