Supreme Court allows gas pipeline easement claim via prescription by finding underground markers sufficient for visibility.

Sygn. akt II CSK 389/12

POSTANOWIENIE

Dnia 14 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Anna Kozłowska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z wniosku Operatora Gazociągów Przesyłowych

G. Spółki Akcyjnej z siedzibą w W.

przy uczestnictwie A. K. i U.K.

o zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 14 lutego 2013 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w P.

z dnia 10 stycznia 2012 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w P. do ponownego rozpoznania pozostawiając

temu

Sądowi

rozstrzygnięcie

kasacyjnego.

Uzasadnienie

o

kosztach

postępowania

Postanowieniem z dnia 31 maja 2011 r. Sąd Rejonowy w G. stwierdził, że

wnioskodawca – Operator Gazociągów Przesyłowych G.-S. S.A. nabył z dniem 31

sierpnia 2009 r. służebność przesyłu – na nieruchomościach położonych w K.

obejmujących działki nr 644/2 mającą urządzoną w Sądzie Rejonowym w G. księgę

wieczystą Kw Nr … i nr 648 mającą urządzoną w tym Sądzie księgę wieczystą Kw

nr … – polegającą na prawie korzystania przez wnioskodawcę ze znajdujących

się na tych działkach

przewodów i urządzeń służących

do przesyłu

gazu

ziemnego - gazociągu wysokiego ciśnienia DN 500 K. (tzw. gazociąg policki)

oraz prawie swobodnego dostępu i dojazdu do znajdujących się na opisanych

działkach przewodów i urządzeń służących do przesyłu gazu ziemnego w celu

wykonywania prac budowlano-montażowych, eksploatacyjnych, konserwatorskich,

usuwania awarii - w pasie o szerokości 4 metry na każdą stronę od osi gazociągu,

wolnym od jakichkolwiek budynków, drzew, krzewów.

W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy ustalił, że uczestnicy

postępowania, A. K. i jego żona U. K., są właścicielami nieruchomości stanowiącej

działkę nr 648. Jej własność nabyli na podstawie umowy sprzedaży zawartej w roku

1995 i umowy zmiany zawartej w roku 2007. Właścicielem działki nr 644/2 jest

uczestnik A. K., który jej własność nabył umową darowizny zawartą w roku 1999 z

matką, T. K. Przez obie działki przechodzi gazociąg wysokiego ciśnienia, a także

dwa inne gazociągi należące do Polskiego Górnictwa Naftowego i Gazownictwa

S.A.: G. – K. zbudowany w roku 1970 oraz

żuchowski),

przekazany

do

eksploatacji

gazociąg O. – K. (tzw. gazociąg

w

1982

r.

Gazociąg

należący

do wnioskodawcy znajduje się pośrodku, pomiędzy nitkami tamtych gazociągów.

Został oddany do eksploatacji

w dniu 30 sierpnia 1979 r.

poprzednicy prawni wnioskodawcy i on sam

Od tego czasu

korzystają z gazociągu dokonując

przesyłu gazu. Urządzenia przesyłowe znajdują się pod powierzchnią gruntu,

na powierzchni usytuowane są słupki znacznikowe. Przebieg gazociągu jest

uwidoczniony na mapie sytuacyjno - wysokościowej i wyrysie ze studium

uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego. W czasie budowy

gazociągu ojciec uczestnika, wówczas właściciel nieruchomości, otrzymał od W.

Zakładów Gazownictwa odszkodowanie za szkody

spowodowane budową. Po

wybudowaniu gazociągu na gruncie posadzono sad, który rośnie do chwili obecnej.

Pas technologiczny niezbędny do eksploatacji urządzeń wynosi po 4 m z każdej

strony osi gazociągu. Dokonując oceny tak ustalonego stanu faktycznego Sąd

Rejonowy wskazał, że z doliczeniem posiadania poprzedników prawnych, w tym

Skarbu Państwa, poczynając od 30 sierpnia 1979 r., z upływem lat trzydziestu,

wnioskodawca nabył przez zasiedzenie

służebność przesyłu. Posiadanie to

polegało na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia, gazociąg bowiem,

mimo że

zlokalizowany pod ziemią, był oznaczony,

a właściciele o jego

usytuowaniu wiedzieli, co było wystarczające dla przyjęcia, że kryterium

widoczności urządzenia zostało spełnione.

Na skutek apelacji uczestników postępowania, Sąd Okręgowy w P. zmienił

zaskarżone postanowienie i oddalił wniosek. Podzielając ustalenia faktyczne Sądu

pierwszej instancji, Sąd Okręgowy dokonał innej oceny prawnej. Przyjął, że

oznaczenie

gazociągu

jednym

słupkiem

usytuowanym

uczestników nie jest wystarczające do przyjęcia, że

Ponadto,

na

nieruchomości

urządzenie jest widoczne.

skoro słupek nie jest częścią składową urządzenia, nie stanowi jego

integralnej części, to korzystanie z urządzenia usytuowanego w całości pod ziemią

nie może być uważne za korzystanie z trwałego i widocznego urządzenia.

Za pozbawione doniosłości prawnej uznał Sąd wiedzę właścicieli nieruchomości

o istnieniu urządzenia i ujawnienie jego przebiegu na mapie geodezyjnej. Nadto

Sąd Okręgowy wskazał, że skoro stwierdzenie zasiedzenia następuje z zaliczeniem

czasu posiadania poprzednika, to istniała potrzeba ustalenia czy i kiedy nastąpiło

przeniesienie posiadania służebności ze Skarbu Państwa na rzecz poprzednika

prawnego wnioskodawcy, w związku ze zmianą z dniem 1 lutego 1989 r. przepisu

art. 128 k.c. Konieczne było zatem wykazanie tej okoliczności przez wnioskodawcę,

a skoro to nie nastąpiło brak było podstaw do uwzględnienia wniosku.

W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Okręgowego, opartej na obu

podstawach z art. 3983 § 1 k.p.c., wnioskodawca w ramach podstawy naruszenia

prawa materialnego zarzucił naruszenie

– art. 292 zd.1 w zw. z art. 3054 w zw. z art. 49 § 1 k.c. i w zw. z art. 51 § 1 k.c.

przez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że przez widoczność

trwałego

urządzenia rozumieć należy wyłącznie istnienie na nieruchomości służebnej

naziemnego urządzenia

lub jego części składowej, funkcjonalnie i integralnie

związanego z urządzeniem przesyłowym, a pominięcie okoliczności wskazanych

przez sąd pierwszej instancji jako tych, które wskazują na widoczność urządzenia,

a także przez pominięcie

związku pomiędzy

słupkami znacznikowymi

a gazociągiem,

– § 8 ust. 4 rozporządzenia Ministra Gospodarki z dnia 30 lipca 2001 r. w sprawie

warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać sieci gazowe (Dz. U. Nr 97,

poz.1055) przez pominięcie

funkcji przewidzianego w tym rozporządzeniu

obowiązku przedsiębiorstwa przesyłowego

oznaczenia trasy

gazociągu

podziemnego,

– art. 292 zd.1 w zw. z art. 3054 k.c. w zw. z art. 40 ustawy z dnia 17 maja 1989 r.

– Prawo geodezyjne i kartograficzne (Dz. U. z 2010 r., nr 193, poz.1287 ze zm.)

polegające

na pominięciu

ujawnienia gazociągu na mapie zasadniczej oraz

dostępności danych zawartych w operacie dla właściciela nieruchomości,

– art. 352 w zw. z art. 176 § 1 w zw. z art. 292 zd.2 w zw. z art. 305 4 k.c. w zw.

z art. 1 pkt 9 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o zmianie ustawy

o przedsiębiorstwach państwowych oraz zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U.

z 1991 r., Nr 2, poz.6) oraz art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 29 września 1990 r.

o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U

Nr 79, poz. 464),

– art. 292 zd.1 w zw. z art. 3054 k.c. w zw. z art. 172 w zw. z art. 352 k.c.

W ramach podstawy naruszenia przepisów procesowych skarżący zarzucił

naruszenie art. 382 i art. 378 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. , art. 609 § 2 i 3 w zw. z art.

610 § 1 i art. 677 k.p.c., art. 328 § 2 w zw. z art. 391 i art. 13 § 2 k.p.c.

We wnioskach skarżący domagał się zmiany (zamiast uchylenia – art.39816

k.p.c.)

zaskarżonego postanowienia i orzeczenia co do istoty sprawy przez

stwierdzenie,

że

na nieruchomościach

nabył

przez

zasiedzenie

uczestników

ewentualnie

służebność

uchylenia

przesyłu

zaskarżonego

postanowienia i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z zarzutów procesowych uzasadniony jest zarzut naruszenia art. 382 k.p.c.

nakazujący

sądowi odwoławczemu rozstrzygnięcie o żądaniu na podstawie

materiału dowodowego zebranego w obu postępowaniach, to jest przed sądem

pierwszej instancji i sądem odwoławczym. W okolicznościach sprawy niniejszej,

co skarżący trafnie podnosi, Sąd odwoławczy pominął fotografie,

uwidocznione były

zawory gazociągu,

na których

jego katody i węzeł przesyłowy. Biorąc

jednak pod uwagę, że zdaniem sądu odwoławczego o kwalifikacji urządzenia jako

widocznego

decydować

powinny

jego

na nieruchomości

objętej

wnioskiem,

na fotografiach

części

gazociągu,

nieruchomościach,

odpowiadał

to

widoczne

brak

elementy

uwzględnienia

zlokalizowanych

koncepcji

prawnej

przyjętej

zaskarżonego postanowienia. W istocie dowody te mogą być

ocenie

trafności zarzutów

naruszenia prawa

na

istniejące

widocznych

sąsiednich

za

podstawę

rozważane przy

materialnego to jest

zarzutu

wadliwego określenia pojęcia widoczności urządzenia.

Pozostałe zarzuty

Uzasadnienie

naruszenia prawa procesowego są nieuzasadnione.

zaskarżonego

postanowienia

dostatecznie

jasno

przedstawia

przyczyny, dla których Sąd zdecydował o oddaleniu wniosku, zawiera odniesienie

się do zarzutów apelacji i umożliwia kontrolę kasacyjną; stąd też zarzuty naruszenia

art. 328 § 2 i art. 378 k.p.c. nie są trafne. Niezrozumiały jest zarzut naruszenia art.

609 § 2 i 3 zw. art. 610 § 1 i art. 677 k.p.c. skoro sąd zanegował upływ terminu

do stwierdzenia

zasiedzenia,

nie

mógł

zatem

podejmować

czynności

zmierzających do ustalenia czy inny podmiot nie nabył służebności przesyłu.

Niewątpliwie uzasadnione są zarzuty naruszenia prawa materialnego. Mimo

ich rozbudowania, każdorazowo skarżący sprowadza je do zarzutu naruszenia art.

292 k.c. przez błędną wykładnię pojęcia urządzenia widocznego. Powołany przepis

stanowi, że

wówczas gdy

służebność gruntowa może być nabyta przez zasiedzenie

tylko

polega na korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia.

Kwalifikacja gazociągu jako urządzenia trwałego nie nasuwała wątpliwości.

Wątpliwość powstała w związku z tym, że to trwałe urządzenie jest usytuowane

pod powierzchnią gruntu, zatem dla oczu nie jest widoczne. Z tak rozumianej

widoczności urządzenia Sąd

odwoławczy wyprowadził wniosek

o wyłączeniu

możliwości zasiedzenia służebności przesyłu. Jest to wniosek nietrafny.

Linie przesyłowe z natury rzeczy dzielą się na urządzenia napowietrzne

i podziemne. Gazociągi, wodociągi i kanalizacje, to w przeważającej części

urządzenia podziemne i już z tego względu nieracjonalna jest taka wykładnia art.

292 k.c., której wynikiem byłoby wymaganie, aby gazociąg w czasie biegu terminu

zasiedzenia był widoczny dla właściciela każdej nieruchomości, przez którą

przebiega (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 6 lipca 2011 r., I CSK

157/11, Biul. SN 2011, nr 11, s. 12, i z dnia 24 kwietnia 2002 r., V CKN 972/00,

OSP 2003, nr 7-8, poz. 100). Przy urządzeniach podziemnych chodzi o możliwość

stwierdzenia ich istnienia w czasie biegu terminu zasiedzenia przy pomocy wzroku,

ale niekoniecznie chodzi tu o zauważenie

urządzenia jako takiego. Ustawa

nie posługuje się pojęciem urządzenia naziemnego, ale urządzenia widocznego.

Chodzi zatem zarówno o zauważenie części składowych takiego podziemnego

urządzenia, jeżeli wychodzą nad powierzchnię gruntu, jak i o zauważenie oznaczeń

wskazujących na jego istnienie pod powierzchnią gruntu.

Urządzenie powinno stanowić dla właściciela wyraźne ostrzeżenie przed

działaniem

podmiotu,

który

korzystając

z

urządzenia

przesyłowego

umiejscowionego w gruncie może doprowadzić do uzyskania odpowiedniej

służebności gruntowej. Z tego względu należy przyjąć, że w wypadku urządzenia

podziemnego, każdoczesny właściciel nieruchomości powinien mieć zapewnioną

możliwość uzyskania wiedzy o usytuowaniu na jego nieruchomości urządzenia

przesyłowego. Jeżeli każdoczesny właściciel nieruchomości w czasie biegu

zasiedzenia miał wiedzę o zlokalizowaniu na niej gazociągu, to spełnienie

przesłanki widoczności urządzenia wątpliwości budzić nie może. Jeżeli natomiast

wystąpił brak takiej wiedzy u kolejnego właściciela, to należy przyjąć, że omawiana

przesłanka jest spełniona, jeżeli urządzenie zostało tak oznakowane, że właściciel

obiektywnie oceniając mógł i powinien taką wiedzę posiadać - magistrale

przesyłowe są bowiem trwale oznakowane w terenie (§ 8 ust. 4 rozporządzenia

Ministra Gospodarki z dnia 30 lipca 2001 r. w sprawie warunków technicznych,

jakim powinny odpowiadać sieci gazowe).

Miało więc w sprawie znaczenie usytuowanie na nieruchomości uczestników

nie tylko zaworu

gazociągu jako części składowej tego urządzenia ale nadto

usytuowanie słupka znacznikowego oraz usytuowanie na sąsiednich działkach

dalszych słupków znacznikowych. Wiedza o ich istnieniu musi być traktowana jako

równorzędna z wiedzą o istnieniu i przebiegu gazociągu, co czyni taki gazociąg

urządzeniem widocznym w rozumieniu art. 292 k.c.

Rozważając

zagadnienie

możliwości

doliczenia

czasu

posiadania

poprzednika do czasu wymaganego do nabycia służebności przez zasiedzenie,

Sąd Okręgowy trafnie zauważył, że przed dniem 1 lutego 1989 r. posiadaczem

gruntu

stanowiącego własność uczestników był Skarb Państwa. Zaliczenie

wykonywanego przed tą datą przez Skarb Państwa posiadania do

posiadania

wykonywanego po tej dacie przez państwową osobę prawną nie jest wyłączone.

Dał temu wyraz Sąd Najwyższy m.in. w postanowieniach z dnia 25 stycznia 2006 r.

I CSK 11/05 i z dnia 9 lutego 2012 r. III CZP 93/11. Jednocześnie, w uzasadnieniu

postanowienia z dnia 18 maja 2007 r. I CSK 64 /07 Sąd Najwyższy wyraził pogląd,

że decyzja wydana na podstawie art. 2 ust.2 ustawy z dnia 29 września 1990 r.

o zmianie ustawy o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U.

Nr 79, poz.464) może być uznana za dokument stwierdzający, że doszło

do przeniesienia posiadania nieruchomości, której decyzja dotyczyła. Państwowa

osoba prawna, która do dnia 5 grudnia 1990 r. wykonywała zarząd operatywny

mieniem państwowym

i z tym dniem

przejście posiadania nieruchomości

została uwłaszczona, może wykazywać

ze Skarbu Państwa na nią samą decyzją

wydaną na podstawie powołanego przepisu. Wnioskodawca, będący następcą

prawnym kolejno:

państwowych osób prawnych i spółki akcyjnej, dla potrzeb

doliczania sobie posiadania swoich poprzedników, może przeto przeniesienie

posiadania ze Skarbu Państwa na przedsiębiorstwo państwowe (państwową osobę

prawną), dokonane z dniem 5 grudnia 1990 r. (por. uzasadnienie postanowienia

III CZP 93/11 - in fine), wykazać wymienionym wyżej dokumentem.

W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. należało uchylić

zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu, o kosztach postępowania kasacyjnego orzekając na podstawie art.

108 § 2 w związku z art. 39821 k.p.c.

es