II CSK 379/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 379/10

POSTANOWIENIE

Dnia 11 marca 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Bogumiła Ustjanicz (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

SSN Kazimierz Zawada

w sprawie z wniosku B. M.

przy uczestnictwie Z. B., J. B.

i K. B.

o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 11 marca 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestników postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 12 marca 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy w K. oddalił apelacje

uczestników Z. B., J. B. i K. B. od postanowienia Sądu Rejonowego w T. z dnia 21

maja 2009 r., którym stwierdzono, że spadek po E. B., zmarłym w dniu 26 marca

2007 r., nabyła na podstawie testamentu ustnego z dnia 23 marca 2007 r. w całości

jego córka B. M.

Orzeczenie

to

oparte

zostało

na

następujących

ustaleniach

i wnioskach:

Spadkodawca E. B. był wdowcem, mieszkał sam w I., miał czworo dzieci, córkę B.

M. i synów Z., J. i K. B. W tej samej miejscowości mieszkali, samodzielni już

synowie, z którymi nie miał poprawnych kontaktów. Bliskie stosunki utrzymywał z

córką.

Z uwagi na pogorszenie się stanu zdrowia E. B. skierowany został do

szpitala w T., dokąd udał się w dniu 20 lutego 2007 r. pod opieką wnioskodawczyni.

Umieszczony został na oddziale wewnętrznym, w dwuosobowej sali. Początkowo

poruszał się samodzielnie, poddawał się badaniom, przyjmował leki, mimo to,

wdrożone leczenie nie przyniosło poprawy stanu zdrowia. Wyniki były podstawą

stwierdzenia, że cierpi na białaczkę szpikową. Pogarszający się stan zdrowia

powodował osłabienie i niemożność samodzielnego poruszania się, a także

konieczność korzystania z pomocy innych osób. E. B. zdawał sobie sprawę z tego,

że jego schorzenie jest poważne, wypytywał lekarza M. K. o chorobę, jej

zaawansowanie, proces leczenia i perspektywy. Lekarze zdecydowali o potrzebie

przeprowadzenia konsultacji w szpitalu w K. Opiekę nad spadkodawcą sprawowała

córka, odwiedzała go nawet dwa razy dziennie, wykonywała również wszystkie

zabiegi higieniczne. Po pewnym czasie poinformowała braci, że ojciec przebywa w

szpitalu, co spowodowało, że po dwóch tygodniach odwiedził go syn K., a pozostali

synowie w ostatnich dniach życia. W dniu 23 marca 2007 r., w godzinach

dopołudniowych spadkodawcę odwiedzili koledzy S. B. i Z. D., którzy zorientowali

się, że stan E. B. jest poważny, poinformował ich, że ma „wściekłą krew”, może

zdarzyć się, że nie wyjdzie ze szpitala. Po około 20 minutach przyszedł K. Ś. i

wtedy S.

B. i Z. D. zamierzali wyjść, ale spadkodawca poprosił, żeby zostali

jeszcze chwilę, oświadczając, że chciałby im coś przekazać. Następnie wobec

wszystkich trzech powiedział, że gdyby nie wyszedł ze szpitala, to chce, żeby

wszystko, co ma otrzymała córka. Wszyscy zrozumieli treść jego wypowiedzi, nie

zadawali żadnych pytań, po czym S. B. i Z. D. wyszli, a K. Ś. pozostał z chorym. Po

południu przyszła do spadkodawcy córka, której powiedział on, że odwiedzili go

koledzy, wspomniał, że był S. i wobec nich oznajmił swoją wolę przekazania jej

wszystkiego co posiada. Wnioskodawczyni była wzruszona, nie wypytywała o

szczegóły. Kolejne dni przyniosły pogorszenie zdrowia, spadkodawca był bardzo

słaby, nie chciał rozmawiać. Zaplanowana konsultacja nie została przeprowadzona,

ponieważ E. B. zmarł w dniu 26 marca 2007 r. Organizacją pogrzebu zajęła się

wnioskodawczyni, brali w nim także udział S. B. i K. Ś., a w stypie tylko drugi z nich.

Nie rozmawiano na temat testamentu. W późniejszym czasie wnioskodawczyni

skontaktowała się ze świadkiem S. B., który potwierdził, że spadkodawca w jego

obecności i pozostałych dwóch osób oznajmił ostatnią wolę, poinformował ją kim

były te osoby. Z każdą z nich wnioskodawczyni przeprowadziła rozmowę i każda

potwierdziła, że miała miejsce taka sytuacja, jak też wyraziła wolę spisania

wypowiedzi zmarłego. W lipcu ponownie zwróciła się do S. B., tym razem z prośbą

o spisanie treści woli ojca. Zięć tego świadka M. J., w jego obecności i

wnioskodawczyni, napisał to, co podyktował mu świadek i po podpisaniu tekstu,

świadek przekazał oświadczenie wnioskodawczyni. Następnie udała się ona do

pozostałych osób, które również podpisali sporządzone przez M. J. oświadczenie.

Tak sporządzony testament wnioskodawczyni złożyła w Sądzie, a następnie na

rozprawie oświadczyła, że spadek przyjmuje wprost. Uczestnicy odwiedzali

świadków tego testamentu, wypytując o szczegóły. Toczyło się postępowanie

w prokuraturze w sprawie użycia przez funkcjonariusza policji – K. B. - gróźb

bezprawnych wobec świadków S. B. i K. Ś.

Sąd Okręgowy podzielił i uznał za własne ustalenia faktyczne dokonane

przez Sąd Rejonowy. Odmówił waloru wiarogodności zeznaniom świadka T. Ś.,

syna K. Ś., złożonych już po jego śmierci. Stwierdził, że nie miał znaczenia

prawnego fragment zeznania S. B., że spadkodawca nie powiedział zebranym, że

będą świadkami i on nie zdawał sobie sprawy z tego, że jest świadkiem testamentu,

skoro wysłuchał ostatniej jego woli i w pełni ją zrozumiał. Aktywna rola

wnioskodawczyni w doprowadzeniu do spisania ostatniej woli spadkodawcy nie

dawała podstaw do przyjęcia, że współtworzyła ona treść tego dokumentu.

Stan zdrowia spadkodawcy uzasadniał sporządzenie testamentu w takiej formie,

ponieważ obawa rychłej śmierci istniała zarówno obiektywnie, jak i subiektywnie.

Spełnione zostały przesłanki przewidziane art. 952 § 2 k.c. Nie doszło również do

naruszenia art. 957 § 1 k.c.

Uczestnicy oparli skargę kasacyjną na obu podstawach objętych art. 398 3 § 1

k.p.c. Naruszenie przepisów postępowania łączą z art. 233 § 1 w związku z art. 328

§ 2 i art. 391 § 1 oraz art. 382 k.p.c., które polega na oparciu orzeczenia na

ustaleniach Sądu pierwszej instancji, na dowolnej ocenie dowodów, w tym także

zeznań świadka T. Ś., na pominięciu istotnej części materiału dowodowego, na

nienależytym rozpoznaniu zarzutów apelacyjnych oraz wadliwym sporządzeniu

uzasadnienia. W odniesieniu do podstawy obejmującej naruszenie prawa

materialnego wskazali, że naruszenie dotyczy art. 952 § 1 i 2 k.c. oraz art. 957 § 1

k.c. Skarżący domagali się uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W postępowaniu kasacyjnym wyłączona została możliwość rozstrzygania

sporów o ocenę dowodów oraz o prawidłowość ustalenia stanu faktycznego

sprawy, którym Sąd Najwyższy jest związany na podstawie art. 398 13 § 2 k.p.c.,

a związanie to ma bezwzględny charakter. Skarżący nie może zatem podnosić

w skardze kasacyjnej zarzutów dotyczących wadliwości ustalonej w zaskarżonym

orzeczeniu podstawy faktycznej oraz kwestionujących ocenę wiarygodności i mocy

dowodów, na których została ona oparta. Nie można dążyć do podważenia istnienia

logicznej łączności między treścią przeprowadzonych dowodów a ustalonymi na ich

podstawie faktami, zwłaszcza poprzez przedstawienie własnej wersji stanu

faktycznego. Przepis art. 3983 § 3 k.p.c. formalnie wyłącza jako podstawę skargi

kasacyjnej zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. Nie wymienia

przepisów, których naruszenie, z uwagi na wprowadzony zakaz, nie może być

przedmiotem kontroli kasacyjnej. Jednolicie przyjęto w judykaturze, że przepis ten

dotyczy art. 233 § 1 k.p.c., który wprost obejmuje kryteria oceny dowodów (por.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 2005 r., III CSK 13/05, OSNC

2006/4/76; z dnia 24 kwietnia 2006 r., V CSK 11/06, niepubl.; z 10 czerwca 2010 r.,

I PK 52/10, niepubl.; postanowienia z dnia 15 maja 2009 r., III CSK 338/08,

niepubl.; z dnia 11 grudnia 2008 r., II CSK 356/08, niepubl.). W rozpoznawanej

sprawie nie mogły odnieść zamierzonego rezultatu wywody podważające dokonaną

przez Sąd drugiej instancji ocenę dowodów, zwłaszcza że oparte zostały na

przedstawieniu własnej wersji stanu faktycznego. Mimo objęcia zarzutem

naruszenia przepisów postępowania także art. 382 k.p.c., polegającego na

pominięciu przez Sąd Okręgowy istotnej części materiału dowodowego, skarżący

nie wskazali jakiego materiału Sąd ten nie objął swymi rozważaniami.

Z uzasadnienia skargi kasacyjnej wynika natomiast, że upatrują tego naruszenia

w uznaniu za niewiarygodne zeznań wymienionych świadków. Nie może to

stanowić uzasadnienia podstawy kasacyjnej, ponieważ naruszenie art. 382 k.p.c.

mogłoby mieć miejsce i wpływ na wynik sprawy, jedynie wówczas, gdyby Sąd

drugiej

instancji

pominął

część

materiału

dowodowego

-

własnego

lub

przeprowadzonego przez Sąd pierwszej instancji – i oparł orzeczenie tylko na

jednym albo drugim materiale (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

5 lutego 2010 r., III CSK 124/09, niepubl.; z dnia 7 lipca 1999 r., I CKN 504/99,

OSNC 2000/1/17 i wyrok z dnia 27 stycznia 2010 r., II CSK 326/09, niepubl.).

Skonstruowanie zaś zarzutu wypełniającego drugą z podstaw skargi kasacyjnej,

objętą art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c., jako naruszenia art. 233 § 1 w związku z art. 382

k.p.c. było niedopuszczalne, wobec wyłączenia takiej możliwości przez art. 398 3 § 3

k.p.c. Zarzut naruszenia art. 328 § 2 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. może stanowić

usprawiedliwioną podstawę skargi tylko wówczas, gdy uzasadnienie sądu drugiej

instancji nie zawiera wszystkich wymaganych

elementów, bądź zawiera tak

oczywiste braki, że uniemożliwia dokonanie oceny toku wywodu tego sądu i nie

pozwala na kontrolę kasacyjną zaskarżonego orzeczenia (por. wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 8 czerwca 2010r., II PK 302/09, niepubl.; z dnia 9 czerwca

2009 r., II CSK 49/09, niepubl. i postanowienie z dnia 21 stycznia 2010 r., I CSK

209/09, niepubl.). Nie spełnia tych warunków stanowisko skarżących, którzy

również poprzez kwestionowanie prawidłowości zastosowania tego przepisu dążą

do podważenia oceny dowodów. Do uzasadnienia orzeczenia sądu drugiej instancji

przepis art. 328 § 2 k.p.c. znajduje odpowiednie zastosowanie, zgodnie z art. 391

§ 1 k.p.c., a zatem nie musi ono zawierać wszystkich elementów przewidzianych

dla uzasadnienia sądu pierwszej instancji. Jeśli rozpoznanie sprawy na nowo,

w granicach apelacji, nie daje podstaw do zmiany dokonanych ustaleń faktycznych,

to sąd drugiej instancji może oprzeć orzeczenie na podzielonych i przyjętych za

własne ustaleniach sądu pierwszej instancji. W razie uzupełnienia postępowania

dowodowego przez sąd odwoławczy i stwierdzenia, że łączna ocena dowodów

zgromadzonych w obu postępowaniach nie daje podstaw do zmiany stanu

faktycznego sprawy, to za wystarczające uznać można, w okolicznościach

konkretnej sprawy, podanie przyczyn, które do takiego wniosku doprowadziły.

Nie zwalnia to jednak sądu odwoławczego od objęcia uzasadnieniem takich

wymogów, na które wskazuje zakres rozpoznania sprawy i zarzuty apelacyjne.

Sporządzone w rozpoznawanej sprawie uzasadnienie Sądu drugiej instancji spełnia

wskazane wymogi i poddaje się kontroli kasacyjnej. Zastrzeżenia skarżących

dotyczące nienależytego rozpoznania ich zarzutów apelacyjnych nie zostały

skonkretyzowane, jak też powiązane z naruszeniem właściwego przepisu

postępowania, a wraz z pozostałymi zarzutami dążą do skłonienia do odmiennej

oceny dowodów.

Nie zasługiwały na podzielenie zarzuty naruszenia prawa materialnego, które

wadliwie zostały sformułowane, ponieważ nie określają postaci zarzucanego

naruszenia, jak też nie podają na czym ono polega. Uzasadnienie skargi

kasacyjnej wskazuje, że błędna wykładnia art. 952 § 1 i 2 k.c. doprowadziła do

nietrafnego przyjęcia, że Z. D., S. B. i K. Ś. byli świadkami testamentu, zaś art. 957

§ 1 k.c., że wnioskodawczyni, będąc osobą, na której korzyść wskazuje treść pisma

potraktowanego jako testament, mogła podjąć działania zmierzające do spisania

woli spadkodawcy. Przepis art. 952 § 1 i 2 k.c. określa formalne wymogi, które

muszą być spełnione dla przyjęcia, że doszło do skutecznego wyrażenia ostatniej

woli przez spadkodawcę i jej pisemnego utrwalenia. Wymienione zostały w § 1 tego

uregulowania trzy niezależne od siebie sytuacje, których powstanie dopuszcza

możliwość odstępstwa od sporządzenia testamentu w zwykłej formie (art. 949 do

art. 951 k.c.). Może do tego dojść w razie zaistnienia obawy rychłej śmierci

spadkodawcy,

powstania

szczególnych

okoliczności

uniemożliwiających

zachowanie zwykłej formy testamentu lub powstania szczególnych okoliczności,

które

bardzo

utrudniały

dochowanie

zwykłej

formy.

Pierwsza

z

nich

w niekwestionowany już sposób miała miejsce w rozpoznawanej sprawie.

Pozostałe wymogi obejmują jednoznaczne, świadome i celowe działanie testatora,

wskazujące na determinację rozporządzenia swoim majątkiem na wypadek śmierci.

Na przejawy tej woli składa się wybór co najmniej trzech osób, którym zamierza ją

przekazać,

skierowanie

wprost

do

nich,

w

jednoczesnej

ich

obecności

oświadczenia, w sposób zezwalający im na zrozumienie, że ma ono charakter

rozporządzenia majątkiem na wypadek śmierci, o którego treści powinni

zaświadczyć. Takiemu działaniu testatora odpowiada zachowanie świadków, którzy

powinni zdawać sobie sprawę z tego, że testator ma wolę, jasno i jednoznacznie

wyrażoną, dokonania rozporządzenia majątkiem na wypadek śmierci, którą im

przekazuje celem przyszłego zaświadczenia, że do tego doszło, na co wyrazili

zgodę. Nie zostały wymienione w tym uregulowaniu żadne kwalifikacje, które

powinny spełniać osoby, do których spadkodawca kieruje swoje oświadczenie,

a oni je przyjmują i nie zachodzi żadna z przyczyn niezdolności do bycia

świadkiem, objętych art. 956 i art. 957 § 1 k.c. Treść art. 952 § 1 k.c. wskazuje,

że świadkiem testamentu może być osoba, do której spadkodawca kieruje swoje

oświadczenie, jest obecna przy składaniu tego oświadczenia, świadoma swej roli,

rozumie treść woli spadkodawcy i jest gotowa do jej spełnienia. Świadomość

pełnienia roli świadka sporządzenia testamentu wyznacza skoncentrowanie uwagi

przez czas oświadczania woli przez spadkodawcę, odbieraniu i utrwaleniu

w pamięci

treści

tego

oświadczenia.

Nie

został

przewidziany

warunek,

że świadkiem sporządzenia testamentu może być jedynie osoba specjalnie

przywołana, a zatem może nim być osoba, która z innej przyczyny, czy też

przypadkowo, znalazła się w obecności spadkodawcy. Osoba taka staje się

świadkiem

z woli

spadkodawcy,

który wobec niej

wyraża

treść swego

rozporządzenia. Na takie określenie warunków, jakim odpowiadać powinna osoba

będąca świadkiem sporządzenia testamentu ustnego, wskazuje utrwalone

orzecznictwo (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia14 stycznia 1982 r.,

III CRN 169/81, OSNCP 1982/5-6/91; z dnia 13 czerwca 2000 r., V CKN 67/00,

niepubl.; z dnia 14 lipca 2005 r. III CK 688/04, niepubl; z dnia 16 kwietnia 2010 r.,

IV CSK 404/09, niepubl.; z dnia 29 czerwca 2010 r., III CSK 317/09, niepubl.),

które znajduje również zastosowanie w rozpoznawanej sprawie. Takie też

prawidłowe stanowisko zajął Sąd Okręgowy w zaskarżonym orzeczeniu. Nie ma

podstaw do podzielenia zastrzeżeń skarżących, że wymogom powyższym nie

odpowiada S. B., skoro z jego zeznań wynika, że słyszał i zrozumiał treść

oświadczenia spadkodawcy, który w celu przekazania go poprosił, żeby pozostali

wraz z Z. D. w towarzystwie K. Ś. i skierował go także do niego, na wypadek, gdyby

nie wyszedł ze szpitala i celem przekazania go. Nie ma znaczenia, że nie traktował

siebie jako świadka, czy też, że spadkodawca nie użył zwrotu ”świadek”.

Przewidziane w art. 952 § 2 k.c. utrwalenie treści testamentu ustnego

obejmuje w pierwszej kolejności spisanie treści oświadczenia spadkodawcy przez

jednego ze świadków lub osobę trzecią. Ugruntowany został w orzecznictwie

pogląd, że pojęcie „osoba trzecia „użyte w art. 952 § 2 k.c. nie obejmuje osób

zainteresowanych treścią rozrządzeń spadkodawcy, do których zaliczane są osoby

wymienione w art. 957 § 1 k.c. z uwagi na podobieństwo ich sytuacji z sytuacją

świadka testamentu ustnego. Do ich grona należą osoby, dla których przewidziana

została w testamencie jakakolwiek korzyść, jej małżonek, krewny lub powinowaty

pierwszego i drugiego stopnia oraz pozostające z nią w stosunku przysposobienia

(por. uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada

2001 r., II CZP 54/01, OSNC 2002/7-8/84; postanowienia z dnia 10 maja 2002 r.,

IV CKN 1044/00, OSNC 2003/7-8/107; z dnia 15 grudnia 2005 r., II CSK 8/05,

niepubl.). Pogląd ten podziela również Sąd Najwyższy w rozpoznawanej sprawie.

Zarzut,

że

wnioskodawczyni

dyktowała

treść

oświadczenia

spadkodawcy

spisującemu je świadkowi M. J. nie znajduje potwierdzenia w wiążących, na

obecnym etapie postępowania, ustaleniach Sądu Okręgowego, zaś obecność jej

przy tej czynności nie miała prawnego znaczenia. Utrwalenie treści ustnego

oświadczenia testatora jest konieczne dla urzeczywistnienia jego woli, obejmującej

ukształtowanie porządku dziedziczenia, a spisane zgodnie z wymogami z art. 952 §

2 k.c., stanowi dokument prywatny. Zrozumiałe było zatem podjęcie przez

wnioskodawczynię działań zmierzających do uzyskania potwierdzenia przez osoby,

wobec których spadkodawca oświadczył, komu, na wypadek jego śmierci,

przypadnie jego majątek, zwłaszcza że i ją o treści tej woli poinformował. Nie

można podzielić stanowiska skarżących, że aktywność jej wykazuje podobieństwo

do sytuacji świadka testamentu ustnego, a zatem powinna podlegać ograniczeniom

przewidzianym art. 957 § 1 k.c. Przepisy regulujące problematykę wymogów

sporządzania i utrwalania treści testamentu ustnego powinny być ściśle

interpretowane z uwagi na szczególny charakter tej formy testamentu i gwarancje

określenia rzeczywistej woli testatora. Odnosi się to jednak do określonych

zdarzeń, które prowadzą do wywołania zamierzonego skutku prawnego, którym jest

wyrażony przez testatora porządek dziedziczenia. Brak jednak uzasadnienia dla

założenia, że te wymagania odnieść również należy do starań o spisanie przez

świadków treści testamentu, których nie powinna podejmować wnioskodawczyni,

jako wyznaczony spadkobierca. Nie przemawia za nim ani przytoczona wykładnia

wymienionych przepisów ani dążenie do zapewnienia, że utrwalone oświadczenie

odpowiadać będzie woli testatora. Inicjatywa wnioskodawczyni nie miała wpływu na

treść sporządzonego dokumentu, potwierdzoną następnie toku postępowania

dowodowego.

Z powyższych względów pozbawiona uzasadnionych podstaw skarga

kasacyjna została oddalona w oparciu o art. 39814 k.p.c.