II CSK 405/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 405/08

POSTANOWIENIE

Dnia 7 stycznia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku R.G. i E.K.

przy uczestnictwie [...]

o zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 7 stycznia 2009 r.,

skargi kasacyjnej uczestników postępowania J.M. i I.M.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 6 grudnia 2007 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu pozostawiając

temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

kasacyjnego

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 12 czerwca 2007 r. Sąd Rejonowy w Ł.,

uwzględniając ostateczny wniosek R.G. i E.K., który pierwotnie obejmował

zniesienie współwłasności nieruchomości, stwierdził, że S. i J. małżonkowie R.

nabyli przez zasiedzenie na prawach wspólności ustawowej małżeńskiej ½ udziału

we współwłasności nieruchomości położonej w Ł. przy ulicy C. 51 dla której w tym

samym sądzie prowadzona jest księga wieczysta numer [...].

Od tego postanowienia apelację złożyli uczestnicy postępowania J.M. i I.M.

Zarzucili w niej między innymi naruszenie art. 336 k.c. przez przyjęcie, że

posiadanie udziału w nieruchomości przez małżonków R. miało charakter

samoistny, pomimo iż J.R. podkreślała, że nie jest jedyną właścicielką i nigdy nie

manifestowała woli władania nieruchomością cum animo rem sibi habendi.

Skarżący powołując się na postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11

października 2002 r., (sygn. akt I CKN 1009/00, nie publ.) podnieśli także, że

współwłaściciel żądający stwierdzenia zasiedzenia udziału innego współwłaściciela

powinien udowodnić, że zmienił zakres swego posiadania i uzewnętrznił tę zmianę

wobec współwłaściciela.

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 6 grudnia 2007 r. oddalił w całości

apelację

uczestników

obciążając

ich

kosztami

poniesionymi

przez

wnioskodawczynie.

Sąd odwoławczy podzielił w całości ustalenia faktyczne sądu pierwszej instancji

zwłaszcza w tym zakresie, który usprawiedliwiał ocenę, iż posiadanie 1-2 udziału

we współwłasności miało charakter samoistny. Zdaniem sądu, chociaż J.R. miała

świadomość, że odziedziczyła po rodzicach jedynie udział we współwłasności

nieruchomości i podkreślała, że „jest jeszcze brat”: to z tego nie wynika brak woli

władania jak właściciel dopełniającego udziału. O tym, że małżonkowie tak władali

wspólnie nieruchomością świadczy ponoszenie przez nich ciężarów związanych z

prawem własności, decydowanie o nakładach i modernizacjach nieruchomości.

Według

sądu,

niezasadne

jest

twierdzenie,

że

współwłaściciel

żądający

stwierdzenia zasiedzenia idealnego udziału innego współwłaściciela powinien

udowodnić, że zmienił (rozszerzył) zakres swego samoistnego posiadania i

uzewnętrznił tę zmianę wobec współwłaściciela. Wymagania tego typu należy

stawiać jedynie, gdy współposiadanie było wykonywane przez podział quoad usum.

Uczestnicy I.M. i J.M. wnieśli skargę kasacyjną od wymienionego

postanowienia Sądu Okręgowego. W ramach pierwszej podstawy wymienionej w

art. 3983 § 1 pkt k.p.c. zarzucili w niej naruszenie art. 336 oraz art. 339 k.c. przez

ich zastosowanie pomimo: składania oferty nabycia udziału od jego właściciela po

upływie okresu zasiedzenia, przekazania właścicielowi dokumentacji umożliwiającej

sprzedaż swego udziału w 2000 r., złożenia pierwotnie wniosku o zniesienie

współwłasności nieruchomości, braku ujawnienia zmiany zakresu i charakteru

posiadania przez osoby, na których rzecz miało biegnąć zasiedzenie. Ponadto

zdaniem skarżących, sąd naruszył art. 172 k.c. przez jego zastosowanie w sytuacji,

kiedy

posiadanie

idealnego

udziału

we

współwłasności

przedmiotowej

nieruchomości przez S. i J. małżonków R. nie miało charakteru samoistnego z

przyczyn wyżej wymienionych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Samoistne posiadanie nieruchomości, zdefiniowane w art. 336 k.c., które

prowadzi do zasiedzenia jej własności może odnosić się do pełnego prawa albo też

jego idealnej części. Ze względu na stan faktyczny sprawy należy wyróżnić

sytuację, kiedy samoistny posiadacz włada całą nieruchomością stanowiącą

przedmiot współwłasności a jego władztwo wynika ze stosunku współwłasności.

Z charakteru

współwłasności,

jako

prawa

własności

do

jednej

rzeczy,

przysługującego kilku osobom, wynika uprawnienie do jej współposiadania

i korzystania w takim zakresie, jaki daje się pogodzić ze współposiadaniem

i korzystaniem z rzeczy przez pozostałych współwłaścicieli (art. 206 k.c.). Jednym

ze sposobów wykonywania współposiadania jest podział rzeczy quoad usum, który

prowadzi do tego, że współwłaściciel jest nadal współposiadaczem całości rzeczy

oraz wyłącznym posiadaczem prawa użytkowania. W takim przypadku, gdy

zbiegają się dwa domniemania – zgodności z prawem (art. 241 k.c.) i posiadania

samoistnego (art. 336 k.c.) w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że

współwłaściciel żądający stwierdzenia zasiedzenia idealnego udziału innego

współwłaściciela powinien udowodnić, że zmienił (rozszerzył) zakres swego

samoistnego posiadania i uzewnętrznił tę zmianę wobec współwłaściciela

(por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 20 października 1997 r., II CKN

408/97, OSNC 1998, 4, 61; z dnia 11 października 2002 r. I CKN 1009/00, nie

publ.). Nie inaczej należy oceniać zastosowanie art. 339 k.c., kiedy przedmiotem

współwłasności jest nieruchomość, której właściwości i przeznaczenie nie

pozwalają na wspólne lub rozdzielne władanie przez wszystkich współwłaścicieli.

Jeśli

władanie

nieruchomością

przez

posiadacza

wynika

ze

stosunku

współwłasności, to w razie zgłoszenia przez niego wniosku o stwierdzenie

zasiedzenia udziału należącego do innego współwłaściciela, który nie korzysta

z nieruchomości, powinien on udowodnić zmianę, rozszerzenie zakresu swego

posiadania i uzewnętrznić tę zmianę wobec współwłaściciela, do którego należał

ten udział. Obowiązek ten aktualizuje się w razie zmiany charakteru posiadania

i władania nieruchomością przez jednego ze współwłaścicieli z zamiarem władania

dla siebie (cum animo rem sibi habendi) także w zakresie idealnego udziału

należącego do innego współwłaściciela.

Dlatego należy zgodzić się ze skarżącymi, że na współwłaścicielu

zmieniającym charakter swego posiadania nieruchomości wobec idealnego udziału

należącego do innego współwłaściciela spoczywa ciężar udowodnienia, że

w określonym czasie posiadając całą nieruchomość wykonywał nie tylko prawo do

przysługującego mu udziału we współwłasności ale w zakresie pozostałych

udziałów był posiadaczem samoistnym. Problem ten wymaga rozważenia na tle

zdarzeń jakie nastąpiły po śmierci J.Ż., tj. po 18 czerwca 1967 r., który to dzień

został uznany przez sąd za początek biegu zasiedzenia udziału we współwłasności

nieruchomości.

Według art. 336 k.c., samoistnym posiadaczem nieruchomości jest ten, kto

włada nieruchomością jak właściciel. Trafnie przyjmuje się w orzecznictwie Sądu

Najwyższego, że dla spełnienia przesłanki samoistnego posiadania w rozumieniu

zarówno art. 336 jak i art. 172 k.c. konieczne jest wykonywanie przez posiadacza,

który nie jest właścicielem, czynności faktycznych wskazujących na samodzielny,

rzeczywisty i niezależny od woli innej osoby stan władztwa (tak Sąd Najwyższy

w postanowieniu z dnia 28 kwietnia 1999 r. I CKN 430/98, OSNC 1999/11/198;

a także w wyroku z dnia 16 stycznia 2001 r. II CKN 901/00, nie publ.). Wszystkie

dyspozycje posiadacza powinny swą treścią odpowiadać dyspozycjom właściciela.

W razie zaś przekształcenia posiadania w posiadanie samoistne zmiana ta powinna

być wyraźnie uwidoczniona (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia

8 października 2008 r. V CSK 146/08, nie publ.).

O posiadaniu samoistnym współwłaściciela nieruchomości zamieszkującego

w znajdującym się na niej budynku w zakresie udziałów we współwłasności innych

współwłaścicieli nie przesądza sam fakt samodzielnego wykonywania uprawnień,

ponoszenie ciężarów związanych z korzystaniem z nieruchomości a nawet pokrycie

przez niego kosztów remontu lub modernizacji budynku (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 11 maja 2004 r. II CK 29-03, nie publ.). Dlatego nie stanowi

wystarczającego usprawiedliwienia samoistnego posiadania, poprzestanie przez

sąd drugiej instancji na stwierdzeniu dokonywania tych czynności przez

władających nieruchomością.

Dla oceny elementu woli posiadania nieruchomości w określony sposób mogą mieć

istotne znaczenie zachowania posiadaczy i ich następców prawnych zarówno

w okresie wymaganym do zasiedzenia własności jak też po jego upływie.

Wymagają zatem oceny nie tylko składane A.Ż. w różnym czasie oferty nabycia

jego udziału ale także pierwotne złożenie wniosku o zniesienie współwłasności

nieruchomości przez spadkobierców osób, na rzecz których nastąpiło stwierdzenie

zasiedzenia. Jednocześnie podzielając pogląd wyrażony przez Sąd Najwyższy w

wymienionym wyżej postanowieniu z dnia 28 kwietnia 1999 r., iż samo złożenie

przez samoistnego posiadacza rzeczy w złej wierze właścicielowi rzeczy oferty

nabycia jej własności

nie pozbawia dotychczasowego posiadania przymiotu

samoistności wskazać należy, że pogląd ten odnosi się do oferty złożonej w okresie

biegu zasiedzenia, kiedy stan posiadania nie pokrywał się ze stanem prawnym.

Brak oceny wymienionych i ustalonych faktów, ze względu na charakter posiadania

jaki miały wykonywać osoby, na których rzecz stwierdzono zasiedzenie własności,

nakazuje uznać za przedwczesny zarzut naruszenia art. 336 k.c.

przez jego

niewłaściwe zastosowanie.

Podobnie, jako przedwczesny, należy ocenić zarzut naruszenia art. 172 k.c.,

według którego samoistne posiadanie nieruchomości pełni rolę przesłanki

warunkującej nabycie pierwotne własności nieruchomości.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1

k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał

sprawę do ponownego rozpoznania sądowi drugiej instancji