II CSK 396/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 396/12

POSTANOWIENIE

Dnia 21 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Anna Owczarek

w sprawie z wniosku "S. P. P." - Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w C.

przy uczestnictwie Syndyka Masy Upadłości Przedsiębiorstwa Robót

Inżynieryjno - Budowlanych "P." - Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

w upadłości likwidacyjnej z siedzibą w P.

oraz "P. F." - Spółki Akcyjnej z siedzibą w K.

o wpis prawa własności i wykreślenie roszczenia,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 21 marca 2013 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania:

Syndyka Masy Upadłości Przedsiębiorstwa Robót Inżynieryjno Budowlanych "P." - Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

w upadłości likwidacyjnej z siedzibą w P.

od postanowienia Sądu Okręgowego w P.

z dnia 24 stycznia 2012 r.,

uchyla

zaskarżone

postanowienie

w

punktach:

1 (pierwszym) - w części oddalającej apelację uczestnika

postępowania Syndyka Masy Upadłości Przedsiębiorstwa

Robót Inżynieryjno - Budowlanych "P." spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w upadłości likwidacyjnej z siedzibą w P. oraz 2 (drugim) i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w P. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wnioskodawca S. P. P. spółka z o.o. z siedzibą w C. złożył wniosek o wpis w

księdze wieczystej …128551 prawa własności na jego rzecz w miejsce Grupy

Finansowej P. S.A. z siedzibą w K. (dalej: „GFP”) oraz o wykreślenie z działu III

roszczenia wpisanego na rzecz Przedsiębiorstwa Robót Inżynieryjno-Budowlanych

„P.” spółki z o.o. z siedzibą w P. (dalej: „PRIB”) o zwrotne przeniesienie własności.

Do wniosku załączono m.in. umowę przeniesienia własności z dnia 15 marca 2011

r. sporządzoną w formie aktu notarialnego Rep. […] przez notariusza P. C. w S.

W dniu 30 sierpnia 2011 r. referendarz sądowy dokonał wpisów w księdze

wieczystej zgodnie z wnioskiem.

Postanowieniem z dnia 14 listopada 2011 r., Sąd Rejonowy w P. - na skutek

skargi uczestnika postępowania Syndyka Masy Upadłości PRIB w upadłości

likwidacyjnej na orzeczenie referendarza sądowego - utrzymał dokonany przez

niego w dziale II księgi wieczystej …128551 wpis prawa własności na rzecz

wnioskodawcy S. P. P. spółki z o.o. z siedzibą w C., uchylił wpis w dziale III i oddalił

wniosek o wykreślenie roszczenia PRIB o zwrotne przeniesienie prawa własności

nieruchomości.

Ustalił, że własność nieruchomości w wymienionej księdze wieczystej była

wpisana na rzecz GFP. Wpis nastąpił w dniu 31 sierpnia 2009 r. na podstawie

umowy przewłaszczenia na zabezpieczenie z dnia 20 sierpnia 2009 r.

(akt notarialny Rep. […] notariusza B. S. w T.). Na podstawie tego samego

dokumentu w dziale III w dniu 30 sierpnia 2009 r. zostało również wpisane w dziale

III roszczenie o przeniesienie zwrotne nieruchomości na rzecz PRIB.

W dniu 20 sierpnia 2009 r. PRIB zawarła ze GFP umowę przewłaszczenia

nieruchomości

na

zabezpieczenie.

W

celu

zabezpieczenia

zobowiązań

przewłaszczającego, tj. PRIB w stosunku do GFP, jakie powstały na podstawie

umowy pożyczki, opisanej bliżej w umowie, przewłaszczający przeniósł na GFP

własność nieruchomości zapisanej w księdze wieczystej …128551, celem

zabezpieczenia roszczeń wierzyciela, jakie powstały z umowy pożyczki zawartej

w dniu 20 sierpnia 2009 r. Na podstawie tej umowy dokonano wpisu prawa

własności nieruchomości na rzecz GFP, a także roszczenia spółki PRIB o zwrotne

przeniesienie własności nieruchomości.

Umowa z dnia 20 sierpnia 2009 r. została zmieniona umową z dnia 9 lutego

2011 r. i na tej podstawie dokonano modyfikacji umowy treści roszczenia o zwrotne

przeniesienie prawa własności.

Spółka S. P.P. była poręczycielem wekslowym umowy pożyczki udzielonej

PRIB, co wynika z treści oświadczenia zamieszczonego w umowie z dnia 15 marca

2011 r. Z treści tej umowy wynika także, iż po wezwaniu do zapłaty wierzytelności

przez wierzyciela spółka S. P.P.

spłaciła całość zadłużenia PRIB wobec GFP

i z tego tytułu wstąpiła w prawa zaspokojonego wierzyciela. W umowie wskazano,

że z tego tytułu przeszły na spółkę S. P.P., jako poręczyciela, wszelkie

zabezpieczenia związane z tą wierzytelnością oraz że spółka nabyła roszczenie

opisane w § 3 umowy (o przeniesienia własności nieruchomości przewłaszczonej

na zabezpieczenie) na mocy art. 518 § 1 pkt 1 k.c. W umowie wskazano także,

iż GFP przenosi na spółkę S. P.P., celem zaspokojenia jej roszczenia wobec spółki

PRIB, nieruchomość objętą księgą wieczystą nr …128551. Nabywca oświadczył, że

akceptuje zasady korzystania z nieruchomości, zaspokojenia się z niej oraz inne

kwestie dotyczące przewłaszczonej nieruchomości określone wcześniejszą umową

przewłaszczenia wraz ze zmianami.

Z przedłożonych w postępowaniu sądowym dokumentów wynika ponadto,

że w stosunku do PRIB ogłoszono upadłość z dniem 11 marca 2011 r., nadto,

że GFP obecnie występuje pod nazwą P. F. S.A.

W ocenie Sądu pierwszej instancji, osoba trzecia na podstawie art. 518 § 1

k.c. (która statuuje instytucję subrogacji ustawowej, cessio legis) nabywa

spłaconą wierzytelność wraz z prawami akcesoryjnymi, np. zastawem czy

hipoteką.

Również przewłaszczenie

nieruchomości

na

zabezpieczenie

ma

charakter akcesoryjny albowiem istotą bytu przewłaszczenia nieruchomości jest

zabezpieczenie

spłaty

wierzytelności

wynikającej

z

określonego

stosunku

prawnego. Własność nieruchomości jest w takim przypadku prawem związanym

z wierzytelnością i dlatego zdarzenie polegające na spłacie wierzytelności przez

osobę trzecią stanowi przyczynę prawną przeniesienia własności na jej rzecz.

Spółka S. P.P.

nie była osobiście zobowiązana do zapłaty długu

wynikającego z umowy pożyczki, której spłata była zabezpieczona także

przewłaszczeniem na zabezpieczenie nieruchomości, jednak spłacając dług

z weksla spłaciła jednocześnie cudzy dług wynikający z umowy pożyczki.

Nadto, jak wynika z oświadczeń zawartych w akcie notarialnym z dnia 15 marca

2011 r., spółka S. P.P. działała za zgodą dłużnika w celu wstąpienia w prawa

wierzyciela. Z tych względów poręczyciel wekslowy wstąpił w prawa wierzyciela

wynikające z umowy pożyczki, a tym samym zaistniała causa do przeniesienia

własności

nieruchomości

zapisanej

w

księdze

wieczystej

…128551

jako

zabezpieczenia spłaty tej wierzytelności. Causa ta nie wynika jednak z art. 518 § 1

pkt 1 k.c. – powołanego w akcie notarialnym – lecz z art. 518 § 1 pkt 3 k.c. w zw.

z art. 509 § 2 k.c. Z tych względów wpis prawa własności w dziale II na rzecz

wnioskodawcy został dokonany prawidłowo, natomiast nie było podstaw do

wykreślenia wpisu w dziale III.

Postanowieniem z dnia 24 stycznia 2012 r. Sąd Okręgowy w P. oddalił

apelację wnioskodawcy, kwestionującą rozstrzygnięcie dotyczące oddalenia

wniosku o wykreślenie roszczenia w dziale III, oraz apelację uczestnika

postępowania Syndyka Masy Upadłości PRIB, kwestionującą wpis dokonany

w dziale II księgi wieczystej, podzielając ocenę prawną ustalonego stanu

faktycznego.

Od postanowienia Sądu Okręgowego w części oddalającej apelację

uczestnika postępowania dotyczącą wpisu w dziale II księgi wieczystej, skargę

kasacyjną wniósł Syndyk Masy Upadłości PRIB. W ramach pierwszej podstawy

kasacyjnej zarzucił naruszenie:

-

art. 156 k.c. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że nabycie

wierzytelności pieniężnej zabezpieczonej umownie przeniesieniem prawa

własności

nieruchomości

na

zabezpieczenie

(przewłaszczeniem

nieruchomości), stanowi ważną podstawę prawną do przeniesienia prawa

własności tej nieruchomości na nabywcę wierzytelności;

-

art. 509 § 2 k.c. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że nabycie

wierzytelności pieniężnej zabezpieczonej umownie przeniesieniem prawa

własności nieruchomości na zabezpieczenie skutkuje przejściem prawa

własności tej nieruchomości na rzecz nabywcy wierzytelności.

Powołując się na tę podstawę, uczestnik postępowania wniósł o uchylenie

postanowienia w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji

do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zasadny był zarzut naruszenia art. 509 § 2 k.c. przez przyjęcie, że ma on

zastosowanie także do prawa własności nieruchomości wynikającej z umowy

przewłaszczenia w razie spłacenia zabezpieczonej wierzytelności przez osobę

trzecią w celu wstąpienia, za zgodą dłużnika, w prawa zaspokojonego wierzyciela.

Zgodnie z art. 518 § 1 k.c. osoba trzecia, która spłaca wierzyciela, nabywa

spłaconą wierzytelność do wysokości dokonanej zapłaty, jeżeli w szczególności

płaci cudzy dług, za który jest odpowiedzialna osobiście albo pewnymi

przedmiotami majątkowymi (pkt 1) lub jeżeli działa za zgodą dłużnika w celu

wstąpienia w prawa zaspokojonego wierzyciela (pkt 3). W rozpatrywanej sprawie

poręczenie S. P. P. spółki z o.o. w C. dotyczyło roszczenia wekslowego, a nie

roszczenia wynikającego z umowy pożyczki zawartej między PRIB a GFP. Tylko

wierzytelność z umowy pożyczki, a nie wierzytelność z weksla, była zabezpieczona

przewłaszczeniem własności nieruchomości. Z okoliczności sprawy wynika jednak

wyraźnie, że na spłatę wierzytelności ze skutkiem subrogacji dłużnik wyraził zgodę,

co prowadzi do wniosku – zgodnego ze stanowiskiem Sądu drugiej instancji - że S.

P. P. spółka z o.o. wstąpiła w prawa zaspokojonego wierzyciela – GFP wynikające

ze stosunku prawnego (umowy pożyczki), z której wynikała spłacona wierzytelność

(art. 518 § 1 pkt 3 k.c.). W takim przypadku, na wstępującego w miejsce

zaspokojonego

wierzyciela

przechodzą

także

prawa

związane

z

nabytą

wierzytelnością na podstawie art. 509 § 2 k.c. Nie wchodząc w szczegóły tego

zagadnienia, dyskutowanego w literaturze przedmiotu, można bowiem przyjąć, że

do skutków wstąpienia ex lege w prawa zaspokojonego wierzyciela stosuje się

odpowiednio przepis o przelewie wierzytelności zawarty w art. 509 § 2 k.c. (por.

wyrok Sądu Najwyższego: z dnia 1 czerwca 2011 r., II CSK 548/10, OSNC 2012, nr

2, poz. 23 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 sierpnia 2008 r., IV

CSK 135/08, nie publ.). Przepis ten stanowi, że wraz z nabytą wierzytelnością

cesjonariusz nabywa związane z nią prawa. W wyniku przelewu przechodzi na

nabywcę

ogół

uprawnień

przysługujących

dotychczasowemu

wierzycielowi.

Wierzyciel zostaje wyłączony ze stosunku zobowiązaniowego, jaki łączył go z

dłużnikiem. Na nabywcę (odpowiednio na osobę trzecią) przechodzą wszelkie

prawa uboczne, związane z wierzytelnością, w tym także zabezpieczające

wierzytelność, np. roszczenie z umowy poręczenia (por. wyroki Sądu Najwyższego:

z dnia 30 października 2002 r., V CKN 1542/00, nie publ., z dnia 28 listopada 2006

r., IV CSK 224/06, nie publ.). Reguła ta nie oznacza jednak, że każde prawo

funkcjonalnie

powiązane

z wierzytelnością,

będącą

przedmiotem

przelewu,

przechodzi na nabywcę wierzytelności. Na podstawie art. 509 § 2 k.c. nie

przechodzą na nabywcę wierzytelności prawa ściśle związane z osobą cedenta

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2004 r., III CSK 545/02, nie publ.).

Prawami

związanymi

z

wierzytelnością,

które

przechodzą

na

nabywcę

wierzytelności są, co do zasady, prawa o charakterze obligacyjnym i rzeczowym

zabezpieczające daną wierzytelność. Są one ukształtowane jako prawa o

charakterze akcesoryjnym w stosunku do wierzytelności, które zabezpieczają.

Akcesoryjność tych praw przejawia się w tym, że co do zasady, istnienie i zakres

tych praw zależy od istnienia i zakresu wierzytelności, którą prawa akcesoryjne

zabezpieczają. Dla przykładu, w odniesieniu do umowy poręczenia akcesoryjność

tego prawa zabezpieczającego wierzytelność wynika z art. 879 k.c. Również

ograniczone prawa rzeczowe (zastaw, zastaw rejestrowy, hipoteka) zostały

ukształtowane jako prawa służące zabezpieczeniu wierzytelności, których cechą

jest akcesoryjność; ich istnienie i zakres zależy od istnienia i treści wierzytelności,

wygasają one z chwilą wygaśnięcia zabezpieczonej wierzytelności. Cechą praw

obligacyjnych o charakterze zabezpieczającym (np. poręczenia) i wymienionych

ograniczonych praw rzeczowych, mających charakter praw akcesoryjnych, jest

także to, że są to prawa „związane” z innym prawem - wierzytelnością, którą

zabezpieczają. W konsekwencji, mogą one przysługiwać wyłącznie podmiotowi,

któremu przysługuje prawo „główne”, tj. zabezpieczona wierzytelność. Skutkiem

tego jest to, że prawa te mogą być przedmiotem jedynie łącznego obrotu;

przeniesienie prawa głównego powoduje przeniesienie również prawa związanego,

ewentualnie rozerwanie więzi pomiędzy tymi prawami prowadzi do wygaśnięcia

praw akcesoryjnych. Wyrazem tego na gruncie przepisów prawa zobowiązań jest

art. 509 § 2 k.c. W odniesieniu do zastawu, zgodnie z art. 323 § 1 k.c.,

przeniesienie

wierzytelności

zabezpieczonej

zastawem

pociąga

za

sobą

przeniesienie zastawu. W razie zaś przeniesienia wierzytelności z wyłączeniem

zastawu zastaw wygasa. Według natomiast art. 323 § 2 k.c., zastaw nie może być

przeniesiony bez wierzytelności, którą zabezpiecza. Odrębne regulacje zawarte są

także w art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 6 grudnia 1996 r. o zastawie rejestrowym i

rejestrze zastawów (jedn. tekst: Dz.U. z 2009 r. Nr 67, poz. 569 ze zm.), według

którego przeniesienie zastawu rejestrowego może być dokonane tylko wraz z

przeniesieniem

wierzytelności

zabezpieczonej

tym

zastawem,

przy

czym

przeniesienie zastawu rejestrowego jest skuteczne dopiero od chwili wpisu

nabywcy do rejestru zastawów. Podobna regulacja dotyczy przeniesienia zastawu

rejestrowego przysługującego administratorowi zastawu (art. 17 ust. 2 ustawy).

Odnośnie do hipoteki, art. 79 ust. 1 u.k.w.h., w brzmieniu obowiązującym przed

dniem 20 lutego 2011 r., stanowił, że wierzytelność zabezpieczona hipoteką nie

mogła być przeniesiona bez hipoteki, chyba że ustawa stanowi inaczej. Oznaczało

to, że do przeniesienia hipoteki niezbędna była niezależnie od umowy przeniesienia

wierzytelności także umowa przenosząca hipotekę. Obecnie art. 79 ust. 1 u.k.w.h.

stanowi, że w razie przelewu wierzytelności hipotecznej na nabywcę przechodzi

także hipoteka, chyba że ustawa stanowi inaczej. Do przelewu wierzytelności

hipotecznej niezbędny jest wpis w księdze wieczystej. Zgodnie natomiast z art. 79

ust. 2 u.k.w.h., hipoteka nie może być przeniesiona bez wierzytelności, którą

zabezpiecza.

Przewłaszczenie

na

zabezpieczenie

nieruchomości,

jakkolwiek

dopuszczalne (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 29 maja 2000 r., III CKN

246/00, OSNC 2000, nr 11, poz. 213; z dnia 8 marca 2002 r., III CKN 748/00,

OSNC 2003, nr 3, poz. 33) jest instytucją wytworzoną przez obrót prawny.

W przypadku zawarcia tego typu umowy przeniesione rzeczywiście prawo

własności rzeczy stanowi zabezpieczenie wierzytelności (por. uzasadnienie wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada 1992 r., II CRN 87/92, OSNC 1993, nr 5,

poz. 89). Nie jest to jednak prawo o charakterze akcesoryjnym w stosunku do

zabezpieczonej wierzytelności. Cecha akcesoryjności prawa rzeczowego powinna

bowiem wynikać z wyraźnego przepisu. Zgodnie z zasadą numerus clausus praw

rzeczowych ograniczonych katalog, treść oraz konstrukcja praw rzeczowych,

a więc praw skutecznych erga omnes, może być kształtowana jedynie przez

prawodawcę.

Uczestnicy

obrotu

prawnego

są

w

tej

mierze

pozbawieni

jakichkolwiek kompetencji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12

listopada 1997 r., I CKN 321/97, nie publ.). W związku z tym tylko ustawa może

wskazywać, jakie prawo rzeczowe ma w szczególności charakter prawa

akcesoryjnego. W prawie polskim akcesoryjnymi prawami rzeczowymi są jedynie

hipoteka, zastaw oraz zastaw rejestrowy, o czym stanowią wskazane wcześniej

przepisy.

Takiego

charakteru

nie

ma

prawo

własności

przewłaszczonej

nieruchomości na zabezpieczenie. Mimo że zawarcie umowy przewłaszczenia

nieruchomości na zabezpieczenie jest funkcjonalnie związane z zabezpieczoną

wierzytelnością, to istnienie i zakres prawa własności do przewłaszczonej

nieruchomości nie jest uzależniony od istnienia i zakresu zabezpieczonej

wierzytelności. W szczególności spłata wierzytelności nie powoduje wygaśnięcia

prawa własności rzeczy przewłaszczonego na rzeczy będącej przedmiotem umowy

o przeniesienie własności w celu zabezpieczenia. Stan wygaśnięcia wierzytelności

jest jedynie przesłanką, której powstanie daje dłużnikowi uprawnienie do żądania

od wierzyciela spełnienia uzasadnionego zobowiązaniem obowiązku świadczenia

woli

przeniesienia

na

niego

z

powrotem

własności

nieruchomości

(por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 2000 r., III CKN

246/00).

Brak cechy akcesoryjności prawa przewłaszczonej nieruchomości prowadzi

również do wniosku, że nie jest ono związane z innym prawem. Prawo własności

jest z zasady prawem rzeczowym samodzielnym (art. 140 k.c.). Tylko bowiem

wyjątkowo, na podstawie szczególnego przepisu, prawo własności nieruchomości

może być prawem związanym z innym prawem (rzeczowym). Na przykład udział

w nieruchomości wspólnej we wspólnocie mieszkaniowej jest prawem związanym

z własnością lokalu (art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności

lokali, jedn. Tekst: Dz.U. z 2000 r., Nr 80, poz. 903, ze zm.) albo własność

nieruchomości budynkowej na gruncie oddanym w użytkowanie wieczyste jest

związane z użytkowaniem wieczystym (art. 235 § 2 k.c.). Umowa przewłaszczenia

własności nieruchomości na zabezpieczenie nie zmienia charakteru tego prawa,

jako prawa samodzielnego. Brak związania prawa własności przewłaszczonej

nieruchomości z zabezpieczoną wierzytelnością wynika nie tylko z cech prawa

własności jako prawa rzeczowego, ale także z charakteru umowy przewłaszczenia

nieruchomości na zabezpieczenie. Umowa ta, mająca swe źródło w zasadzie

swobody umów określonej w art. 3531 k.c., stanowi typ umowy określanej w nauce

prawa jako fiducjarnej. Jej istota, aczkolwiek różnie określa w doktrynie prawa,

polega na przeniesieniu własności rzeczy przez powierzającego (fiducjanta) na

powiernika (fiducjariusza) w celu osiągnięcia określonego celu określonego

w umowie np. zabezpieczenia wierzytelności. Powiernik zobowiązuje się do

niekorzystania z przeniesionego na jego rzecz prawa w zakresie wykraczającym

poza cel wynikający z umowy. W odniesieniu do umowy przewłaszczenia

nieruchomości na zabezpieczenie przyjęto, że jej przyczynę prawną stanowi causa

cavendi. Celem tej czynności nie jest trwałe nabycie własności rzeczy

przewłaszczonej przez wierzyciela, lecz przeniesienie własności rzeczy następuje

w celu zabezpieczenia oznaczonej wierzytelności, a więc bez zamiaru trwałego

wyzbycia się własności rzeczy, a zastrzeżenie zwrotnego przeniesienia własności

rzeczy na przewłaszczającego w razie spłaty długu należy do jej essentialia negotii

(por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 19 listopada 1992 r., II CRN 87/92, z dnia

5 maja 1993 r., III CZP 54/93, OSP 1994, nr 10, poz. 176, z dnia 29 maja 2000 r.,

III CKN 246/00, OSNC 2000, nr 11, poz. 213, z dnia 19 lipca 2001 r., III CKN

1225/98, Wokanda 2001, nr 12, poz. 9). Umowa ta wywiera skutki jedynie wobec jej

stron, nie odnosi skutku wobec osób trzecich. Z tej przyczyny, w stosunkach

zewnętrznych powiernik działa zawsze we własnym imieniu jako właściciel

przewłaszczonej nieruchomości; nie jest on w żaden sposób ograniczony

możliwością zbycia przewłaszczonej nieruchomości, nawet wbrew warunkom

umowy przewłaszczenia, co może powodować jedynie jego odpowiedzialność

odszkodowawczą wobec powierzającego. Prawa powiernika wynikające z umowy

typu powierniczego w stosunku do innych praw o charakterze akcesoryjnym

cechuje więc jurydyczna samodzielność. Powyższe argumenty wzmacniają

stanowisko, że prawo własności nieruchomości przewłaszczonej na zabezpieczenie

nie stanowi prawa związanego z wierzytelnością, którą zabezpiecza w tym sensie,

że obrót tych praw może nastąpić tylko łącznie. Prawo to może być przedmiotem

odrębnego obrotu niezależnie od losów wierzytelności, którą zabezpiecza, a obrót

wierzytelnością nie pociąga automatycznego skutku w odniesieniu do prawa

własności przewłaszczonej nieruchomości. Za takim stanowiskiem przemawia

także istota umowy przewłaszczenia nieruchomości na zabezpieczenie jako umowy

typu fiducjarnego, u podstaw której leży wzajemne zaufanie wobec siebie stron tej

umowy. Należy mieć na względzie, że przewłaszczenie na zabezpieczenie

nieruchomości

obejmuje

zazwyczaj

składnik

majątku

fiducjanta

(przewłaszczającego) o istotnej dla niego wartości majątkowej i gospodarczej.

Dla przewłaszczającego

(fiducjanta,

powierzającego)

istotnym

motywem

skłaniającym go do zabezpieczającego przeniesienia własności rzeczy jest osoba

przewłaszczonego

(fiducjariusza,

powiernika)

gwarantująca

wykonanie

zobowiązania powrotnego przeniesienia własności nieruchomości. Dotyczyć

to może zarówno znanych fiducjariuszowi przymiotów osobistych powiernika

(uczciwości, słowności, renomy itp.), jak również jego sytuacji ekonomicznej, która

wyłącza

lub

minimalizuje

ryzyko,

że

przewłaszczona

nieruchomość

w niezmienionym stanie prawnym (bez obciążeń) zostanie przeniesiona powrotnie

na rzecz przewłaszczającego. W konsekwencji tego rodzaju umowa jest ściśle

związana z osobą konkretnego powiernika. Wyłącza to zastosowanie art. 509 § 2

k.c. w odniesieniu do prawa przewłaszczonej nieruchomości w razie przelewu

wierzytelności (odpowiednio także w odniesieniu do cessio legis), którą prawo

to zabezpiecza.

Niezależnie od wskazanych wyżej argumentów należy mieć na względzie,

że umowa przewłaszczenia nieruchomości na zabezpieczenie nakłada na obie strony

określone obowiązki: na przewłaszczającego - przeniesienia własności nieruchomości

na przewłaszczonego, na przewłaszczonego - zachowania własności przewłaszczonej

nieruchomości do czasu uzgodnionej spłaty wierzytelności, określonego ograniczonego

celem umowy przewłaszczenia korzystania z nieruchomości, powrotnego przeniesienia

własności przewłaszczonej nieruchomości na przewłaszczającego, określonego

sposobu zaspokojenia się z przewłaszczonej nieruchomości w razie ziszczenia się

określonych w umowie warunków. Postanowienia umowne określające sposób i warunki

zaspokojenia się wierzyciela z przewłaszczonej rzeczy, chociaż nie mają charakteru

essentilia negotii, wiążą strony (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca

1995 r., I CR 7/95, OSNC 1995, nr 12, poz. 183). Nierozerwalnie więc, według treści

umowy przewłaszczenia na zabezpieczenie, prawo własności przewłaszczonej

nieruchomości powinno przysługiwać podmiotowi, na którym ciążą również obowiązki

wynikające z tej umowy. W konsekwencji, przejęcie jakichkolwiek praw z tej umowy – do

własności przewłaszczonej, czy prawa do zaspokojenia się wierzyciela z przedmiotu

zabezpieczenia - musi łączyć się z jednoczesnym przejęciem zobowiązań ciążących na

przewłaszczonym. Skutku tego nie zapewnia art. 509 § 2 k.c., który stanowi jedynie

o przejściu na nabywcę wierzytelności praw związanych z wierzytelnością, nie zaś

o przejęciu również obowiązków umownych związanych z tymi prawami. Przejęcie praw

i

obowiązków

wynikających

z

umowy

przewłaszczenia

nieruchomości

na

zabezpieczenie przez nabywcę wierzytelności (odpowiednio osobę trzecią, która spłaciła

wierzyciela) wiązałoby się więc ze zmianą podmiotową (po stronie przewłaszczonego)

całego stosunku prawnego wynikającego z tej umowy, czego nie zapewnia konstrukcja

przewidziana w art. 509 § 2 k.c. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 maja 2012 r.,

I CSK 494/11, nie publ.). Skuteczne wejście osoby trzeciej w miejsce stosunku

umownego

wynikającego

z

umowy

przewłaszczenia

wymagałoby

zgody

przewłaszczającego na przejęcie obowiązków (długu) przez osobę trzecią w miejsce

dotychczasowego przewłaszczonego. W tym kontekście należy zauważyć, że Sąd

Okręgowy, przyjmując, iż doszło do nabycia przez wnioskodawcę prawa związanego

z zabezpieczoną

wierzytelnością

równocześnie

podkreślił,

nie

wyjaśniając

znaczenia prawnego tego faktu w świetle zastosowanych przepisów, że nastąpiło to

za zgodą przewłaszczającego. Sąd Okręgowy nie ustalił bliżej treści oświadczenia

PRIB zawartego w akcie notarialnym z dnia 15 marca 2011 r. ani nie dokonał jego

wykładni. Należy przy tym zaznaczyć, że zgoda dłużnika, o której mowa w art. 518

§ 1 pkt 3 k.c. dotyczy konwersji długu, tj. na wstąpienie osoby trzeciej w prawa

wierzyciela wynikające jedynie ze spłaconej wierzytelności z określonego stosunku

prawnego.

Za zasadny należy uznać także zarzut naruszenia art. 156 k.c. Przepis ten

stanowi o zasadzie kauzalności czynności rzeczowej przenoszącej własność.

Nieistnienie zobowiązania do przeniesienia własności powoduje nieważność

przeniesienia własności (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 kwietnia 2000 r.,

V CKN 168/00, nie publ.). Regułę tę wzmacnia art. 158 k.c., który wymaga, aby

w akcie notarialnym obejmującym umowę przenoszącą własność wymieniono

zobowiązanie do tego przeniesienia. Sąd drugiej instancji wskazał, że na podstawie

art. 518 § 1 pkt 3 w zw. z art. 509 § 2 k.c. „zaszła podstawa do przejścia na

wnioskodawcę własności nieruchomości”. Subrogacja ustawowa nie kreuje

zobowiązania do przeniesienia własności nieruchomości przewłaszczonej w celu

zabezpieczenia wierzytelności między osobą trzecią, która spłaciła wierzyciela

a uprzednim wierzycielem. Brak zatem stosunku zobowiązaniowego, który

uzasadniałby przeniesienie własności przewłaszczonej nieruchomości między tymi

podmiotami. Z tych względów sytuacja objęta hipotezą art. 518 § 1 pkt 3 k.c.

nie może być uznana za „inne zdarzenie” z jakiego może wynikać zobowiązanie,

o którym stanowi art. 156 k.c. Umowa o przeniesienie własności nieruchomości bez

istnienia uprzednio zobowiązania do tego przeniesienia, a z powołaniem się jedynie

na subrogację ustawową, jest zgodnie z art. 156 k.c. w związku z art. 58 § 1 k.c.

bezwzględnie nieważna. Taka czynność nie może być zatem podstawą wpisu

własności nieruchomości do księgi wieczystej. Stwierdzenie takiej nieważności,

w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego niewątpliwie należy do kognicji sądu

wieczystoksięgowego (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 1996 r.,

III CZP 50/96, OSNC 1996, nr 11, poz. 141, postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 21 lipca 2010 r., III CSK 322/09, OSNC 2011, nr 2, poz. 21).

Z tych względów orzeczono, jak w sentencji (art. 39815 § 1 w zw. z art. 13 § 2

k.p.c. oraz na podstawie art. 108 § 2 w zw. z art. 39821 i art. 13 § 2 k.p.c.