Supreme Court partially dismissed appeal, remanding case to lower court on adverse possession claim.

Sygn. akt II CSK 395/11

POSTANOWIENIE

Dnia 5 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

w sprawie z wniosku Janiny W. i Wiktora W.

przy uczestnictwie Hanny B., Jolanty B., Gminy P., Jadwigi G., Sławomira S.,

Haliny S.,

Ireny O., Skarbu Państwa - Starosty Powiatowego w Ż., Janusza G., Tadeusza S.,

Grażyny M. i Waldemara G.

o zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 5 kwietnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania Tadeusza S.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 4 listopada 2010 r.,

1)

2)

odrzuca skargę kasacyjną w zakresie dotyczącym

nieruchomości o powierzchni 0,03 ha, oznaczonej

numerem 189/1, położonej we wsi M. Gmina P., dla której

to nieruchomości prowadzona jest w Sądzie Rejonowym

księga wieczysta Kw nr [...].

uchyla zaskarżone postanowienie w pozostałym zakresie

i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania

z

pozostawieniem

temu

Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 4 listopada 2010 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

uczestnika Tadeusza S. od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia 10 maja 2010

r., który w sprawie z wniosku Janiny W. i Wiktora W. stwierdził zasiedzenie przez

wnioskodawców

własności

zabudowanej

nieruchomości

o

pow.

0,09

ha,

oznaczonej aktualnie w wypisie z rejestru gruntów i na wyrysie z mapy

ewidencyjnej jednostki ewidencyjnej P. Obręb 0019 M. numerem 191/1 oraz

zabudowanej nieruchomości o pow. 0,03 ha, oznaczonej aktualnie w wypisie z

rejestru gruntów i na wyrysie z mapy ewidencyjnej jednostki ewidencyjnej P. Obręb

0019 M. numerem 189/1. Uwzględnienie wniosku nastąpiło wskutek uznania

spełnienia przesłanek zasiedzenia i braku czynności, która by przerywała bieg

zasiedzenia, zgodnie z art. 123 § 1 w związku z art. 175 k.c.

W skardze kasacyjnej zaskarżającej w całości postanowienie Sądu

Okręgowego

uczestnik Tadeusz S.

zarzucił naruszenie

przepisów prawa

materialnego, tj. art. 123 § 1 pkt 1 w związku z art. 175 k.c. przez uznanie

niewystąpienia przerwania biegu zasiedzenia, pomimo wydania orzeczenia

o uwłaszczeniu

poprzedników

prawnych

uczestnika

na

przedmiotowej

nieruchomości, z tego powodu, że nie byli inicjatorami postępowania sądowego

zakończonego dla nich pozytywnie, jak również dlatego, że okolicznością taką nie

było, zdaniem Sądu, wniesienie pozwu o nakazanie usunięcia starego drewnianego

domu i drewnianej stodoły z nieruchomości będącej własnością poprzedników

prawnych

uczestnika

oraz

zakazania

wnioskodawcom

przeszkadzania

w przejeżdżaniu przez tę nieruchomość przez ich właścicieli. Skarżący wniósł

o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości oraz postanowienia Sądu

pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, wraz

z rozstrzygnięciem o kosztach procesu.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prokuratoria Generalna Skarbu Państwa

wniosła o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ze względu na jej oczywiste

uzasadnienie, uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania, z zasądzeniem od wnioskodawców na rzecz Prokuratorii

Generalnej kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest zasadna i podlega uwzględnieniu w części dotyczącej

nieruchomości oznaczonej numerem 191/1 o pow. 0,09 ha, do której prawa rości

wnoszący skargę uczestnik Tadeusz S. W odniesieniu do nieruchomości

oznaczonej numerem 189/1 o pow. 0,03 ha skarga podlega odrzuceniu, gdyż

dotyczy nieruchomości, do której praw nie rościł wnoszący skargę kasacyjną

uczestnik postępowania Tadeusz S., mimo że zarówno apelację, jak i skargę

kasacyjną wniósł zaskarżając postanowienia Sądów obu instancji w całości.

Zaskarżone postanowienie zapadło na gruncie następujących ustaleń

faktycznych. Poprzednicy prawni skarżącego Ignacy S. i Wacław S. byli braćmi,

prowadzącymi gospodarstwa rolne w bliskim sąsiedztwie, z tym, że Ignacy

posiadał budynki mieszkalne i gospodarcze na gruncie Wacława, a Wacław – na

gruncie

Ignacego.

Nieuregulowanie

tej

sytuacji

prawnej

doprowadziło

do

skrzyżowania się między sobą własności działek, na których były posadowione

budynki i posiadania tych budynków, co zostało utrwalone po wydaniu decyzji

uwłaszczeniowych w 1975 r. na rzecz Wacława i Janiny S. (dotyczyły m.in. działki o

pow. 0,09 ha oznaczonej numerem ewid. 239, obecnie nr 191) i w 1972 r. na rzecz

Ignacego i Genowefy S. (m. in. działki o pow. 0,03 ha oznaczonej nr ewid. 238,

obecnie nr 189). Gospodarstwo, w skład którego wchodziła działka nr ewid. 238 (nr

189), z wyłączeniem budynków, które miały stanowić odrębny od gruntu przedmiot

własności, Ignacy i Genowefa S. przekazali w 1975 r. na własność Skarbowi

Państwa w zamian za rentę. Z ustaleń Sądu wynika, że w dacie orzekania działka

ta stanowiła własność Skarbu Państwa, choć jednocześnie Sąd ustalił, że w 1982 r.

działki oznaczone numerami 191/1 i 189/1 wydzielone zostały z działek

odpowiednio nr 191 i 189, jako działka siedliskowa Wiktorowi W.

W 1978 r. Ignacy S. sprzedał wnioskodawcom, w sposób nieformalny

zagrodę, stanowiącą jego własność, znajdującą się na działce Wacława i Janiny S.

(nr ewid. 239, obecnie nr 191). W skład zagrody wchodziły: budynek drewniany

dwuizbowy, obora murowana z drewnianą przybudówką, drewniana stodoła z

szopą, studnia z kręgów betonowych i drewniane ogrodzenie podwórka i działki. W

umowie zaznaczono, że przedmiotu sprzedaży nie stanowi grunt pod budynkiem

mieszkalnym

i

pod

stodołą.

Wnioskodawcy

zamieszkali

w

kupionych

zabudowaniach, opłacali podatki, dokonali remontów i szeregu inwestycji w

nabytych budynkach, w tym na kotłownię i dwa mieszkania przerobili oborę, która

częściowo wchodziła na grunt Wacława S., a częściowo na sąsiednią działkę (nr

ewid. 238, obecnie nr 189), będącą wcześniej własnością Ignacego S. Z

ogrodzonego siedliska wnioskodawcy korzystali sami.

Ze względu na zabronienie przez wnioskodawców przejeżdżania przez

siedlisko właścicielom gruntu - Janinie i Wacławowi S., wnieśli oni dnia 24 września

1979 r. pozew do sądu, żądając aby wnioskodawcy usunęli z ich działki drewniany

dom i stodołę, gdyż zamierzali przekazać gospodarstwo synowi. Pozew został

następnie zmieniony w ten sposób, że powodowie żądali wyeksmitowania

obecnych wnioskodawców, a pozwanych w tamtym procesie z dwóch izb budynku

i ze stodoły. Powództwo to zostało oddalone z powołaniem się na art. 5 k.c., jednak

w wyniku rewizji powodów sprawa była ponownie rozpoznawana, przy czym

powództwo zostało jeszcze raz zmodyfikowane przez alternatywne wniesienie o

usunięcie budynków lub zakazanie Janinie i Wiktorowi W. przeszkadzania Janinie i

Wacławowi S. przejeżdżania przez grunt, będący ich własnością. W tym właśnie

zakresie powództwo zostało uwzględnione, z przywołaniem art. 140 k.c., a z

powołaniem się ponownie na art. 5 k.c. oddalone w pozostałym zakresie.

Dnia 27 września 1979 r. została między Wiktorem W., a Gminą w P.

zawarta trzyletnia umowa dzierżawy gruntów, które były wcześniej własnością

Ignacego S. W wyniku wniosku Janiny W., w 1982 r. wszczęte zostało

postępowanie administracyjne o uregulowanie własności działek i zabudowań, przy

czym wnioskodawczyni powoływała się na pisemną umowę nabycia budynków w

1978 r. W rezultacie własność gruntu, na którym te budynki się znajdowały, na

rzecz Janiny i Wacława S. potwierdził postanowieniem z dnia 25 września 1984 r.

Sąd Rejonowy oddalając wniosek Janiny i Wiktora W. o uwłaszczenie. W wyniku

kolejnych postępowań spadkowych przedmiotowe gospodarstwo rolne uzyskał w

całości uczestnik niniejszego postępowania, wnoszący skargę kasacyjną.

Sądy obu instancji rozpatrujące wniosek o zasiedzenie uznały za spełnione

przez wnioskodawców przesłanki określone w art. 172 k.c., to znaczy samoistne

posiadanie nieruchomości przez czas wymagany do zasiedzenia. Z przytoczonych

na wstępie przyczyn nie uwzględniły zarzutu przerwania biegu zasiedzenia. Ta

kwestia stała się zatem istotą skargi kasacyjnej i podlega rozpatrzeniu.

Zgodnie z art. 123 § 1 pkt 1 k.c. w związku z art. 175 k.c. bieg zasiedzenia

przerywa się przez każdą czynność przed sądem lub przed innym organem

powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju

albo przed sądem polubownym, przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia

lub ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia. Należy więc

rozważyć, czy czynności ustalone w niniejszej sprawie spełniły przesłankę

przedsięwzięcia ich bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia roszczenia

wynikającego z prawa własności skarżącego.

Odnosząc się do stanu faktycznego należy najpierw stwierdzić, że

poprzednicy prawni skarżącego – Janina i Wacław S. poprzez jakąkolwiek

czynność nie wskazywali, aby przestali być właścicielami nieruchomości,

oznaczonej aktualnie nr ewid. 191, a wnioskodawcy przez cały okres posiadania,

począwszy od nieformalnego nabycia budynków mieli świadomość rozdziału

własności działki, na której są posadowione nabyte przez nich budynki,

a posiadaniem tych budynków. Zgodnie z zasadą superficies solo cedit własność

budynków przynależy do gruntu, na którym się znajdują i można zasadnie przyjąć,

że świadomość tego przywiodła Janinę W. w 1982 r. do organu administracyjnego

w celu wszczęcia postępowania uwłaszczeniowego. Początkowo uzyskała nawet

wstępną decyzję korzystną dla siebie o tyle, że decyzja uwłaszczeniowa z 1975 r.

dotycząca działki Janiny i Wacława S. została decyzją administracyjną z 1983 r.

uznana z urzędu za nieważną. Decyzja ta się jednak nie ostała i na mocy

wskazanego w ustaleniach prawomocnego postanowienia sądowego została

potwierdzona

własność do tej działki Janiny i Wacława

S.,

a wniosek

uwłaszczeniowy wnioskodawców oddalony.

Wymaga rozważenia, czy z tych zdarzeń może wynikać przerwanie biegu

zasiedzenia,

skutkujące

na

korzyść

poprzedników

prawnych

uczestnika

postępowania w niniejszej sprawie. Sądy obu instancji uznały, że nie, uzasadniając

swoje stanowisko wszczęciem sprawy o uwłaszczenie przez wnioskodawców, jako

posiadaczy nieruchomości, a nie przez podmiot roszczący sobie prawa do tej

nieruchomości i występujący przeciwko posiadaczom. Jak stwierdził Sąd Rejonowy

w uzasadnieniu, nie można mówić o działaniach właścicieli Janiny i Wacława S.

podjętych bezpośrednio w celu „dochodzenia” lub „ustalenia” albo „zaspokojenia”

lub „zabezpieczenia” prawa własności, natomiast do przerwania biegu zasiedzenia

na skutek toczącego się postępowania sądowego potrzeba, żeby inicjatorem tego

postępowania był właściciel, a nie posiadacz, jak to miało miejsce w sprawie. Sąd

drugiej instancji zaaprobował tę argumentację, akcentując, że dla stwierdzenia

nabycia własności przez zasiedzenie jest bez znaczenia zarówno wszczęcie

postępowania o uwłaszczenie przez wnioskodawców, jak i wydanie w tej sprawie

postanowienia sądowego w 1984 r., stwierdzającego nabycie przedmiotowej działki

przez Janinę i Wacława S. na własność przez uwłaszczenie. Wynika to stąd, co

znajduje się już w uzasadnieniu postanowienia Sądu pierwszej instancji, że

orzeczenie o uwłaszczeniu, związane z powołaną bliżej ustawą z dnia 21

października 1971 r. „jest wiążące w zakresie prawotwórczego faktu posiadania

nieruchomości przez uwłaszczonego w dniu 4 listopada 1971 r., nie sprzeciwia się

natomiast ustaleniu, że po tej dacie nieruchomość była w posiadaniu innej osoby”,

a „wnioskodawcy objęli w posiadanie przedmiotową nieruchomość dopiero w 1978

r., a zatem wiele lat po dniu 4 listopada 1971 r.”

Sąd w zaskarżonym postanowieniu ma rację tylko w tym zakresie, że

wnioskodawcy nie mogli zostać uwłaszczeni zgodnie z ustawą z 1971 r. i dlatego

ich wniosek w tej sprawie był całkowicie chybiony. Jednakże to nie sprawia, że bez

znaczenia jest postanowienie Sądu z 1984 r., potwierdzające własność Janiny

i Wacława S. Wprawdzie odnosi się ono do uwłaszczenia, mającego podstawę w

posiadaniu nieruchomości rolnej w 1971 r., ale potwierdza, że również w 1984 r.

osoby te, uczestniczące przecież aktywnie w postępowaniu, były właścicielami tej

nieruchomości, zaś tytuł własności miał jedynie swoje źródło w posiadaniu z 1971

r. Stanowisko Sądów obu instancji jest zatem w tej kwestii wadliwe.

Wadliwa jest również niekwestionowana w uzasadnieniu zaskarżonego

postanowienia argumentacja Sądu pierwszej instancji. Nie ma znaczenia

w sprawie, zakończonej postanowieniem Sądu z 1984 r. potwierdzającego

własność poprzedników prawnych uczestnika, że sprawa ta zainicjowana została

właśnie przez wnioskodawców. Jest zrozumiałe, że Janina i Wacław S. nie mieli

przecież żadnego powodu do wszczynania postępowania o potwierdzenie

własności ich nieruchomości gruntowej, skoro własność ta nie była podważana

i była wiadoma wnioskodawcom. Wszczęcie postępowania administracyjnego

przez wnioskodawców, w pierwotnych zamysłach zmierzające, jak się zdaje tylko

do uregulowania zagmatwanej sytuacji prawnej stało się jednak w skutkach

postępowaniem wymierzonym przeciwko Janinie i Wacławowi S. Zajmowało się

bowiem decyzją uwłaszczeniową z 1975 r., ich dotyczącą i miało prowadzić do

uwłaszczenia

na

ich

nieruchomości

wnioskodawców.

Samo

wszczęcie

postępowania w trybie administracyjnym, zmierzające do podważenia aktu

własności ziemi może być już uznane, jak przyjmuje orzecznictwo,

za

wystarczającą przyczynę przerwania biegu zasiedzenia (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 29 września 2004 r., II CK 18/04, OSNC 2005, nr 9, poz. 159).

W analizowanej sprawie obrona zainteresowanych polegała natomiast na

przeciwstawieniu się działaniom wnioskodawców i dlatego przekształciła się

w wymagane działania „zaczepne", idące w kierunku aktywnego wykazywania

swojego prawa własności (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

23 listopada 2004 r., I CK 276/04, niepubl., z dnia 28 października 2005 r., II CSK

2/05, Lex nr 529688, z dnia 10 września 2009 r., V CSK 78/09, Lex nr 578048

i z dnia 14 października 2011 r., III CSK 251/10, Lex nr 1095830). Czynności te

miały zatem z pewnością postać dochodzenia lub ustalenia prawa własności,

o konieczności czego jest mowa bliżej w uzasadnieniu Sądu Rejonowego, jako

o przesłankach przerwania biegu zasiedzenia, zgodnie z art. 123 § 1 pkt 1

w związku z art. 175 k.c. Należy więc przyznać rację skarżącemu w uzasadnieniu

skargi kasacyjnej, które wprawdzie jest nadzwyczaj krótkie i ubogie, ale trafnie

podkreśla, że sprawę zakończoną postanowieniem Sądu Rejonowego w sprawie

I Ns 269/84 wygrali Janina i Wacław S., a nie wnioskodawcy, a zatem wskutek

wszczęcia tej sprawy nastąpiła przerwa biegu zasiedzenia własności przedmiotowej

nieruchomości.

Podobnie należy ocenić nieuwzględnienie - jako okoliczności przerywającej

bieg zasiedzenia - wytoczenia przez poprzedników prawnych skarżącego,

powództwa o rozebranie budynków znajdujących się na ich nieruchomości przez

wnioskodawców oraz o zakazanie wnioskodawcom przeszkadzania Janinie

i Wacławowi S. przejeżdżania przez ich własną działkę. Jest to kwestia

podniesiona przez skarżącego w uzasadnieniu skargi i nie sformułowana w postaci

zarzutu, więc można ją potraktować tylko uzupełniająco. Jak wynika z ustaleń

w niniejszej sprawie, oba roszczenia zgłoszone przez Janinę i Wacława S. były

zasadne i oparte na tytule własności, jaki do nieruchomości, na której znajdowały

się budynki kupione przez wnioskodawców mieli poprzednicy prawni skarżącego.

Oddalenie

powództwa

co

do

pierwszego

roszczenia

wynikało

jedynie

z

zastosowania konstrukcji nadużycia prawa (art. 5 k.c.), a drugie roszczenie zostało

uwzględnione. Nie ma przy tym racji Sąd drugiej instancji w uzasadnieniu

zaskarżonego postanowienia, że roszczenie to dotyczyło znoszenia niedogodności,

a więc jest właściwe dla służebności („quasi służebności"), choćby z tego względu,

że służebność nie może przysługiwać właścicielowi w stosunku do jego gruntu.

Treść żądania, wprawdzie bardzo oszczędna oraz rozstrzygnięcia Sądu nie

stanowiły natomiast ani o potwierdzeniu posiadania gruntu przez wnioskodawców,

ani tym bardziej o nie uważaniu się przez powodów w tamtej sprawie za nie

mających tytułu własności do tego gruntu. Powództwo zaś miało z ich strony

charakter petytoryjny, wynikający z prawa własności, więc prowadzący do

dochodzenia tego prawa według art. 123 § 1 pkt 1 w związku z art. 175 k.c.

(postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2009 r., II CSK 501/08, Lex nr

528129 i z dnia 23 września 2009 r., I CSK 99/09, OSNC-ZD 2010, nr 2, poz. 66). Z

przeprowadzonych rozważań wynika, że przerwa biegu zasiedzenia w rozumieniu

art. 123 § 1 pkt 1 w związku z art. 175 k.c. może polegać na czynnościach

podjętych przez właściciela nieruchomości bezpośrednio w celu przeciwstawienia

się posiadaniu tej nieruchomości przez inną osobę; może to przybrać postać

zarówno wniesienia powództwa petytoryjnego (windykacyjnego lub negatoryjnego),

jak też innych czynności, materialnoprawnych i procesowych, prowadzących do

dochodzenia lub ustalenia prawa własności na drodze sądowej lub przed innym

właściwym organem.

Z tych względów nie można podzielić ocen prawnych, dokonanych

w zaskarżonym postanowieniu, a sprawa winna zostać ponownie rozpoznana pod

kątem podstaw prawnych zasiedzenia własności nieruchomości, do której rości

prawo uczestnik Tadeusz S. Dlatego na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c. należało

zaskarżone postanowienie w tej części uchylić i przekazać sprawę do ponownego

rozpoznania, rozstrzygając o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie

art. 108 § 2 w związku z art. 391 § 1, art. 13 § 2 i art. 39821 k.p.c.