Supreme Court quashes lower court order for lack of appeal rights for a late-joined party under Art. 78 Constitution.

Sygn. akt II CSK 365/09

POSTANOWIENIE

Dnia 13 stycznia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Hubert Wrzeszcz (sprawozdawca)

SSA Barbara Trębska

w sprawie z wniosku A. W.

przy uczestnictwie M. K. oraz Stowarzyszenia "Ł.(…)" w Ł.

o zniesienie współwłasności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 stycznia 2010 r.,

skargi kasacyjnej uczestników postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w Ł.

z dnia 18 grudnia 2008 r., sygn. akt III Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w Ł.

do

ponownego

rozpoznania

oraz

orzeczenia

o

kosztach

postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 26 czerwca 2008 r. Sąd Rejonowy dokonał zniesienia

współwłasności samodzielnego lokalu mieszkalnego nr 4, położonego w Ł. przy ul.

P.(…) 85 i samodzielnych lokali mieszkalnych nr 3 i 3 A, położonych w Ł. przy ul. P. 87

w

ten

sposób,

że

pierwszy

z wymienionych

lokali

przyznał

na

własność

wnioskodawczyni, a pozostałe dwa lokale – uczestniczce postępowania, zasądził od

wnioskodawczyni na rzecz uczestniczki postępowania 123 500 tytułem spłaty, płatne w

ciągu miesiąca od uprawomocnienia się postanowienia z ustawowymi odsetkami, i

nakazał uczestniczce postępowania, aby wydała wnioskodawczyni lokal nr 4 w terminie

miesiąca od uprawomocnienia się postanowienia oraz orzekł o koszach postępowania.

Sąd

ustalił,

że

wnioskodawczyni

i

uczestniczka

postępowania

są współwłaścicielami wymienionych lokali mieszkalnych w częściach równych. Lokale

znajdują się w posiadaniu uczestniczki postępowania. W chwili orzekania były one

jednak, mimo że zostały przez uczestniczkę postępowania wynajęte K.(…), puste i nie

były wykorzystywane do prowadzenia jakiejkolwiek działalności. Część sąsiadujących z

nimi lokali stanowi własność „B.(…)” sp. z o.o. w Ł., której jedynym udziałowcem jest

uczestniczka postępowania, a część należy do stowarzyszenia K.(…) w Ł., którego

członkiem jest uczestniczka postępowania. W kamienicy znajdują się również inne

prywatne lokale użytkowe i mieszkalne. Stanowiące przedmiot współwłasności lokale,

uczestniczka postępowania chciałaby wynająć K.(…) w celu prowadzenia działalności

statutowej.

Uczestniczka postępowania posiada także dom wartości około 800 000 zł,

w którym mieszka z dziećmi, i 400 000 zł w funduszu inwestycyjnym. Ma zdolność

kredytową i własne środki finansowe pozwalające jej spłacić udziały wnioskodawczyni

we wszystkich objętych zniesieniem współwłasności lokalach mieszkalnych.

Wnioskodawczyni jest z wykształcenia chemikiem. Jest rozwiedziona i nie

pracuje zawodowo. Utrzymuje się z oszczędności i korzysta z pomocy prowadzących

własną działalność gospodarczą dzieci (otrzymuje od nich około 3 000 zł miesięcznie).

Posiada oszczędności w kwocie 1 400 000 zł. Mieszka u syna, który jest kawalerem, w

jego domu. Nie ma własnego mieszkania. Zamieszkiwanie u syna traktuje jako

tymczasowe. W 2008 r. wnioskodawczyni sprzedała własny dom, ponieważ był on za

duży i zbyt drogi w utrzymaniu. Syn wnioskodawczyni posiada ponadto dwa lokale

mieszkalne, ale wnioskodawczyni nie jest zainteresowana zamieszkaniem w żadnym z

nich. Chciałaby natomiast zamieszkać w lokalu nr 4, a lokale nr 3 i 3A wynająć

i utrzymywać się z czynszu.

Lokal nr 4 ma wartość 942 000 zł, a łączna wartość lokali 3 i 3A wynosi 695 000

zł. Lokale 3 i 3A są tak funkcjonalnie połączone, że w zasadzie nie jest możliwy ich

fizyczny podział.

Podkreślając

niepodzielny

charakter

każdego

z

lokali,

Sąd

uznał,

że najwłaściwszym sposobem zniesienia współwłasności jest przyznanie oznaczonych

lokali każdemu ze współwłaścicieli z obowiązkiem spłaty udziału (art. 212 § 2 k.c.). Nie

dopatrzył

się

natomiast

podstaw do

przyznania

wszystkich

lokali

jednej

ze

współwłaścicielek. Uznał, że najwłaściwszym sposobem zniesienia współwłasności,

szanującym interesy obu współwłaścicielek, będzie przyznanie jednej z nich lokalu nr 4,

a drugiej – lokali 3 i 3A, fizycznie i funkcjonalnie połączonych.

Przyznając lokal nr 4 wnioskodawczyni, Sąd wskazał, że nie ma ona –

w przeciwieństwie

do

uczestniczki

postępowania

–

zaspokojonych

potrzeb

mieszkaniowych i chce w tym lokalu zamieszkać. Uczestniczka postępowania zamierza

natomiast wszystkie lokale przeznaczyć na wynajem. Porównanie wagi tych potrzeb

przemawia na korzyść wnioskodawczyni. Ponadto uczestniczka postępowania – w

przeciwieństwie

do

wnioskodawczyni

pośrednictwem

spółki

„B.(…)”

–

kilkoma

dysponuje

innymi

już

lokalami.

w

tej

kamienicy

Ponadto

(za

przyznanie

wnioskodawczyni lokali 3 i 3A, nad którymi bezpośrednio znajdują się lokale spółki

„B.(…)”, będzie dodatkowym źródłem eskalacji konfliktów między wnioskodawczynią i

uczestniczą postępowania.

Zasądzona od wnioskodawczyni na rzecz uczestniczki postępowania spłata

została ustalona stosownie do oszacowanej przez biegłego wartości lokali i wielkości

udziałów we współwłasności.

Zaskarżonym wyrokiem Sąd Okręgowy w Ł. oddalił apelację uczestniczki

postępowania, podzielając ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu pierwszej instancji.

W postępowaniu apelacyjnym dnia 26 listopada 2008 r. stowarzyszenie K.(…) w Ł.

złożyło wniosek o dopuszczenie go do udziału w sprawie. Sąd odwoławczy uznał, że

wymieniony Klub jest zainteresowanym w sprawie w rozumieniu art. 510 § 1 k.p.c. Nie

podzielił natomiast zarzutu tego uczestnika postępowania, że wzięcie przez niego

udziału w sprawie dopiero na etapie postępowania apelacyjnego uzasadnia uchylenie

postanowienia Sądu pierwszej instancji.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach, pełnomocnik procesowy

uczestników postępowania zarzucił naruszenie art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji

Rzeczypospolitej Polskiej, art. 211 k.c., art. 6 w związku z art. 211 k.c. i art. 623 k.p.c.,

art. 386 § 2 w związku z art. 379 pkt 5, 13 § 2 i 510 § 2 k.p.c., art. 382 w związku z art.

382 w związku z art. 328 § 2, 233 § 1 i 391 k.p.c. Powołując się na te podstawy wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania albo o uchylenie orzeczeń Sądów obu instancji i przekazanie

sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 510 § 1 zdanie pierwsze k.p.c. każda osoba, której dotyczy wynik

sprawy rozpoznawanej w trybie nieprocesowym, może przystąpić do niej aż do chwili

prawomocnego zakończenia postępowania. Może zatem uczynić to także w sytuacji, w

której sprawa – wskutek wniesienia środka odwoławczego – znajduje się już przed

sądem drugiej instancji. W judykaturze przyjmuje się wyraźnie, że samo przystąpienie

do udziału w sprawie może nastąpić również przez wniesienie przez zainteresowanego

środka odwoławczego (por. orzeczenia Sądu Najwyższego: z dnia 21 października 1948

r., C 678/48, „Państwo i Prawo” 1949 r., nr 2, str. 127, z dnia 29 października 1948 r.,

Lu.C. 498/48, „Państwo i Prawo” 1949, nr 9-10, str. 167, z dnia 18 listopada 1948 r.,

Po.C. 341/48, „Przegląd Notarialny” 1949, nr 3-4, str. 308, z dnia 10 lipca 1997 r., I CZ

82/97, OSNC 1997, nr 12, poz. 209).

Ponadto w sprawach rozpoznawanych w trybie nieprocesowym sąd powinien z

urzędu – ze względu na występujący w nich element interesu publicznego – czuwać nad

tym, aby w sprawie brali udział wszyscy uczestnicy postępowania. To oznacza, że w

toku całego postępowania sąd jest obwiązany zważać, czy poza występującymi w

sprawie nie ma innych osób, których uczestnictwo jest uzasadnione interesem w

rozumieniu art. 510 § 1 k.p.c.

W rozpoznawanej sprawie stowarzyszenie K.(…) w Ł. złożył – na etapie

postępowania apelacyjnego – wniosek o dopuszczenie go do udziału w sprawie w

charakterze

uczestnika

postępowania.

Sąd

Okręgowy

uznał,

że

jest

on

zainteresowanym w sprawie w rozumieniu art. 510 § 1 k.p.c. Nie podzielił natomiast

zarzutu tego uczestnika postępowania, że wzięcie przez niego udziału w sprawie

dopiero

w postępowaniu

przed

sądem

drugiej

instancji

uzasadnia

uchylenie

postanowienia Sądu pierwszej instancji i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania.

W związku z tym rozważenia wymaga – wobec postawienia w skardze kasacyjnej

zarzutu naruszenia art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej – czy

stanowisko Sądu odwoławczego pozostaje w zgodzie z przytoczonymi przepisami

Konstytucji. Kwestia nie jest nowa. Sąd Najwyższy zajmował się nią bowiem w

postanowieniu z dnia 21 maja 2002 r., III CKN 948/00 (OSNC 2003, nr 5, poz. 68).

W przytoczonym orzeczeniu Sąd Najwyższy przypomniał, że stosownie do art. 78

Konstytucji każda ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w

pierwszej instancji, a zgodnie z art. 176 ust. 1 Konstytucji, postępowanie sądowe jest co

najmniej dwuinstancyjne. Połączenie tych przepisów tworzy konstytucyjną zasadę

kontroli orzeczeń i postępowania sądowego, stanowiącą rozwinięcie ustanowionego w

art. 45 ust. 1 Konstytucji prawa do sądu. Sąd Najwyższy wyraźnie zaakcentował, że

zarówno prawo do zaskarżenia orzeczenia, jak i związania z nim dwuinstancyjność,

muszą się urzeczywistniać nie in abstracto, ale w odniesieniu do każdego, kto w danej

sytuacji procesowej realizuje przysługujące mu prawo do sądu. Samo więc strukturalne

zagwarantowanie co najmniej dwu instancji oraz ustanowienie przez prawodawcę

powszechnego

środka

odwoławczego

(zaskarżenia)

nie

może

być

z

punktu

rozważanych przepisów Konstytucji wystarczające, jeżeli w określonej sytuacji prawnej,

wynikającej z unormowań prawa procesowego, strona nie może z nich skorzystać.

Sąd Najwyższy podkreślił również, że prawo do kontroli sądowej – podobnie jak

prawo do sądu – ma na gruncie Konstytucji charakter autonomiczny. Nie chodzi zatem o

formalne istnienie w danej sprawie co najmniej dwu instancji sądowych oraz

ustanowienie

powszechnie

dostępnego

środka

odwoławczego,

ale

o

realne

zagwarantowanie „każdemu” możliwości skorzystania z tego środka, przeniesienia

sprawy do wyższej instancji i przeprowadzenie merytorycznej kontroli wydanego

orzeczenia.

W rozpoznawanej sprawie możliwość ta nie została zagwarantowana K.(…) w Ł.,

gdyż za uczestnika postępowania został on uznany dopiero na etapie postępowania

odwoławczego.

Sąd

pierwszej

instancji

nie

dostrzegł

bowiem,

że

jest

on

zainteresowanym w sprawie w rozumieniu art. 510 § 1 k.p.c. Odrzucając dnia 27 marca

2007 r. jako niewątpliwie niedopuszczalną w postępowaniu nieprocesowym zgłoszoną w

piśmie z dnia 22 marca 2007 r. przez K.(…) interwencję uboczną po stronie uczestniczki

postępowania, nie dopełnił obowiązku rozważenia, czy poza występującymi w sprawie

także ten Klub nie powinien być uczestnikiem postępowania. Oceny, że uczestnikowi

postępowania K.(…) nie zostało zagwarantowane prawo do zaskarżenia orzeczenia i

związana z nim dwuinstancyjność nie podważa fakt przysługiwania mu skargi kasacyjnej

(wniesionej przez niego w sprawie), ponieważ nie jest to środek odwoławczy dający

możliwość przeprowadzenia kontroli sądowej w trybie instancyjnym.

Przysługująca od prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji skarga

kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem odwoławczym (art. 3981 i 5191 k.p.c.),

o ograniczonej dostępności i ograniczonym zakresie kontroli sądowej (por. art. 398 1,

3983, 3989, 39813 i art. 5191 k.p.c.). Tymczasem z punktu widzenia unormowań

konstytucyjnych (art. 78) – jak podkreślił Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 21

maja 2002 r., III CKN 948/00 – środek odwoławczy lub środek zaskarżenia powinien

gwarantować merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy, a więc dawać stronie możliwość

ponownego rozpoznania sprawy, z uwzględnieniem także zagadnień dotyczących

ustaleń faktycznych i oceny dowodów. Jeżeli zatem nawet w konkretnej sprawie stronie

(uczestnikowi postępowania) przysługuje skarga kasacyjna i nie odmówiono przyjęcia jej

do rozpoznania, to nie można uznać, że ma ona zagwarantowaną możliwość

zaskarżenia orzeczenia w rozumieniu – wynikającej z art. 78 i 176 ust. 1 Konstytucji –

zasady kontroli orzeczeń i postępowania sądowego.

Na skutek wydania zaskarżonego postanowienia uczestnik postępowania K.(…)

został więc pozbawiony praw konstytucyjnie gwarantowanych, utracił nie tylko prawo do

zaskarżenia orzeczenia, ale także wpływ na jego realizację, przy czym postępowanie –

w jego sytuacji procesowej i z jego punktu widzenia – miało charakter jednoinstancyjny.

Zarzut wydania zaskarżonego postanowienia z naruszeniem art. 78 i 176 ust. 1

Konstytucji należało więc uznać za uzasadniony. Ze względu na wstąpienie

zainteresowanego K.(…) do udziału w sprawie dopiero na etapie postępowania

odwoławczego, Sąd Okręgowy powinien bowiem – w celu zagwarantowania temu

uczestnikowi postępowania prawa do zaskarżenia orzeczenia i związanej z nim

dwuinstancyjności – uchylić postanowienie sądu pierwszej instancji i przekazać sprawę

Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. W takim wypadku – jak wyjaśnił

już Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 21 maja 2002 r., III CSK 948/00 –

pozakodeksowa podstawa uchylenia zaskarżonego wyroku wynika wprost z Konstytucji

(art. 8 ust. 2).

Z

przedstawionych

postanowienia (art. 398

powodów

Sąd

Najwyższy

orzekł,

§ 1 oraz art. 108 § 2 w związku z art. 398

jak

w

k.p.c.).

sentencji