Supreme Court allows damages claim against directors for failing to file bankruptcy petition after debt transfer.

Sygn. akt II CSK 390/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Krzysztof Strzelczyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa "W." - Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością

przeciwko S. G. i T. K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 kwietnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej pozwanych

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 lutego 2011 r.,

1) oddala skargę kasacyjną,

2) zasądza solidarnie od pozwanych na rzecz powoda kwotę

1800 (tysiąc osiemset) złotych tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 27 października 2010 r. Sąd Okręgowy oddalił powództwo

W. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością o solidarne zasądzenie od pozwanych

kwoty 103.441,55 złotych z określonymi w pozwie odsetkami ustawowymi.

Podstawą tego orzeczenia były następujące ustalenia: Prawomocnym

wyrokiem z dnia 27 sierpnia 2002 r. Sąd Okręgowy zasądził od T. sp. z o.o. na

rzecz A. sp. z o.o. kwotę 49.985,90 złotych z odsetkami ustawowymi. Po uzyskaniu

tytułu wykonawczego spółka A. skierowała wniosek o wszczęcie postępowania

egzekucyjnego. W związku z zawarciem dnia 21 marca 2003 r. ugody pomiędzy

tymi spółkami i zobowiązaniem spółki T. do spłaty zadłużenia w umówionym

terminie, spółka A. cofnęła wniosek i postępowanie egzekucyjne zostało umorzone.

Pomimo ugody spółka T. nie uregulowała należności. Dnia 4 czerwca 2003 r.

została ogłoszona upadłość likwidacyjna spółki A., a w marcu 2004 r. syndyk masy

upadłości tej spółki wystąpił o wszczęcie postępowania egzekucyjnego wobec

spółki T. Dnia 23 marca 2003 r. Sąd Rejonowy ogłosił upadłość spółki T. z

możliwością zawarcia układu. Postanowieniem tego Sądu z dnia 18 września 2006

r. został zmieniony sposób prowadzenia postępowania upadłościowego na

postępowanie upadłościowe z likwidacja majątku. Dnia 6 października 2006 r.

syndyk

masy upadłości

spółki

A. zawarł

z powodem

umowę

sprzedaży

kilkudziesięciu wierzytelności wobec różnych dłużników o wartości ponad 1.840.000

złotych, w tym wierzytelności wobec spółki T. stwierdzonej prawomocnym wyrokiem

Sądu Okręgowego z dnia 27 sierpnia 2002 r. Cenę sprzedaży wierzytelności strony

uzgodniły na kwotę 26.000 złotych. Powodowa spółka W. zgłosiła dnia 2 stycznia

2007 r. do masy upadłości spółki T. nabyte wierzytelności, które zostały zaliczone

do kategorii III w wysokości 67.560,27 złotych oraz do kategorii IV w wysokości

26.328,82 złotych. Po uznaniu wierzytelności przez syndyka i upadłego, powódka

została powiadomiona przez syndyka,

że jej

wierzytelności nie

zostaną

zaspokojone w postępowaniu upadłościowym. Postanowieniem z dnia 16 listopada

2007 r. Sąd Rejonowy stwierdził zakończenie postępowania upadłościowego spółki

T. niewielkim zaspokojeniem wierzytelności z kategorii I. Jak ustalił Sąd, spółka

Targed co najmniej od 16 maja 2002 r. zaprzestała płacenia wymagalnych długów

a na dzień 31 grudnia 2003 r. nadwyżka pasywów nad aktywami wynosiła

211.460,10 złotych. Pozwany S. G. od początku istnienia spółki T. był członkiem jej

zarządu. Pozwana T. K. pełniła tę funkcję od 1993 r.

Na podstawie tych ustaleń Sąd Okręgowy uznał, że powódka wykazała

bezskuteczność egzekucji przeciwko spółce T. albowiem jej wierzytelność, pomimo

likwidacji spółki, nie została zaspokojona. Poza tym zarząd spółki T. powinien już z

końcem 2003 r. zgłosić wniosek o ogłoszenie upadłości. Pomimo tych ustaleń i

wniosków Sąd Okręgowy oddalił powództwo przyjmując, że powodowa spółka nie

poniosła szkody albowiem nie była wierzycielem w czasie właściwym do zgłoszenia

wniosku o ogłoszenie upadłości spółki T. Poza tym, Sąd Okręgowy ocenił

wystąpienie z roszczeniem odszkodowawczym opartym na treści art. 299 k.s.h.

jako nadużycie prawa podmiotowego.

Na skutek apelacji powodowej spółki W., Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 24

lutego 2011 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego. Podzielił w całości ustalenia

poczynione w pierwszej instancji, zwłaszcza co do tego, że spółce A. przysługiwała

wobec spółki T. wierzytelność w wysokości 49.985,90 złotych z odsetkami

ustawowymi, która nie została zaspokojona a egzekucja przeciwko spółce T.

okazała się bezskuteczna. Podobnie Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia i ocenę, że

zgłoszenie wniosku o upadłość spółki T. dopiero we wrześniu 2005 r. było

spóźnione i doprowadziło do niemożliwości zaspokojenia wierzycieli tej spółki.

Jako nieprawidłowe

ocenił

wywody

do wniosku, że powodowa spółka

sądu

pierwszej

instancji

prowadzące

nie poniosła szkody dlatego, że nie była

wierzycielem spółki T. w czasie, gdy członkowie zarządu powinni zgłosić wniosek o

upadłość. Sad Apelacyjny podkreślił, że szkoda na tle art. 299 k.s.h. ma

specyficzne znaczenie. Oznacza bowiem obniżenie potencjału majątkowego spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością, powodujące niemożność wyegzekwowania

od niej zobowiązań na skutek niezłożenia przez członków zarządu wniosku

o ogłoszenie upadłości we właściwym czasie. Dla stwierdzenia, czy po stronie

wierzyciela występuje szkoda nie ma więc znaczenia, czy nie może on

wyegzekwować należnego mu już uprzednio świadczenia, co oznacza poniesienie

straty, czy też tylko nie może uzyskać korzyści, na które liczył nabywając (choćby

po niskiej cenie) od innego podmiotu daną wierzytelność. Nadto Sąd wskazał,

że zgodnie z art. 509 § 2 k.c. wraz z wierzytelnością przechodzą na nabywcę

wszelkie związane z nią prawa, w tym prawa uboczne związane z wierzytelnością

i służące jej zabezpieczeniu, jak również roszczenia odszkodowawcze związane

z wierzytelnością. Dlatego zdaniem Sądu Apelacyjnego, w braku odmiennego

zastrzeżenia stron, na nabywcę wierzytelności wobec spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością przechodzi także roszczenie odszkodowawcze z art. 299 k.s.h..

Roszczenie to jest ściśle związane z wierzytelnością główną i nie funkcjonuje

autonomicznie w obrocie. Odmienna wykładnia prowadziłaby do nieracjonalnych

skutków. Po dokonaniu cesji roszczenie odszkodowawcze nie przysługiwałoby

ani zbywcy, ani nabywcy; zbywca nie mógłby realizować tego roszczenia,

a nabywca, choćby posiadał wierzytelność, nie zyskiwałby dodatkowej ochrony

w postaci możliwości dochodzenia roszczenia z art. 299 k.s.h.

Sąd

Apelacyjny

że dochodzenie

nie

roszczenia

podzielił

przez

stwierdzenia

powoda

stanowi

Sądu

Okręgowego,

nadużycie

prawa

podmiotowego. Powód prowadzi legalną działalność, która polega na kupowaniu na

własne ryzyko wierzytelności po cenach rynkowych. Cena, za która powód nabył

wierzytelność od pierwotnego wierzyciela nie może mieć znaczenia dla oceny,

czy dochodzenie należnych mu uprawnień jest sprzeczne z zasadami współżycia

społecznego. Ponadto Sąd Apelacyjny podkreślił, nie może powoływać się na art.

5 k.c. ten, kto sam narusza zasady współżycia społecznego a to z powodu

zachowania pozwanych jako członków zarządu poprzednik prawny powoda nie

został zaspokojony co do swych należności.

Z tych względów Sąd Apelacyjny kierując się treścią art. 299 k.s.h. na

podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok i uwzględnił powództwo.

Pozwani wnieśli skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji. Zarzucili

w niej naruszenie prawa materialnego polegającego na:

-

błędnej wykładni art. 299 § 1 k.s.h. w zw. z art. 299 § 2 in fine k.s.h.

przez przyjęcie w sposób domniemany, ze odpowiedzialność pozwanych

ma charakter odpowiedzialności gwarancyjnej;

-

błędnej wykładni i niewłaściwym zastosowaniu art. 299 § 2 in fine k.s.h.

wobec powoda pomimo, że wierzyciel to wyłącznie poszkodowany przez

zaniechanie członków zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością;

-

- niewłaściwym zastosowaniu art. 509 § 2 k.c. w związku z błędną wykładnią

art. 299 § 1 k.s.h. przez przyjęcie, że wobec subsydiarnej odpowiedzialności

członków

zarządu,

odszkodowawczej,

niemającej

cesjonariusz

charakteru

nabywając

odpowiedzialności

wierzytelność

nabywa

ją

wraz z uprawnieniem do dochodzenia tej wierzytelności od członków

zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, pomimo braku uznania

przez nich długu bądź orzeczenia sądu stwierdzającego ich deliktową

odpowiedzialność;

-

niewłaściwym zastosowaniu art. 361 k.c. oraz niezastosowaniu art. 5

i 362 k.c.

Powołując się na tę podstawę pozwani wnieśli o uchylenie zaskarżonego

wyroku i oddalenie powództwa ewentualnie o jego uchylenie i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wobec jednoznacznego stanowiska Sądu Apelacyjnego w tej kwestii,

niezrozumiałe są zarzuty skargi kasacyjnej przypisujące temu Sądowi stwierdzenia

wyrażające wprost lub w sposób dorozumiany, że odpowiedzialność na podstawie

art. 299 k.s.h. ma charakter odpowiedzialności gwarancyjnej, którą nadto skarżący

utożsamia z odpowiedzialnością kontraktową.

Tymczasem odpowiedzialność członków zarządu na podstawie art. 299

k.s.h.

ma

nie

tylko

odszkodowawczy,

ale

zarazem

deliktowy

charakter.

Odpowiedzialność za szkodę w wysokości niewyegzekwowanej od spółki

wierzytelności jest konsekwencją bezprawnego, zawinionego niezgłoszenia przez

członka zarządu wniosku o ogłoszenie upadłości. To bezprawne zachowanie

może też stanowić występek, o którym mowa w art. 586 k.s.h. Bezprawne

zachowanie

oceniane

a wierzycielami,

którzy

jest

w

relacjach

pomiędzy

członkami

nie są

związani

wcześniej

żadnym

zarządu

stosunkiem

cywilnoprawnym. Dlatego w ramach tych relacji nie można konstruować

odpowiedzialności

kontraktowej,

której

przesłanką

jest

niewykonanie

lub

nienależyte wykonanie istniejącego zobowiązania wynikającego, chociażby jak

w przypadku odpowiedzialności na podstawie art. 293 k.s.h., ze stosunku

organizacyjnego łączącego spółkę z jej funkcjonariuszem (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 24 września 2008 r., II CSK 118/08, nie publ.).

Wobec występujących początkowo w judykaturze Sądu Najwyższego

istotnych rozbieżności co do gwarancyjnego (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 6 czerwca 1997 r., III CKN 65/97, OSNC 1997/11/181; z dnia 18 kwietnia

2007

r.,

V

CSK

55/07,

OSNC

-

ZD

2008/1/24)

a

z

drugiej

strony

odszkodowawczego charakteru odpowiedzialności z art. 299 k.s.h. (poprzednio

z art. 298 k.h.) zagadnienie to rozstrzygnął Sąd Najwyższy w uchwale składu

siedmiu sędziów z dnia 7 listopada 2008 r. (sygn. akt III CZP 72/08, OSNC

2009/2/20) przyjmując,

odpowiedzialnością

że

do

roszczeń

wierzycieli spółki

przeciwko

członkom

jej

zarządu

z ograniczona

(art.

k.s.h.)

mają zastosowanie przepisy o przedawnieniu roszczeń o naprawienie szkody

wyrządzonej czynem niedozwolonym. Pomimo, iż uchwale nie nadano mocy

zasady prawnej, pod wpływem wszechstronnej argumentacji, od chwili jej podjęcia,

utrzymuje

się

w

orzecznictwie

Sądu

Najwyższego

jednolity

pogląd

o odszkodowawczym charakterze odpowiedzialności członków zarządu spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością na podstawie art. 299 k.s.h. (zob. m.in.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2008 r., III CZP 112/08,

nie publ.; wyrok z dnia 17 marca 2010 r., II CSK 506/09, OSNC - ZD 2011/1/2).

Pogląd ten oraz motywy przyjęte w uchwale podziela Sąd Najwyższy w składzie

rozpoznającym skargę kasacyjną pozwanych.

Szkoda, jako niezbędna przesłanka odpowiedzialności odszkodowawczej,

jest na tle art. 299 k.s.h. ujmowana inaczej niż w art. 361 § 1 k.c, który zresztą

wprost dopuszcza odmienną regulację ustawową. W

orzecznictwie Sądu

Najwyższego trafnie przyjmuje się, że szkoda o której mowa w art. 299 § 2 in fine

k.s.h. odpowiada różnicy w potencjale majątkowym spółki, jaka wystąpiła, a do

jakiej nie doszłoby, gdyby we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie

upadłości (zob. m. in. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 4 lipca 1997 r., sygn. akt

III CZP 10/93, OSNC 1998/11/165; wyrok z dnia 7 lutego 2007 r., III CSK 227/06,

OSNC ZD 2008, Nr A, poz. 19). Członek zarządu odpowiada jedynie za taką część

należności, jaką otrzymałby wierzyciel w zainicjowanym we właściwym czasie

postępowaniu upadłościowym. Ciężar dowodu w tym zakresie, podobnie jak

w odniesieniu do pozostałych przesłanek określonych w art. 299 § 2 k.s.h.,

spoczywa na dłużniku. Stwierdzenie to w zakresie ciężaru dowodu odnosi się także

do podnoszonego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 362 k.c.

Podmiotem, który poniósł szkodę jest wierzyciel, który pomimo tego,

że dysponował tytułem wykonawczym nie może zaspokoić się z majątku spółki.

Członkowie zarządu ponoszą na podstawie art. 299 k.s.h. odpowiedzialność

odszkodowawczą wyłącznie wobec aktualnych wierzycieli spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością

niezależnie

od

tego

czy

ich

wierzytelności

powstały

bezpośrednio ze stosunku prawnego z udziałem spółki, czy też nabyli już istniejące

wierzytelności od pierwotnych wierzycieli spółki. Stąd też utrzymujący się

w orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd o konieczności dysponowania przez

wierzyciela dochodzącego roszczenia odszkodowawczego co najmniej tytułem

egzekucyjnym wobec spółki (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

15 czerwca 1999 r., III CZP 10/99, OSNC 1999/12/203; z dnia 8 marca 2007 r.,

III CSK 352/06, nie publ.).

Wierzytelność odszkodowawcza jest ściśle związana z zobowiązaniem

spółki. Wysokość zobowiązania spółki wyznacza górną granicę odpowiedzialności

odszkodowawczej członków zarządu. Jeśli potencjał majątkowy spółki na skutek

zaniechania przez członków zarządu zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości

obniżył się, członkowie zarządu odpowiadają tylko w granicach obniżenia tego

potencjału (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 2011 r., IV CSK

335/10, nie publ.; z dnia 24 lutego 2011 r. III CNP 26/10, nie publ.). Ciężar dowodu,

że pomimo niezgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości nie zmniejszył się lub

też zmniejszył się tylko w określonym zakresie spoczywa na członkach zarządu.

Zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie, przyjmuje się zgodnie,

że w wyniku przelewu wierzytelności (art. 509 k.c.) przechodzi na nabywcę ogół

uprawnień

przysługujących

dotychczasowemu

wierzycielowi,

który

zostaje

wyłączony ze stosunku zobowiązaniowego, jaki wiązał go z dłużnikiem. Innymi

słowy, stosunek zobowiązaniowy nie ulega zmianie, natomiast zmienia się osoba

uczestnicząca w nim po stronie wierzyciela. Zgodnie z art. 509 § 2 k.c. z chwilą

przelewu na nabywcę poza samą wierzytelnością przechodzą na nabywcę wszelkie

związane z nią prawa. Zakres praw związanych z wierzytelnością został ujęty

w art. 509 § 2 k.c. szeroko, o czym świadczy wymienione przykładowo w ustawie

roszczenie o zaległe odsetki, które co do zasady ma byt niezależny od należności

głównej. W piśmiennictwie i orzecznictwie uznaje się, że oprócz wyraźnie

wymienionego w ustawie roszczenia o zaległe odsetki, przechodzą z cedenta na

cesjonariusza np. roszczenie o odszkodowanie za nienależyte wykonanie

zobowiązania, roszczenie o zapłatę kar umownych, roszczenie o uzyskanie

surogatów przedmiotu świadczenia (art. 477 § 2 k.c.), roszczenie o udzielenie przez

dłużnika informacji o przedmiocie świadczenia (art. 546 i art. 354 § 1 k.c.),

uprawnienie wierzyciela do wyboru świadczenia w zobowiązaniu przemiennym,

uprawnienie wierzyciela do wezwania dłużnika do wykonania (art. 455 k.c.) lub też

roszczenie z tytułu poręczenia (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada

2006 r., IV CSK 224/06, nie publ.). Przelew bowiem powoduje nie tylko sukcesję

samej wierzytelności, lecz również obejmuje inne elementy składające się na

sytuację wierzyciela. W szeroko ujętym zakresie praw związanych z wierzytelnością

w rozumieniu art. 509 § 2 k.c. mieści się także uprawnienie do zaskarżenia

czynności dłużnika zdziałanych z pokrzywdzeniem wierzycieli. Dał temu wyraz Sąd

Najwyższy wyroku z dnia 11 grudnia 2009 r. (sygn. akt V CSK 184/09, OSNC - ZD

2010/3/86) a także w postanowieniu z dnia 22 kwietnia 2010 r. (sygn. akt V CSK

376/09, nie publ.). W strukturze zobowiązania oprócz samej możliwości żądania

świadczenia pojawiają się także uprawnienia innego rodzaju, funkcjonalnie z nią

jednak związane.

Dotychczasowe rozważania mogą stanowić uzasadnioną podstawę do

stwierdzenia, że wraz z przelaną wierzytelnością przeciwko spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością przechodzą na cesjonariusza roszczenia odszkodowawcze

przeciwko członkom zarządu spółki, jako związane z tą wierzytelnością ostateczne

zabezpieczenie roszczeń wierzycieli przeciwko spółce, (zob. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 30 września 2008 r., III CSK 12/08, nie publ., z dnia 8 grudnia

2006 r., V CSK 319/06, Glosa 2007/4/12).

W nawiązaniu do okoliczności faktycznych sprawy trzeba podnieść,

ze deliktowa

powstaje

wierzytelność

z chwilą

odszkodowawcza

bezskuteczności

egzekucji

przeciwko

z

członkom

majątku

spółki

zarządu

a

ściśle

rzecz ujmując, w chwili, gdy jest już oczywiste, że będzie bezskuteczna (zob. m.in.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 stycznia 2004 r., IV CK 176/02, Wokanda

2004/9/7; z dnia 27 października 2004 r., IV CK 148/04). Z poczynionych ustaleń

faktycznych będących podstawą zaskarżonego wyroku, którymi – ze względu na

oparcie skargi kasacyjnej na naruszeniu przepisów prawa materialnego – Sąd

Najwyższy jest związany (art. 39813 § 2 k.p.c.) wynika, że egzekucja przeciwko

spółce T. toczyła się od 2004 r. Nie ma bliższych danych, co do dalszego biegu

tego postępowania w związku z ogłoszeniem upadłości spółki T. Istotne są zatem

ustalenia poczynione przez Sąd pierwszej instancji, które podzielił w całości Sąd

Apelacyjny, według których powodowa spółka została dnia 16 listopada 2007 r.

powiadomiona przez syndyka masy upadłości spółki T., że jej wierzytelność nie

zostanie zaspokojona w postępowaniu upadłościowym. Pozwala to na przyjęcie, że

wierzytelność odszkodowawcza z art. 299 k.s.h. przeciwko pozwanym powstała po

przelewie wierzytelności przysługującej w stosunku do spółki a to oznacza

niewątpliwie,

że podmiotem

uprawnionym

do

dochodzenia

roszczenia

odszkodowawczego jest cesjonariusz.

W związku z zarzutem naruszenia art. 5 k.c. przez jego niezastosowanie

do wykonywania prawa podmiotowego powoda trzeba podnieść, że wprawdzie

przepis ten nie zawiera żadnych ograniczeń i odnosi się do wszelkich praw

podmiotowych (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 czerwca 2001 r., II CKN

604/00, OSNC 2002/3/32; z dnia 15 października 2008 r., I CSK 126/08, nie publ.)

to

jednak

należy

uwzględnić

wyjątkowy

charakter

odpowiedzialności

na podstawie art. 299 k.s.h. (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia

2007 r., V CSK 315/07 nie publ.; z dnia 19 czerwca 2009 r., V CSK 459/08,

nie publ.), która jest konsekwencją zawinionego zaniechania zgłoszenia wniosku

o ogłoszenie

upadłości

spółki

pomimo

ustawowego

obowiązku

zgłoszenia

takiego wniosku. Granicę odpowiedzialności odszkodowawczej wyznacza zakres

zobowiązania spółki. Słusznie zatem Sąd Apelacyjny uznał, że bez znaczenia jest

cena, za jaką aktualny wierzyciel nabył wierzytelność przeciwko spółce.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c.

oddalił skargę kasacyjną pozwanych.

jw