II CSK 382/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 382/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 14 lutego 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Anna Kozłowska (przewodniczący)

SSN Hubert Wrzeszcz

SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa A. K.

przeciwko Skarbowi Państwa - Zakładowi Karnemu w P.

o zadośćuczynienie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 14 lutego 2013 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Okręgowego w P.

z dnia 26 stycznia 2012 r.,

oddala skargę kasacyjną i zasądza od powoda na rzecz

Skarbu Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa

kwotę 2700 (dwa tysiące siedemset) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

A. K. w pozwie skierowanym przeciwko Skarbowi Państwa - Zakładowi

Karnemu w P. wniósł o zasądzenie na jego rzecz od strony pozwanej kwoty 55 000

zł tytułem zadośćuczynienia za krzywdę doznaną wskutek naruszenia jego dóbr

osobistych przez osadzenie go podczas odbywania kary pozbawienia wolności w

przeludnionej celi.

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 18 sierpnia 2011 r. oddalił jego powództwo,

a Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 26 stycznia 2012 r. - apelację.

Z dokonanych w sprawie ustaleń wynika, że powód odbywał karę

pozbawienia wolności w Zakładzie Karnym w P. od 1 lipca do 13 sierpnia 2009 r.

Osadzony był w celi nr 307. Przebywało w niej pięć osób, a powinny trzy. Na jedną

osobę przypadało mniej niż 3 m2 powierzchni celi. Powód nie składał skarg na

przeludnienie i nie wnosił o przeniesienie ze względu na złe warunki sanitarno bytowe do innej celi. Cela była wyposażona w łóżka, taborety, szafki, stoły.

Znajdował się w niej zabudowany kącik sanitarny z sedesem i umywalką. Skazani

sami musieli dbać o czystość, otrzymywali środki czystości i odpowiedni sprzęt.

Powodowi zapewniono dietę, dostęp do lekarza, godzinę spaceru dziennie.

Oddalając apelację Sąd Okręgowy wyjaśnił, że sam fakt osadzenia więźnia

w przeludnionej celi nie uzasadnia jego roszczenia o zadośćuczynienie pieniężne

za krzywdę, ponieważ przysługiwanie mu roszczenia o zadośćuczynienie pieniężne

za krzywdę zależy od wielu okoliczności, w szczególności od długotrwałości

przebywania w przeludnionej celi, uciążliwości z tym związanych oraz pozostałych

warunków odbywania kary, które mogą zwiększać poczucie krzywdy lub je

osłabiać, a nawet sprawiać, że poczucie krzywdy w ogóle nie powstanie.

Powód nie wykazał, aby wskutek przebywania w przeludnionej celi w Zakładzie

Karnym w P. doznał krzywdy niemajątkowej w postaci negatywnych doznań

fizycznych lub psychicznych. Istotnym dowodem na doznanie przez niego takiej

krzywdy mogłoby być jego przesłuchanie, jednakże powód, pomimo dopuszczenia

dowodu z jego przesłuchania w drodze pomocy prawnej przed Sądem Rejonowym

w Z. w dniu 27 stycznia 2011 r. odmówił składania wyjaśnień.

Skarżąc w całości wyrok Sądu Okręgowego powód jako podstawy kasacyjne

przytoczył: naruszenie art. 386 § 2 w związku z art. 378 § 1 i art. 379 pkt 5 k.p.c.

przez nieuwzględnienie nieważności postępowania przed Sądem Rejonowym,

spowodowanej pozbawieniem możności obrony praw wskutek nieodroczenia

rozprawy z uchybieniem art. 214 k.p.c.; naruszenie art. 5 w związku z art. 212 k.p.c.

przez zaniechanie pouczenia o możliwości wnioskowania o ustanowienie

pełnomocnika z urzędu; naruszenie art. 216 k.p.c. przez zaniechanie wydania

zarządzenia o stawiennictwie stron; naruszenie art. 24 w związku z art. 448 k.c.,

art. 3 Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności

(Dz. U. 1993.61.284. ze zm.) oraz art. 40 i 41 Konstytucji przez przyjęcie, że samo

osadzenie w przeludnionej celi nie stanowiło bezprawnego naruszenia dóbr

osobistych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Najpierw wymagają rozpatrzenia zarzuty kasacyjne dotyczące przepisów

postępowania, poczynając od najdalej idącego zarzutu nieważności postępowania

z powodu pozbawienia powoda możliwości obrony swych praw (art. 379 pkt 5)

wskutek nieodroczenia rozprawy z uchybieniem art. 214 k.p.c.

Artykuł 214 § 1 k.p.c. stanowi, że rozprawa ulega odroczeniu, jeżeli sąd

stwierdzi nieprawidłowość w doręczeniu wezwania albo jeżeli nieobecność strony

jest wywołana nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną znaną sądowi przeszkodą,

której nie można przezwyciężyć. Naruszenie art. 214 k.p.c. w sprawie powód

łączy z nieodroczeniem posiedzenia w dniu 27 stycznia 2011 r. przed Sądem

Rejonowym w Z. jako sądem wezwanym. W dniu tym powód odmówił udziału

w przesłuchaniu przez sąd

wezwany w charakterze strony, uzasadniając

to prowadzeniem akcji protestacyjnej połączonej z głodówką. Zdaniem skarżącego

akcję tę należało potraktować na równi z nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną

znaną sądowi przeszkodą, o których mowa w art. 214 § 1 k.p.c., a odmowę udziału

w przesłuchaniu przed sądem wezwanym uznać za dorozumiany wniosek

o odroczenie posiedzenia uzasadniony tą akcją.

Odmowa skarżącego udziału w przesłuchaniu przed sądem wezwanym

z powodu podjętej przez niego akcji protestacyjnej nie mogła jednak wywołać takich

skutków, jak przewidziana w art. 214 § 1 k.p.c. nieobecność strony wywołana

wydarzeniem nadzwyczajnym lub znaną sądowi przeszkodą, której nie można

przezwyciężyć. Stanowiła ona wynik jego świadomej decyzji, świadczącej

o przedłożeniu akcji protestacyjnej ponad potrzebę wzięcia udziału w przesłuchaniu

przed sądem wezwanym, a w art. 214 § 1 k.p.c. chodzi o przypadki niemożności

stawienia się strony przed sądem spowodowane oddziaływaniem czynników

niezależnych od niej samej.

Wobec bezzasadności zarzutu naruszenia art. 214 k.p.c. chybione okazały

się także łączone z nim (na nim oparte, z niego wywodzone) zarzuty naruszenia art.

386 § 2 w związku z art. 378 § 1 i art. 379 pkt 5 k.p.c. przez nieuwzględnienie

nieważności postępowania z powodu pozbawienia powoda możności obrony swych

praw. Według utrwalonego w orzecznictwie stanowiska, nieważność postępowania

z powodu pozbawienia strony możności obrony swych praw zachodzi tylko wtedy,

gdy strona nie mogła brać udziału w postępowaniu sądowym lub jego istotnej

części na skutek naruszenia określonych przepisów postępowania przez sąd

lub przeciwnika w sporze. W celu stwierdzenia nieważności postępowania

z powodu pozbawienia strony możności obrony swych praw konieczne jest zatem

zawsze uprzednie wykazanie naruszenia określonych przepisów dotyczących

udziału strony w postępowaniu. W sprawie takim naruszonym przepisem miał być,

zdaniem powoda, art. 214 k.p.c., ale jak wyżej wyjaśniono do jego naruszenia

w rzeczywistości nie doszło.

Nietrafnie również powód zarzucił naruszenie art. 5 i 212 § 2 k.p.c.

przez zaniechanie pouczenia go o możliwości wnioskowania o ustanowienie

pełnomocnika z urzędu. Wymienione przepisy przewidują udzielenie stronie

pouczenia

o

celowości

ustanowienia

pełnomocnika

w

razie

wystąpienia

uzasadniającej to potrzeby. W niniejszej sprawie taka potrzeba nie wystąpiła.

Powód niezależnie od wniosku o przesłuchanie go w charakterze strony, zgłosił

wiele wniosków o przeprowadzenie dowodów z zeznań świadków i dokumentów,

co uprawniało do przyjęcia, że miał świadomość powinności wykazywania swoich

twierdzeń uzasadniających żądanie zgłoszone w pozwie i był zarazem w stanie

samodzielnie podejmować odpowiednie czynności procesowe.

Chybiony okazał się też zarzut naruszenia art. 216 k.p.c. przez

zaniechanie wydania

zarządzenia

o

stawiennictwie

stron

na

rozprawie.

Zgodnie z tym przepisem, sąd może w celu dokładniejszego wyjaśnienia stanu

sprawy zarządzić stawienie się stron lub jednej z nich osobiście albo przez

pełnomocnika. Celem stawienia się stron jest ich przesłuchanie informacyjne,

o którym mowa w art. 212 § 1 k.p.c. Przesłuchanie takie zmierza do ujawnienia

istotnych faktów spornych w sprawie i przytoczenia dowodów, które mają zostać

przeprowadzone w celu ich ustalenia. Inaczej więc niż przesłuchanie w charakterze

strony (art. 299 - 304 k.p.c.), przesłuchanie informacyjne nie jest środkiem

dowodowym. Natomiast powód naruszenie art. 216 k.p.c. łączy z postępowaniem

dowodowym, mianowicie z nieprzesłuchaniem go w charakterze strony procesu

wskutek wadliwego, w jego ocenie, nieodroczenia posiedzenia w dniu 27 stycznia

2011 r. przed Sądem Rejonowym w Z. jako sądem wezwanym. Uważa, że po

odmówieniu udziału w przesłuchaniu w charakterze strony Sąd powinien był

zarządzić na podstawie art. 216 k.p.c. osobiste jego stawiennictwo na rozprawie

w celu jego przesłuchania w charakterze strony, a ponieważ tego nie uczynił, to

naruszył ten przepis. Jednakże jak wynika z wcześniejszych wyjaśnień, przepisu

art. 216 k.p.c. nie można - wbrew stanowisku powoda - naruszyć przez

zaniechanie zarządzenia osobistego stawienia się strony w celu przeprowadzenia

dowodu z jej przesłuchania. Stawienie się osobiste strony, o którym mowa w tym

przepisie, ma bawołem na celu uzyskanie jedynie wyjaśnień o charakterze

informacyjnym.

2. W sprawach przeciwko Skarbowi Państwa o zadośćuczynienie pieniężne

za doznaną krzywdę wskutek naruszenia dóbr osobistych przez osadzenie

w przeludnionej celi więziennej, na powodzie zgodnie z art. 6 w związku z art. 24

i 448 k.c. spoczywa ciężar dowodu umieszczenia go w określonym czasie

w przeludnionej celi i wynikłego stąd naruszenia jego godności lub innych dóbr

osobistych oraz doznania krzywdy niemajątkowej (por. wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 14 grudnia 2012 r., I CSK 248/12).

W niniejszej sprawie jest bezsporne, że powód w okresie, w którym

przebywał w Zakładzie Karnym w P., tj. od 1 lipca do 13 sierpnia 2009 r.,

umieszczony był w celi, w świetle art. 110 k.k.w. w brzmieniu sprzed dnia 6 grudnia

2009 r., nadmiernie zagęszczonej (przeludnionej), czyli o powierzchni mniejszej

niż 3 m2 w przeliczeniu na jedną osadzoną osobę.

Za utrwalony w orzecznictwie Sądu Najwyższego można uznać pogląd,

harmonizujący ze stanowiskiem Europejskiego Trybunału Praw Człowieka oraz

stanowiskiem

Trybunału Konstytucyjnego, że umieszczenie osoby pozbawionej

wolności w celi o powierzchni mniejszej niż 3 m2 w przeliczeniu na jedną osobę

osadzoną stanowi w zasadzie wystarczającą podstawę do stwierdzenia, objętego

przewidzianym w art. 24 § 1 k.c. domniemaniem bezprawności, naruszenia dóbr

osobistych tej osoby (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 18 października 2011 r., III CZP 25/11 oraz wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 27 października 2011 r., V CSK 489/10, i 22 marca 2012 r., V CSK 85/11).

Ustalony stan faktyczny sprawy, wiążący Sąd Najwyższy zgodnie z art. 398 13 § 2

k.p.c. przy rozpoznawaniu skargi kasacyjnej, pozwalał więc na przyjęcie,

że wskutek osadzenia powoda w celi o powierzchni mniejszej niż 3 m2

w przeliczeniu na jedną osadzoną osobę doszło do bezprawnego naruszenia jego

dóbr osobistych (godności).

To jednak nie wystarczało do uwzględnienia dochodzonego przez powoda

żądania zasądzenia zadośćuczynienia pieniężnego. Aby mogło ono nastąpić,

konieczne było jeszcze ustalenie doznania przez powoda wskutek zaistniałego

bezprawnego naruszenia jego dóbr osobistych (godności) krzywdy niemajątkowej

i ewentualnego jej rozmiaru (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 18 października 2011 r., III CZP 25/11 oraz wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 27 października 2011 r., V CSK 489/10). Lecz w sprawie,

jak trafnie przyjął Sąd Okręgowy, do takiego ustalenia nie doszło. Przy ustalaniu

krzywdy i jej rozmiaru powinno się tu uwzględniać - jak we wszystkich sprawach

o zadośćuczynienie pieniężne - całokształt okoliczności sprawy (w szczególności

długotrwałość przebywania w przeludnionej celi i wszelkie uciążliwości z tym

związane). Należy przy tym zgodzić się z Sądem Okręgowym, że istotny może się

tutaj okazać zwłaszcza dowód z przesłuchania strony powodowej. W sprawie

jednak do przeprowadzenia takiego dowodu nie doszło z przyczyny leżącej

po stronie powoda.

Ze względu na niewykazanie przez powoda doznanej krzywdy, którą miałoby

kompensować dochodzonego przez niego zadośćuczynienie pieniężne, nie mógł

odnieść zamierzonego skutku także zarzut naruszenia wymienionych w skardze

kasacyjnej przepisów prawa materialnego.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 498 14 k.p.c. oddalił skargę

kasacyjną powoda, a o kosztach zastępstwa procesowego na rzecz Skarbu

Państwa - Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa orzekł zgodnie z art. 98

w związku z art. 108 § 1 i art. 39821 k.p.c. oraz art. 11 ust. 3 ustawy z dnia 8 lipca

2005 r. o Prokuratorii Generalnej Skarbu Państwa (Dz. U. nr 169, poz. 1417 ze

zm.), a także art. 99 k.p.c. i § 6 pkt 6 oraz § 13 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. nr 163, poz. 1348 ze zm.).

jw