II CSK 37/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 37/10

POSTANOWIENIE

Dnia 15 czerwca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Wojciech Katner (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Bogumiła Ustjanicz

w sprawie z wniosku J. B. i K. W.

przy uczestnictwie A. D., P. P., G. P. i E. D.

o zmianę postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 15 czerwca 2010 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyń

od postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 7 września 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, pozostawiając

temu

Sądowi

rozstrzygnięcie

kasacyjnego.

Uzasadnienie

o kosztach

postępowania

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 3 kwietnia 2009 r., uwzględniając

wniosek J. B. i K. W. o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku,

zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w T. z dnia 11 maja 1992 r. w sprawie

245/92 w ten sposób, że stwierdził, iż wchodzące w skład spadku po J. D.

gospodarstwo rolne na postawie ustawy nabyli: żona D. D. w 2/8 częściach, córka

E. D. w 2/8 częściach, syn A. D. w 2/8 częściach oraz – nieuczestniczące w

poprzednim postępowaniu - wnuczki K. W. w 1/8 części i J. B. w 1/8 części.

Na skutek apelacji uczestników A. D. i E. D. Sąd Okręgowy zaskarżonym

postanowieniem z dnia 7 września 2009 r. zmienił powyższe postanowienie w ten

sposób, że oddalił wniosek o zmianę postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku.

Z ustaleń wynika, że w dacie otwarcia spadku wnioskodawczynie były

małoletnie, K. W. miała lat 16, a J. B. niespełna 18. Po ukończeniu nauki w szkole

podstawowej podjęły dalszą naukę w szkołach średnich odległych od domu, co

wymagało – w przypadku J. B. – zamieszkiwania w internacie oraz – w przypadku

K. W. – codziennego dojazdu z domu do szkoły w T. Spadkowe gospodarstwo

rolne było duże i najlepiej zmechanizowane w okolicy. Stopień zmechanizowania

oraz liczba osób dorosłych pracujących stale i bezpośrednio w gospodarstwie

wskazywał

zdaniem

wykonywanych

przy

Sądu,

że

produkcji

angażowanie

rolnej

nie

małoletnich

było

konieczne

dzieci

ze

do

prac

względów

ekonomicznych.

W opinii Sądu Okręgowego, wnioskodawczynie nie udowodniły, że czynności

przez nie wykonywane w przedmiotowym gospodarstwie rolnym przynosiły

wymierne efekty ekonomiczne. Co więcej, ich prace w gospodarstwie były

sporadyczne, drobne i podejmowane w związku z towarzyszeniem babci

i dziadkowi. Wnioskodawczynie nie wiązały planów zawodowych z pracą

w rolnictwie, wstydziły się pracy w gospodarstwie rolnym, nie interesowały się nim

i na nim nie pracowały, a wręcz odżegnywały się od wsi, jak również nie posiadały

kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa rolnego.

Wobec

takich

ustaleń

Sąd

drugiej

instancji

uznał,

że

żadna

z wnioskodawczyń nie udowodniła, aby spełniała ustawowe przesłanki konieczne

do dziedziczenia gospodarstwa rolnego; w szczególności aby stale pracowała

bezpośrednio przy produkcji rolnej oraz miała przygotowanie zawodowe do

prowadzenia produkcji rolnej, zaś postanowienie Sądu Rejonowego zostało wydane

z naruszeniem art. 1060 w związku z art. 1059 pkt 1 i 2 k.c. w brzmieniu

obowiązującym w dacie otwarcia spadku, tj. w dniu 24 lutego 1991 r.

Skargę

kasacyjną

od

postanowienia

Sądu

Okręgowego

wniosły

wnioskodawczynie opierając ją na obydwu podstawach uregulowanych w art. 3983

§ 1 k.p.c.

W ramach pierwszej podstawy skargi kasacyjnej skarżące zarzuciły:

-

naruszenie art. 1060 k.c. w związku z art. 1059 pkt 1 i 2 k.c. oraz art. 1064 k.c.

i § 1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 grudnia 1990 r. w sprawie

warunków dziedziczenia ustawowego gospodarstw rolnych (Dz. U. z 1990 r.,

nr 89, poz. 519), poprzez jego błędną wykładnię wyrażającą się w przyjęciu, że

praca wykonywana przez K. W. i J. B. w gospodarstwie rolnym ich dziadków

nie posiada przymiotu pracy stałej bezpośrednio przy produkcji rolnej oraz nie

potwierdza

ona

posiadania

przez

wnioskodawczynie

przygotowania

zawodowego do prowadzenia produkcji rolnej i w rezultacie przyjęcie, że

wnioskodawczynie nie spełniły przesłanek koniecznych do dziedziczenia

gospodarstwa rolnego;

-

naruszenie art. 91 § 2 k.r.o. poprzez jego błędną wykładnię i w efekcie

zastosowanie go w sprawie i uznanie, że praca wykonywana przez K. W. i J. B.

w gospodarstwie rolnym ich dziadków jest wynikającym z tego przepisu ich

obowiązkiem pomagania dziadkom we wspólnym gospodarstwie domowym i w

rezultacie przyjęcie, że praca ta nie może być uznana za pracę stałą

wykonywaną bezpośrednio przy produkcji rolnej.

W ramach drugiej podstawy skargi kasacyjnej zarzuciły:

-

naruszenie art. 382 k.p.c. oraz art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.

poprzez niepoddanie kontroli apelacyjnej, a w konsekwencji pominięcie części

zebranego w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji materiału

dowodowego w zakresie dotyczącym zakresu i charakteru pracy wykonywanej

przez K. W. i J. B. w gospodarstwie rolnym swoich dziadków, D. i J. małżeństwa

D., w postaci zeznań świadków M. Ż., B. G., K. M., J. Z., K. D. i uczestnika P. P.

oraz wnioskodawczyń, mającego istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy,

ponieważ wskazuje on, że K. W. oraz J. B. pracowały w gospodarstwie rolnym

swoich dziadków stale, a praca ta była bezpośrednio związana z prowadzeniem

gospodarstwa rolnego;

-

naruszenie art. 235 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c., poprzez oparcie

rozstrzygnięcia na dowodzie osobowym – zeznaniach uczestniczki G. P. z dnia

7 maja 1992 r., w sprawie o sygn. akt 245/92, przeprowadzonym w

postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku po J. D., toczącym się bez udziału

wnioskodawczyń

w

1992

r.,

zamiast

oparcia

się

na

dowodach

przeprowadzonych w przedmiotowym postępowaniu;

-

naruszenie art. 236 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. poprzez oparcie

rozstrzygnięcia wydanego w przedmiotowej sprawie na dowodzie z dokumentu

– protokołu z przesłuchania G. P. w dniu 7 maja 1992 r., w sprawie o sygn. akt

245/92, który nie został dopuszczony w sposób formalny;

-

naruszenie art. 386 § 1 k.p.c. w związku z art. 516 k.p.c., art. 361 k.p.c. oraz

art. 13 § 2 k.p.c. poprzez jego zastosowanie i uwzględnienie apelacji

uczestników, pomimo jej bezzasadności;

-

naruszenie art. 385 k.p.c. w związku z art. 516 k.p.c., 361 k.p.c. oraz art. 13 § 2

k.p.c. poprzez jego niezastosowanie, mimo, że apelacja uczestników jest w

całości bezzasadna.

Wskazując

na

powyższe

podstawy

zaskarżenia

skarżące

wniosły

o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości, przekazanie sprawy Sądowi

Okręgowemu

do

ponownego

rozpoznania

i

rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowania kasacyjnego, ewentualnie o uchylenie i zmianę zaskarżonego

postanowienia poprzez oddalenie apelacji.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną uczestnik A. D. wniósł o oddalenie

skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1060 k.c. w brzmieniu po nowelizacji, która weszła w życie

w dniu 1 października 1990 r., wnuki spadkodawcy, które w chwili otwarcia spadku

odpowiadają warunkom przewidzianym w art. 1059 pkt 1 i 2 k.c., dziedziczą

gospodarstwo rolne także wtedy, gdy ich ojciec lub matka nie mogą gospodarstwa

dziedziczyć dla braku warunków przewidzianych w art. 1059 k.c., tj. w przypadku,

gdy wykażą, że w chwili otwarcia spadku stale pracują przy produkcji rolnej albo

mają przygotowanie zawodowe do prowadzenia produkcji rolnej. Dalsze przesłanki

określone w art. 1059 pkt 3 i 4 k.c., tj. małoletniość, pobieranie nauki lub trwała

niezdolność do pracy nie uprawniały wnuków spadkodawcy do dziedziczenia

gospodarstwa rolnego. W przypadku małoletnich pobierających naukę z reguły nie

wchodziła w grę także przesłanka określona w pkt 2 tego przepisu, chyba że wnuk

zdążył ukończyć dającą kwalifikacje szkołę zawodową, a taka sytuacja nie

zachodziła w przypadku wnioskodawczyń. Pozostawała zatem do rozważenia

sytuacja określona w art. 1059 pkt 1 k.c., tj. wykonywanie stałej pracy bezpośrednio

przy produkcji rolnej.

Ustawodawca nie uzależnił oceny, czy praca bezpośrednio przy produkcji

rolnej jest stała, od upływu konkretnego okresu jej wykonywania oraz od

uzyskiwania konkretnych, wymiernych efektów ekonomicznych. Trafnie uznał Sąd

Okręgowy, że pracą wykonywaną bezpośrednio przy produkcji rolnej jest praca

związana z ziemią jako podstawowym środkiem produkcji, a zatrudniona

bezpośrednio przy produkcji rolnej jest każda osoba, której praca ma bezpośredni

związek z zadaniami wytwórczymi konkretnego gospodarstwa rolnego. Szczególna

trudność w ustaleniu, czy spadkobierca spełniał powyższe warunki powstawała

w przypadku osób małoletnich, bowiem pracy takich osób w gospodarstwie rolnym

nie można było oceniać tą samą miarą, co w przypadku osób dorosłych. Oczywiste

jest bowiem, że wypełniające obowiązek szkolny dzieci nie mogły poświęcać na

pracę w gospodarstwie rolnym tyle samo czasu, a i zakres wykonywanych prac nie

mógł być taki sam. Niewątpliwie jednak małoletnie dzieci bądź wnuki spadkodawcy

nie mogły być eliminowane z dziedziczenia gospodarstwa rolnego tylko dlatego, że

w dacie otwarcia spadku pobierały naukę w szkole z internatem lub wymagającą

codziennego dojazdu do szkoły, takiego ograniczenia bowiem w przepisach

regulujących dziedziczenie gospodarstw rolnych również nie było. Jak wskazał

trafnie Sąd Okręgowy, kodeks cywilny nie określał ani dolnej granicy wieku

małoletniego, od osiągnięcia której praca w gospodarstwie rolnym czyniłaby zadość

wymaganiom art. 1060 k.c., ani rozmiaru tej pracy. Odwołał się też trafnie do

Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który w art. 91 § 2 stanowi, że dziecko, które

pozostaje na utrzymaniu rodziców i mieszka u nich, jest obowiązane pomagać im

we wspólnym gospodarstwie (w tym gospodarstwie rolnym). Takiego obowiązku

małoletnie dziecko nie ma w stosunku do gospodarstwa rolnego dziadków, chyba

że pozostaje na ich utrzymaniu i z nimi mieszka. W warunkach wiejskich jednak

często się zdarza, że małoletnie dzieci świadczą stałą pomoc w gospodarstwie

rolnym dziadków, mieszkając ze swoimi rodzicami. Z ustaleń dokonanych w

sprawie wynika, że małoletnie wówczas wnioskodawczynie i ich brat P. P. nie

mieszkały stale z dziadkami, jednak wnioskodawczynie pomagały w ich

gospodarstwie rolnym, położonym w pobliżu. Zakres tej pomocy jest zatem istotny

dla oceny, czy świadczona przez nie praca mogła być uznana za stałą pracę przy

produkcji rolnej uprawniającą do dziedziczenia gospodarstwa rolnego w sytuacji, w

której ich matka była wyłączona od dziedziczenia tego gospodarstwa wobec braku

stosownych kwalifikacji.

Ustalenia dotyczące tej kwestii dokonane przez orzekające w sprawie Sądy

są odmienne. Sąd Rejonowy ustalił bowiem, że wnioskodawczynie, w ramach

podziału czynności, wykonywały określone prace w obejściu, pomagały babci przy

przygotowywaniu posiłków, opiekowały się drobiem, przyprowadzały krowy

z pastwiska, pracowały przy przygotowaniu karmy dla krów, trzody chlewnej

i drobiu, zbierały jabłka w sadzie, uczestniczyły w sianokosach, a nadto sprzątały

mieszkanie dziadków. Prace te wykonywały w soboty i niedziele oraz w wakacje.

Sąd Okręgowy natomiast ustalił, że ze względów ekonomicznych nie było potrzeby

angażowania wnuczek w pracę w gospodarstwie, ich prace były drobne,

sporadyczne, podejmowane jedynie w związku z dotrzymywaniem towarzystwa

dziadkom.

Sąd drugiej instancji nie tylko może, ale ma obowiązek czynienia własnych

ustaleń, niewątpliwie jednak może to uczynić dopiero na podstawie analizy

wszystkich zebranych w sprawie dowodów i po rozważeniu całego materiału

zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym

(art. 382 k.p.c.). Wynik tej oceny winien znaleźć wyraz w uzasadnieniu wyroku (art.

328 § 2 w związku z art. 391 k.p.c.). Tymczasem, jak zasadnie zarzucano

w skardze kasacyjnej, Sąd drugiej instancji dokonując odmiennych ustaleń nie

odniósł się w ogóle do części zebranych dowodów, w tym do zeznań świadków M.

Ż., B. G., K. M., J. Z., K. D. i uczestnika P. P. oraz wnioskodawczyń, z których miało

wynikać, że wnioskodawczynie pracowały w gospodarstwie rolnym swoich

dziadków stale i że praca ta była bezpośrednio związana z prowadzeniem

gospodarstwa rolnego. Sąd Okręgowy ponadto ustalił, że w postępowaniu

o stwierdzenie nabycia spadku po J. D. K. W. była reprezentowana przez matkę G.

P., chociaż z akt tej sprawy nie wynika, aby G. P. występowała nie tylko w swoim

imieniu, ale także w imieniu małoletnich wówczas K. W. i P. P. Sąd ten powołał się

także na zeznania złożone w tamtej sprawie przez G. P., z których miało wynikać,

że żadne z jej dzieci w dacie otwarcia spadku nie pracowało w żadnym

gospodarstwie rolnym ani nie miało kwalifikacji do prowadzenia gospodarstwa

rolnego. Zasadnie podniesiony został w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art.

235 w związku z art. 391 k.p.c. Sąd bowiem powołał się na dowód przeprowadzony

w innej sprawie, a nie w postępowaniu przed sądem orzekającym, bez wyjaśnienia

przyczyn tego stanu rzeczy. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 30 maja

2008 r., III CSK 344/07 (nie publ.), dopuszczenie dowodu z protokołu przesłuchania

świadków przesłuchanych w innej sprawie jest możliwe, jednak tylko wtedy, gdy

żadna ze stron nie zażądała przeprowadzenia tych dowodów przed sądem

orzekającym. Protokół rozprawy apelacyjnej nie daje podstawy do twierdzenia, że

stronom umożliwiono wyrażenie stanowiska w tej kwestii, zwłaszcza, że dowód

tego protokołu zawierającego zeznanie G. P. nie został formalnie dopuszczony.

Jak wynika z powyższych rozważań, uchybienia natury proceduralnej mogły

mieć wpływ na treść orzeczenia, bowiem dotyczyły tych norm postępowania, które

regulują dochodzenie do ustalenia podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Na wstępie

zaś stwierdzono, że prawidłowe ustalenia dotyczące charakteru i zakresu pracy

w spadkowym gospodarstwie rolnym są niezbędne dla oceny, czy spełnione

zostały przesłanki dziedziczenia określone w art. 1060 w związku z art. 1059 k.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie

art. 39815 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.