II CSK 401/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 401/11

POSTANOWIENIE

Dnia 5 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku C. A., J. N.

i A. N.

przy uczestnictwie Spółki Gazownictwa Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z

siedzibą w P.

o ustanowienie służebności przesyłu,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 5 kwietnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 18 stycznia 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie w pkt II (drugim) i III

(trzecim)

i

w

tym

zakresie

przekazuje

sprawę

Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 18 stycznia 2011 r. m. in. oddalił

apelację uczestniczki Spółki Gazownictwa od postanowienia Sądu Rejonowego,

którym zasądzono od uczestniczki na rzecz wnioskodawców solidarnie kwotę

79500 zł tytułem wynagrodzenia za ustanowienie bliżej oznaczonej służebności

przesyłu. U podłoża tego rozstrzygnięcia legł pogląd, że wynagrodzenie za

ustanowienie

służebności

przesyłu

powinno

odpowiadać

kwocie

czynszu

możliwego do otrzymania w wolnym uczciwym obrocie za korzystanie lub

współkorzystanie z zajętego przez urządzenie przesyłowe gruntu przez 25 lat

potencjalnej eksploatacji, i że tak wyliczone wynagrodzenie przewyższa kwotę

zasądzoną z tego tytułu.

Skarga kasacyjna uczestniczki postępowania od postanowienia Sądu

Okręgowego - oparta na podstawie pierwszej z art. 3983 k.p.c. - zawiera zarzut

naruszenia art. 3052 k.c. i zmierza do uchylenia tego postanowienia w zaskarżonym

zakresie oraz przekazania sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Służebność przesyłu wprowadzono do polskiego sytemu prawnego z dniem

3 sierpnia 2008 r. Ustawą z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks

cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 116, poz. 731). Służebność ta jest

ograniczonym prawem rzeczowym (art. 244 § 1 k.c.).Treścią tej służebności jest

korzystanie przez przedsiębiorcę w oznaczonym zakresie z cudzej nieruchomości

(nieruchomości obciążonej), w zakresie niezbędnym dla zapewnienia prawidłowego

funkcjonowania urządzeń przesyłowych (art. 305 1 k.c. in fine). Wykonanie

(zainstalowanie) tych urządzeń wiąże się - w sensie skutków - z ich trwałym

fizycznie oraz ustawicznym połączeniem z obciążoną nieruchomością gruntową.

Właściciel gruntu musi więc znosić istnienie cudzych urządzeń. W praktyce

to oznacza możliwość wejścia przez przedsiębiorcę na cudzy grunt obciążony

służebnością w celu posadowienia tam urządzeń przesyłowych, usunięcia ich

awarii, przeprowadzenia konserwacji czy też modernizacji (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2011 r., IV CSK 303/10, nie publ.).

Służebność przesyłu

jest

ustanawiana

na

rzecz przedsiębiorcy

za

odpowiednim wynagrodzeniem należnym od przedsiębiorcy na rzecz właściciela

nieruchomości obciążonej. Zgodnie z art. 3052 § 2 k.c. właściciel nieruchomości

może żądać odpowiedniego wynagrodzenia w zamian za ustanowienie służebności

przesyłu. Nie ma żadnych ustawowych „wskazówek", jak określić wysokość tego

wynagrodzenia.

Godzi się zauważyć, z uwagi na uzasadnienie zarzutów kasacyjnych,

że w ustawie mowa o ustanowieniu służebności przesyłu "za wynagrodzeniem"

(art. 3052 k.c.), nie zaś "za odszkodowaniem". Oznacza to, że wolą ustawodawcy

nie było wyłącznie wyrównanie uszczerbku, jaki następuje w majątku właściciela

nieruchomości

obciążonej

wskutek

ustanowienia

służebności

przesyłu.

Pojęcie wynagrodzenia jest szersze niż pojęcie odszkodowania. W razie powstania

szkody, wbrew twierdzeniu skarżącej, fakt ten musi być brany pod uwagę przy

określeniu wysokości należnego wynagrodzenia, choć należy się ono właścicielowi

nieruchomości obciążonej także wtedy, gdy żadnej szkody nie poniósł. Natomiast

na właścicielu, który powołuje się na szkodę wyrządzoną mu na skutek obciążenia

jego nieruchomości służebnością przesyłu, ciąży dowód zgodnie z regułą art. 6 k.c.

Z uwagi na brak ustawowych „wskazówek" według których należy ustalić

wysokość wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu zasadnie Sąd

Okręgowy przyjął, że można tu per analogiam sięgnąć do dorobku orzecznictwa

i doktryny dotyczących wynagrodzenia należnego właścicielowi nieruchomości

obciążonej za ustanowienie służebności drogi koniecznej. Podkreślić jednakże

należy, że ustanowienie służebności drogi koniecznej w postępowaniu sądowym

jest, ujmując w uproszczeniu, rodzajem wywłaszczenia, tyle że nie ze

względu na cel publiczny,

tej służebności

jest

w

lecz prywatny.

istocie

Skutkiem

pozbawienie

bowiem

ustanowienia

dotychczasowego

właściciela

możności wykorzystywania gruntu zajętego pod drogę, natomiast skutkiem

ustanowienia służebności przesyłu wyłącznie ograniczenie użytkowania polegające

na

tym,

że przedsiębiorca

może

korzystać

w

oznaczonym

zakresie

z nieruchomości obciążonej, zgodnie z przeznaczeniem urządzeń, o których

mowa w art. 49 § 1 k.c. Nie budzi zaś wątpliwości, że wynagrodzenie powinno być

proporcjonalne do stopnia ingerencji w treść prawa własności, uwzględniać

wartość nieruchomości i w takim kontekście mieć na względzie straty właściciela

z uszczuplenia prawa własności. Inwestycja na nieruchomości obciążonej służąca

w gruncie rzeczy celom publicznym jest zdarzeniem nieodwracalnym w pewnym

przedziale czasu. Przewidywany okres trwałości urządzeń ma więc również wpływ

na wysokość wynagrodzenia, którego suma nawet w odległej perspektywie nie

powinna przekraczać wartości obciążonej nieruchomości, a jeśli nieruchomość

ze względu na głębokość posadowienia urządzeń przesyłowych może być nadal

wykorzystywana, suma wynagrodzenia w takiej perspektywie powinna być

odpowiednio niższa od wartości nieruchomości.

Przy ocenie wysokości wynagrodzenia wskazówką powinien być także

sposób wykorzystywania pozostałych nieruchomości właściciela (pozostałej części

nieruchomości) oraz rozwój gospodarczy terenów położonych w sąsiedztwie,

a ponadto, że na tych terenach urządzenie przesyłowe jest usytuowane,

i że w związku z tym ewentualne zamierzenia inwestycyjne właściciela z tych

przyczyn mogą być ograniczone.

Sąd Okręgowy oddalając apelację skarżącej stanął na przytoczonym na

wstępie stanowisku, że wynagrodzenie za ustanowienie służebności przesyłu

powinno odpowiadać kwocie czynszu możliwego do otrzymania w wolnym

uczciwym obrocie za korzystanie lub współkorzystanie z zajętego przez urządzenie

przesyłowe gruntu przez 25 lat potencjalnej eksploatacji, i że tak wyliczone

wynagrodzenie przewyższa kwotę zasądzoną z tego tytułu. Tymczasem ten

wniosek nie znajduje jednoznacznego potwierdzenia w ustaleniach faktycznych

poczynionych przez Sąd Rejonowy, a aprobowanych przez Sąd odwoławczy

i będących podstawą wydania zaskarżonego orzeczenia. Z ustaleń Sądu

Rejonowego nie wynika bowiem jednoznacznie za jaki okres czasu biegły określił

wysokość czynszu na kwotę 4666 zł., a Sąd Okręgowy w tym zakresie nie poczynił

własnych

ustaleń.

Stąd

wobec

braku

tego

ustalenia

niepodobna

uznać

za bezzasadny zarzut skarżącej, że kwota ta stanowi wynagrodzenie za „dalsze"

korzystanie przez skarżącą z nieruchomości wnioskodawców i dotyczy całego

okresu eksploatacji, a nie tylko jednego roku.

Na koniec, z uzasadnień Sądów niższych instancji nie wynika, czy biegły

przy określeniu wysokości wynagrodzenia należnego od przedsiębiorcy uwzględnił

powyższe wskazania.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w postanowieniu.