II CSK 370/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 370/10

POSTANOWIENIE

Dnia 16 lutego 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSA Maria Szulc

w sprawie w postępowaniu upadłościowym H. Bracia L.

Spółki jawnej A. L., K. L. w S.,

w sprawie w postępowaniu upadłościowym Andrzeja L.,

w sprawie w postępowaniu upadłościowym Kazimierza L.

o ogłoszenie upadłości,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 16 lutego 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy Andrzeja L.

oraz skargi kasacyjnej wnioskodawcy Kazimierza L.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 29 stycznia 2010 r.,

oddala skargi kasacyjne wnioskodawców Andrzeja L. i

Kazimierza L.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 29 stycznia 2010 r. Sąd Okręgowy oddalił zażalenie

Andrzeja L. i Kazimierza L. na postanowienie Sądu Rejonowego z dnia 23 lipca

2009 r. w sprawie w postępowaniu upadłościowym H. Bracia L. Spółka jawna A. L.,

K. L. w S. oraz w postępowaniu upadłościowym Andrzeja L. i w postępowaniu

upadłościowym Kazimierza L. Oddalając zażalenie Sąd drugiej instancji powołał się

w szczególności na treść art. 369 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo

upadłościowego i naprawczego (tekst jedn. Dz. U. 2009 r., Nr 175, poz. 1361, dalej

p.u.n.), wskazując na niespełnienie przez upadłych wszystkich przesłanek

wymaganych przez ten przepis, co skutkowało odmową umorzenia w całości ich

zobowiązań, o co wystąpili we wniosku z dnia 17 grudnia 2008 r. Sądy obu

instancji nie dopatrzyły się przyczyn niewypłacalności upadłych w wyjątkowych

i niezależnych od nich okolicznościach, jakimi miały być zachowania podmiotów

konkurujących ze spółką upadłych, wiodącą w handlu drewnem egzotycznym

w Polsce, powodujących spadek cen produktów finalnych, między innymi ze

względu na wejście na polski rynek producentów i firm handlowych z zagranicy

oraz konkurencyjny import towarów, co w sumie złożyło się na trudności finansowe

i ograniczenia kredytowe banku wobec inwestycji prowadzonych przez upadłych.

We wniesionych odrębnie, ale tożsamych w treści skargach kasacyjnych

Andrzeja L. i Kazimierza L. zarzucono naruszenie przez zaskarżone postanowienie

przepisów postępowania cywilnego, tj. art. 378 § 1 oraz art. 382 k.p.c. w związku z

art. 369 ust. 1 pkt 1 i 2 p.u.n., polegające na całkowitym pominięciu i nie

rozpoznaniu zarzutów dotyczących szeregu postępowań naprawczych, co

skutkowało przyjęciem, że wniesienie o ogłoszenie upadłości nastąpiło z

naruszeniem terminu; art. 382 i art. 381 k.p.c. w związku z art. 369 ust. 1 pkt 1 i 2

p.u.n. przez uznanie przedstawianych na etapie postępowania zażaleniowego

faktów i dowodów za spóźnione; art. 365 § 1 k.p.c. w związku z art. 1

rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. Prawo o postępowaniu układowym przez nieuwzględnienie otwarcia postępowania

układowego wobec dłużnika H. Bracia L. A. L., K. L. Spółka jawna w S., skutkiem

czego

było

nieuznanie

niewypłacalności,

jako

następstwa

okoliczności

wyjątkowych i niezależnych od upadłego. W taki sam sposób uzasadniono zarzut

naruszenia art. 369 ust. 1 pkt 1 i 2 p.u.n. oraz niesłuszne przyjęcie, że wniosek o

ogłoszenie upadłości w świetle art. 21 ust. 1 p.u.n. został złożony nie w terminie.

Skarżący wnieśli o uchylenie w całości zaskarżonego orzeczenia i przekazanie

sprawy

do

ponownego

rozpoznania

z zasądzeniem

kosztów

zastępstwa

procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skargi kasacyjne należało oddalić w całości jako bezzasadne.

W pierwszej kolejności należy rozważyć zarzuty podnoszone w ramach

drugiej podstawy kasacyjnej, bowiem kontrola prawidłowości zastosowania, czy też

wykładni prawa materialnego może być dokonana jedynie na podstawie

prawidłowo ustalonego stanu faktycznego sprawy. W ramach drugiej podstawy

kasacyjnej skarżący zarzucili naruszenie art. 378 § 1 oraz art. 382 k.p.c. w związku

z art. 369 ust. 1 pkt 1 i 2 p.u.n. poprzez całkowite pominięcie i merytoryczne nie

rozpoznanie

przez

Sąd

Okręgowy

zarzutów

zażalenia,

dotyczących

nieuwzględnienia przez Sąd pierwszej instancji otwarcia wobec Spółki H. Bracia L.

spółka jawna A. L., K. L. w S. szeregu postępowań naprawczych; ponadto skarżący

zarzucili naruszenie art. 382 oraz art. 381 k.p.c. w związku z art. 369 ust. 1 pkt 1 i 2

p.u.n. poprzez ich niezastosowanie wskutek błędnego przyjęcia, iż przedstawione

w zażaleniu nowe fakty i dowody należało uznać za spóźnione.

Istotą postępowania apelacyjnego jest ponowne rozpoznanie sprawy.

Zgodnie z art. 378 § 1 k.p.c., sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach

apelacji; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność

postępowania. Rozpoznanie sprawy w granicach apelacji oznacza, że sąd drugiej

instancji nie koncentruje się jedynie na ocenie zasadności zarzutów apelacyjnych,

lecz ponownie rozstrzyga merytorycznie o zasadności zgłoszonych roszczeń

procesowych. W orzecznictwie podkreśla się, że jakkolwiek postępowanie

apelacyjne jest postępowaniem odwoławczym i kontrolnym, to jednak zachowuje

charakter postępowania rozpoznawczego. Oznacza to, że sąd drugiej instancji ma

pełną swobodę jurysdykcyjną, ograniczoną jedynie granicami zaskarżenia.

W konsekwencji może, a jeżeli je dostrzeże - powinien, naprawić wszystkie

naruszenia prawa materialnego, niezależnie od tego, czy zostały wytknięte

w apelacji,

pod

warunkiem,

że

mieszczą

się

w

granicach

zaskarżenia

(zob. postanowienie SN z dnia 4 października 2002 r., III CZP 62/02, OSNC 2004,

Nr 1, poz. 7; wyrok SN z dnia 24 sierpnia 2009 r., I PK 32/09, niepubl.). Powyższe

kwestie zostały wyjaśnione przez Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu

sędziów z dnia 31 stycznia 2008 r. (III CZP 49/07, OSNC 2008, Nr 6, poz. 55),

zgodnie z którą sąd drugiej instancji rozpoznający sprawę na skutek apelacji nie

jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa

materialnego,

wiążą

go

natomiast

zarzuty

dotyczące

naruszenia

prawa

procesowego, przy czym w granicach zaskarżenia bierze pod rozwagę z urzędu

nieważność postępowania. W rozstrzygnięciu Sądu Okręgowego nie sposób

dopatrzeć się naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. Sąd drugiej instancji przyjmując jako

własne ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego prawidłowo uznał, że z uwagi na

wyjątkowość regulacji art. 369 p.u.n., to dłużnicy powinni wskazać okoliczności

faktyczne uzasadniające wniosek oraz wykazać przywołane

przez siebie

twierdzenia w przedmiocie istnienia przesłanek opisanych w tym przepisie.

Wnioskodawcy na poparcie twierdzenia o fakcie, że ich niewypłacalność była

następstwem wyjątkowych i niezależnych od nich okoliczności, przywołali jedynie

akta sądowe sprawy z postępowania układowego prowadzonego wobec spółki

jawnej. Sąd Okręgowy odniósł się do przedstawionej okoliczności, podnosząc, że w

powołanej sprawie nie doszło do zatwierdzenia układu, a jak wskazali sami

wnioskodawcy, pogarszająca się sytuacja finansowa spółki skłoniła ich do złożenia

wniosku o ogłoszenie upadłości likwidacyjnej.

W odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 382 k.p.c. należy wskazać, iż

zgodnie z tym przepisem sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału

zebranego

w postępowaniu

w pierwszej

instancji

oraz

w postępowaniu

apelacyjnym. W doktrynie oraz judykaturze słusznie przyjmuje się, że kognicja

sądu drugiej instancji obejmuje „rozpoznanie sprawy" i to w taki sposób, w jaki mógł

i powinien uczynić to sąd pierwszej instancji, którego wyłączna funkcja

rozpoznawcza nie budzi oczywiście żadnych wątpliwości. W każdej sytuacji

podstawą wyroku drugiej instancji - podobnie jak sądu pierwszej instancji - są

dokonane przez ten sąd ustalenia faktyczne, czego nie zmienia możliwość

posłużenia się przez sąd odwoławczy dorobkiem sądu pierwszej instancji i uznania

jego ustaleń za własne (por. uchwała SN z 23 marca 1999 r., III CZP 59/98, OSNC

1999, Nr 7 - 8, poz. 124). Dokonanie przez sąd drugiej instancji ustaleń faktycznych

umożliwia temu sądowi - stając się zarazem jego obowiązkiem - ustalenie

podstawy prawnej wyroku, a więc dobór właściwego przepisu prawa materialnego,

jego wykładnię oraz podjęcie aktu subsumcji. W niniejszej sprawie Sąd Okręgowy

prawidłowo zastosował prawo materialne, przy uprzednim dokonaniu niezbędnych

ustaleń faktycznych, koniecznych dla prawidłowego rozstrzygnięcia o zasadności

procesowych roszczeń stron. Sąd drugiej instancji samodzielnie dokonał

materialnoprawnej oceny żądania skarżących zawartego we wniosku o umorzenie

wierzytelności.

Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że nie jest uzasadniony

kasacyjny zarzut naruszenia zarówno art. 378 § 1 k.p.c., jak i art. 382 k.p.c. Należy

podkreślić, że w orzecznictwie przyjmuje się, iż naruszenie art. 382 k.p.c. jest

usprawiedliwione wówczas, gdy skarżący wykaże, że sąd drugiej instancji

bezpodstawnie nie uzupełnił postępowania dowodowego albo pominął część

„zebranego materiału", jeżeli przy tym uchybienia te mogłyby mieć istotny wpływ na

wynik sprawy (por. wyrok SN z 24 czerwca 2008 r., I PK 313/07, niepubl.). Ponadto

należy zauważyć, iż zarzut naruszenia art. 382 k.p.c., będącego ogólną dyrektywą

kompetencyjną, wyrażającą istotę postępowania apelacyjnego, w zasadzie nie

może stanowić samodzielnej podstawy kasacyjnej, lecz konieczne jest wskazanie

także tych przepisów regulujących postępowanie rozpoznawcze, którym sąd

drugiej instancji, rozpoznając apelację, uchybił (zob. wyrok SN z 6 stycznia 1999 r.,

II CKN 109/98, niepubl.; postanowienie SN z 7 lipca 1999 r., I CKN 504/99, OSNC

2000, Nr 1, poz. 17). Skarżący nie wykazali, aby sąd drugiej instancji

bezpodstawnie pominął część zebranego materiału dowodowego, a które to

uchybienie mogło mieć istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia. Skarżący nie

wskazali także żadnych innych przepisów, z których uchybieniem można by wiązać

zasadność zarzutu naruszenia art. 382 k.p.c.

Jako bezzasadny należy ocenić także zarzut naruszenia art. 381 k.p.c.

w związku z art. 369 ust. 1 pkt 1 i 2 p.u.n. Zgodnie z powołanym przepisem k.p.c.

sąd drugiej instancji może pominąć nowe fakty i dowody, jeżeli strona mogła je

powołać w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, chyba że potrzeba

powołania się na nie wynikła później. Jak powszechnie przyjęto w doktrynie, celem

tego unormowania jest dążenie do koncentracji procesu, zachęcania stron do

przedstawiania

całego

materiału

procesowego

w

pierwszej

instancji,

przyspieszenia postępowania apelacyjnego oraz zakaz odrywania apelacji od

postępowania przed sądem pierwszej instancji. W niniejszej sprawie Sąd

Okręgowy prawidłowo zastosował art. 381 w związku z art. 397 § 2 k.p.c., uznając,

że powołane w zażaleniu twierdzenia i dowody na okoliczność zdarzeń, które

zdaniem skarżących miały wpływ na niewypłacalność spółki, a dotyczące sytuacji

w Kamerunie oraz na Wybrzeżu Kości Słoniowej, są spóźnione. Słusznie Sąd

drugiej instancji wskazał, że z okoliczności sprawy nie wynika niemożność ich

powołania już we wniosku o umorzenie należności, w szczególności, że powstały

one w 1999 roku, a przetłumaczone w dokumentach w 2003 roku. W ocenie Sądu

Najwyższego, oddalenie przez Sąd drugiej instancji wniosku o przeprowadzenie

dowodu, który został zgłoszony po raz pierwszy dopiero w tym postępowaniu i bez

wykazania, że potrzeba jego powołania nie istniała już w postępowaniu przed

sądem pierwszej instancji, stanowi właściwe zastosowanie art. 381 k.p.c. i nie

oznacza naruszenia prawa procesowego (por. wyrok SN z 9 września 1998 r.,

II UKN 183/98, OSNAPiUS 1999, Nr 17, poz. 557). Przedstawionej oceny nie

zmienia w niniejszej sprawie podnoszona przez skarżących okoliczność, że

twierdzenia wskazane dopiero w zażaleniu wynikały z dokumentów zawartych

w aktach postępowania upadłościowego oraz w aktach postępowania układowego.

Należy bowiem podkreślić, iż sąd rozpoznając wniosek upadłego o umorzenie

zobowiązań, złożony w trybie art. 369 p.u.n. nie ma obowiązku z urzędu

formułować twierdzeń i poszukiwać dowodów w przedmiocie takiego wniosku,

nawet jeżeli w aktach sprawy znajdują się określone dokumenty, jednakże upadły

sam nie przedstawił twierdzeń, ani nie powołał się na te dowody. To na upadłym

spoczywa ciężar udowodnienia przesłanek orzeczenia przez sąd o umorzeniu

w całości

lub

części

jego

zobowiązań,

które

nie

zostały

zaspokojone

w postępowaniu upadłościowym.

W sprawie nie doszło także do naruszenia art. 365 § 1 k.p.c. w związku z

art. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczpospolitej z dnia 24 października 1934 r.

Prawo o postępowaniu układowym. Sąd rozpoznając wniosek o umorzenie

zobowiązań upadłego przyjął zgodnie z powołanym przepisem występowanie

postanowienia z dnia 3 września 2003 r. o otwarciu postępowania układowego

wobec dłużnika H. Bracia L. A. L., K. L. spółka jawna w S. Natomiast w granicach

zasady swobodnej oceny dowodów ustalił znaczenie tego orzeczenia dla

rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie. Sąd drugiej instancji zauważył, że w

powołanej sprawie nawet nie doszło do zatwierdzenia przez sąd zawartego układu.

W rozpoznawanej sprawie Sąd Okręgowy nie naruszył także art. 369 ust. 1

pkt 1 i 2 p.u.n. poprzez błędne przyjęcie, że niewypłacalność nie była następstwem

okoliczności wyjątkowych i niezależnych od upadłych. Sąd drugiej instancji

szczegółowo

przedstawił

i

omówił

przesłanki

warunkujące

zastosowanie

wyjątkowej instytucji prawa upadłościowego - umorzenia zobowiązań upadłego

w całości lub części. Zgodnie z art. 369 ust. 1 p.u.n. w postanowieniu

o zakończeniu postępowania upadłościowego obejmującego likwidację majątku

upadłego, którym jest osoba fizyczna, sąd na wniosek upadłego może orzec

o umorzeniu w całości lub części zobowiązań upadłego, które nie zostały

zaspokojone w postępowaniu upadłościowym, jeżeli: 1) niewypłacalność była

następstwem wyjątkowych i niezależnych od upadłego okoliczności, 2) materiał

zebrany w sprawie daje podstawę do stwierdzenia, że nie zachodzą okoliczności

stanowiące podstawę do pozbawienia upadłego prawa prowadzenia działalności

gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia funkcji reprezentanta lub

pełnomocnika w spółce handlowej, przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni,

fundacji lub stowarzyszeniu, 3) upadły rzetelnie wykonywał obowiązki nałożone na

niego w postępowaniu upadłościowym. Przedstawione warunki stanowią zamknięty

katalog przesłanek koniecznych dla umorzenia zobowiązań upadłego, które muszą

wystąpić kumulatywnie. Brak wystąpienia choćby jednej z nich wyłącza możliwość

zastosowania instytucji z art. 369 p.u.n.

W

niniejszej

sprawie

istota

sporu

sprowadza

się

do

właściwego

zastosowania w ustalonym stanie faktycznym przesłanki wskazanej w punkcie

1 art. 369 ust. 1 p.u.n., tj. stwierdzenie, że niewypłacalność była następstwem

okoliczności wyjątkowych i niezależnych od upadłego. W doktrynie słusznie

rozumie się wskazany warunek, jako wszystkie zdarzenia i stosunki, których

powstania dłużnik w normalnym toku rzeczy nie mógł lub nie powinien był brać pod

uwagę, a na powstanie których nie miał żadnego wpływu, jak również okoliczności,

które nie są wynikiem jego niedbalstwa lub lekkomyślności. Tytułem przykładu

zdarzeń ujętych w dyspozycji art. 369 ust. 1 pkt 1 p.u.n. podaje się klęski

żywiołowe, zdarzenia polityczne, ciężką chorobę upadłego, pożar przedsiębiorstwa

upadłego. Należy podkreślić, iż wykładnia powołanego przepisu w zakresie pojęcia

„okoliczności wyjątkowych i niezależnych od upadłego" powinna mieć na względzie

szczególny charakter samej instytucji umorzenia zobowiązań upadłego oraz

kwalifikację podmiotu korzystającego z dobrodziejstwa art. 369 p.u.n., tj.

okoliczność,

że

wnioskodawca

jest

przedsiębiorcą,

czyli

podmiotem

profesjonalnym. Wobec tego, okolicznością wyjątkową, niezależną od upadłego nie

jest fakt pojawienia się podmiotów konkurencyjnych na rynku, na którym działa

także upadły. Przedsiębiorca powinien mieć świadomość działania w warunkach

wolnego rynku, z którym nierozerwalnie wiąże się konkurencyjność. Przedsiębiorca

sam odpowiada za ujemne skutki podejmowanych decyzji gospodarczych, gdyż

jest to normalne ryzyko związane z prowadzeniem działalności gospodarczej.

Umorzenie zobowiązań z art. 369 p.u.n. nie może być wykorzystywane jako środek

prawny

służący

swoistemu

przerzucaniu

negatywnych

skutków

decyzji

gospodarczych upadłego na jego kontrahentów i pozostałych uczestników życia

gospodarczego.

W ramach

okoliczności,

które

powinien

przewidywać

przedsiębiorca mieści się także możliwość spadku cen wytwarzanych produktów,

z czym wiąże się zmniejszenie obrotów prowadzonego przedsiębiorstwa, brak

realizacji płatności przez kontrahentów upadłego, wahania kursów walut, zmiany

zasad

kredytowania

przez

instytucje

finansowe

działalności

gospodarczej

upadłego. Wymienione okoliczności mieszczą się w ramach normalnego,

przewidywalnego ryzyka związanego z prowadzeniem działalności gospodarczej.

Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że nieuzasadniony okazał się

również zarzut naruszenia art. 369 ust. 1 pkt 1 i 2 p.u.n., wobec czego także jako

bezprzedmiotowy należy ocenić zarzut naruszenia art. 21 ust. 1 p.u.n. poprzez

przyjęcie, że wniosek o ogłoszenie upadłości został złożony z naruszeniem terminu

wskazanego w powołanym przepisie. Rozstrzygnięcie tej kwestii nie ma znaczenia

dla zasadności skargi kasacyjnej.

W konsekwencji przedstawionych rozważań Sąd Najwyższy orzekł jak

w sentencji na podstawie art. 39814 k.p.c. w związku z art. 370 ust. 2 p.u.n.