Supreme Court dismisses appeal regarding business ban timing when bankruptcy petition was not filed in time.

Sygn. akt II CSK 364/09

POSTANOWIENIE

Dnia 13 stycznia 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Hubert Wrzeszcz

SSA Barbara Trębska

w sprawie z wniosku „W.(…)" Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w A.

przy uczestnictwie Z. W. o pozbawienie prowadzenia działalności gospodarczej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 stycznia 2010 r., skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w S. z dnia 19 grudnia 2008 r., sygn. akt VIII Ga

(…),

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Na wniosek „W.(…)” sp. z o.o. z dnia 16 lipca 2007 r. Sąd Rejonowy w S.

postanowieniem z dnia 5 września 2008 r. pozbawił Z. W. prawa prowadzenia

działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia funkcji członka rady

nadzorczej, reprezentanta lub pełnomocnika w spółce handlowej, przedsiębiorstwie

państwowym, spółdzielni, fundacji lub stowarzyszenia na okres 6 lat.

Sąd ustalił, że Z. W. w dniu 17 listopada 2005 r. został wpisany w rejestrze

przedsiębiorców jako prezes zarządu S.(…) spółki z o.o. z siedzibą w S. Przed objęciem

tej funkcji zajmował się jej sprawami finansowymi. W momencie obejmowania funkcji

prezesa zarządu przez uczestnika postępowania zobowiązania spółki były regulowane z

opóźnieniem 30-40 dni. Nakazem zapłaty z dnia 12 października 2006 r. zasądzono od

spółki solidarnie ze Z. i A. W. wobec wnioskodawcy kwotę 819 190,66 zł.

Łączna wysokość zobowiązań przekraczających opóźnienie 3 – miesięczne w

dacie objęcia funkcji prezesa zarządu przez uczestnika i niespłaconych do 30 listopada

2006 r. stanowiła kwotę 127 952, 55 zł wobec 20 wierzycieli. Na dzień 30 czerwca 2006

r. łączna wysokość zobowiązań przekraczających 3 - miesięczne opóźnienie stanowiła

kwotę 367 369, 03 zł wobec 36 wierzycieli. Łączna wysokość wszystkich zaciągniętych

do dnia 30 czerwca 2006 r. i niespłaconych zobowiązań stanowiła kwotę 879 922,50 zł.

Natomiast na dzień 31 sierpnia 2006 r. łączna wysokość zadłużenia „S.(…)” sp. z o.o.

wobec dostawców towarów i usług opiewała na kwotę 1060.479,19 zł, w tym wobec

wnioskodawcy wynosiła sumę 864 190,866 zł.

W dniu 30 listopada 2006 r. S.(…) sp. z o.o., działając poprzez prezesa zarządu

Z. W. złożyła wniosek o ogłoszenie upadłości.

Postanowieniem z dnia 5 grudnia 2006 r. Sąd Rejonowy w S. ogłosił upadłość spółki

obejmującą

likwidację

jej

majątku,

co

spowodowało

umorzenie

postępowania

egzekucyjnego prowadzonego z wniosku W.(…) spółki z o.o.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy przyjął, że „S.(…)” była

niewypłacalna w rozumieniu art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo

upadłościowe i naprawcze (jedn. tekst: Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1361, dalej:

„p.u.n.”) w chwili objęcia funkcji prezesa zarządu przez Z. W. Tym samym wniosek o

ogłoszenie upadłości winien zostać złożony przez uczestnika postępowania najpóźniej

do dnia 1 grudnia 2005 r. Uwzględniając znaczny stopień winy w niezłożeniu w terminie

wniosku o ogłoszenie upadłości oraz negatywnych konsekwencji dla wierzycieli

spowodowanych zawinionym działaniem uczestnika postępowania Sąd Rejonowy uznał

za

uzasadnione

orzeczenie

pozbawienia

go

prawa

prowadzenia

działalności

gospodarczej na okres 6 lat.

Stanowisko to podzielił Sąd Okręgowy w S. oddalając apelację uczestnika

postępowania Z. W. postanowieniem z dnia 19 grudnia 2008 r. Stwierdził, że wykładnia

art. 377 p.u.n. wskazuje w sposób jednoznaczny, że obliczanie terminu rocznego od

daty, w której dłużnik miał obowiązek złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości ustawa

przewiduje jedynie w tym przypadku, kiedy nie doszło w ogóle do złożenia wniosku o

ogłoszenie upadłości. W każdym innym przypadku początek biegu terminu do złożenia

wniosku o orzeczenie zakazu limitują inne zdarzenia, które zostały enumeratywnie

wymienione w art. 373 prawa upadłościowego.

Postanowienie Sądu Okręgowego uczestnik postępowania zaskarżył skargą

kasacyjną, zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 377

p.u.n. i wniósł o jego uchylenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd może pozbawić na okres od trzech do dziesięciu lat prawa prowadzenia

działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia funkcji członka rady

nadzorczej, reprezentanta lub pełnomocnika w spółce handlowej, przedsiębiorstwie

państwowym, spółdzielni, fundacji lub stowarzyszeniu osoby, która ze swej winy w

terminie dwóch tygodni od powstania przyczyny nie złoży wniosku o ogłoszenie

upadłości (art. 373 ust. 1 pkt 1 p.u.n.). Ustawowy obowiązek do zgłoszenia wniosku o

upadłość powstaje przy niewypłacalności dłużnika, polegającej na niewykonywaniu

wymagalnych zobowiązań oraz na przekroczeniu przez zobowiązania wartości jego

majątku. Postępowanie uzasadniające orzeczenie zakazu, musi być zawinione co

najmniej na poziomie niedbalstwa. Stopień winy oraz skutki podejmowanych działań

(art. 373 ust. 2 p.u.n.) mają wpływ nie tylko na zakres pozbawienia praw, lecz mogą

również oddziaływać na decyzję sądu o oddaleniu wniosku w konkretnej sytuacji,

orzeczenie zakazu ma bowiem charakter fakultatywny.

Istota sporu w przedmiotowej sprawie dotyczy prekluzji przewidzianej w art. 377

p.u.n. Przewidziany tam termin roczny do złożenia wniosku w przedmiocie orzekania

zakazu

prowadzenia

działalności

gospodarczej

liczony

jest

od

zakończenia

postępowania upadłościowego, a gdy nie złożono wniosku o ogłoszenie upadłości – od

dnia, w którym dłużnik obowiązany był taki wniosek złożyć. Przepis ten wskazuje tym

samym do kiedy, a nie od jakiego terminu, ze względu na upływ czasu można orzec

zakaz prowadzenia działalności gospodarczej.

W judykaturze dominuje pogląd (por. np. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 22

marca 2006 r., III CZP 13/06, OSNC 2007/1/8; postanowienie z 12 maja 2006 r., V CSK

54/06, niepubl.; postanowienie z dnia 10 listopada 2006 r., I CSK 218/06, niepubl. i

postanowienie z 12 grudnia 2007 r., V CSK 321/07, niepubl.), że roczny termin do

wystąpienia z żądaniem orzeczenia zakazu prowadzenia działalności gospodarczej

biegnie od dnia, w którym dłużnik był obowiązany złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości

tylko wtedy, gdy wniosek taki nie został wniesiony. Jeśli natomiast wniosek został

złożony – termin liczyć należy już od dnia umorzenia lub zakończenia postępowania

upadłościowego albo oddalenia tego wniosku na podstawie art. 13 p.u.n. Wystąpienie

podstaw do liczenia terminu w nowy sposób nie pozbawia wierzyciela (ani innych

uprawnionych) możliwości powołania się na zaniedbanie złożenia przez dłużnika

wniosku we właściwym czasie, jako podstawę żądania orzeczenia zakazu z art. 373

p.u.n., także wtedy, kiedy wniosek o ogłoszenie upadłości został zgłoszony po upływie

roku od powstania sytuacji uzasadniającej jego złożenie przez dłużnika. Sąd Najwyższy

zwrócił uwagę, że walorem tego kierunku wykładni jest to, że nie premiuje dłużnika,

który zataił podstawę do ogłoszenia swojej upadłości.

Ostatnio w orzecznictwie wyrażono pogląd odmienny, którego cechą podstawową

jest

nadanie

samodzielnego

(odrębnego)

znaczenia

każdemu

z

terminów

przewidzianych w art. 377 p.u.n. W postanowieniu z dnia 7 lutego 2008 r. V CSK 424/07

(OSNC 2009, nr 4, poz. 59), a następnie w postanowieniu z dnia 29 października 2008 r.

(IV CSK 239/08, niepubl.) Sąd Najwyższy przyjął, że jeżeli nie wszczęto postępowania o

orzeczenie zakazu prowadzenia działalności gospodarczej w terminie roku od dnia, w

którym dłużnik obowiązany był złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości, to niemożliwe

jest powołanie się w przyszłości na okoliczności określone w art. 373 ust. 1 pkt 1-4

p.u.n., zaistniałe w tym okresie. Złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości powoduje

wprawdzie przesunięcie terminu prekluzyjnego, ale nie powoduje jego przywrócenia, ani

przedłużenia w odniesieniu do zdarzeń zaszłych przed tym terminem.

Trafność

tego

ostatniego

zapatrywania

została

zakwestionowana

w

postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 4 marca 2009 r., IV CSK 423/08 (niepubl.), w

którym podkreślono, że zestawienie podstaw uzasadniających orzeczenie zakazu,

przewidzianych w art. 373 oraz w art. 374 p.u.n. prowadzi do wniosku, iż zmiana

sposobu liczenia terminu rocznego w istocie może nastąpić tylko w odniesieniu do

sytuacji przewidzianych w art. 373 ust. 1 pkt 1 oraz art. 374 p.u.n. (por. postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2006 r., IV CSK 35/05, OSNC 2007, nr 1, poz. 14).

Wszystkie inne wypadki sankcjonowane możliwością orzeczenia zakazu łączą się

bowiem z zachowaniami dłużnika w toku postępowania upadłościowego (art. 373 ust. 1

pkt 2-4 p.u.n.), lub z konsekwencjami tego postępowania (art. 373 ust. 3 pkt. 1 p.u.n.),

ewentualnie z wypadkiem upadłościowej „recydywy” dłużnika (art. 373 ust. 3 p.u.n.), co

oznacza, że stosuje się do nich jedynie termin liczony od umorzenia lub ukończenia

postępowania upadłościowego.

W tym ostatnim orzeczeniu Sąd Najwyższy trafnie też zauważył, że cechą

charakterystyczną przesłanek orzeczenia zakazu, przy których może wystąpić

dwutorowość liczenia terminu jest to, że wynikają one z okoliczności znanych

dłużnikowi, lecz zazwyczaj nader trudnych do ustalenia dla wierzyciela. Wierzyciel nie

ma zwykle możliwości przeprowadzenia oceny, czy dłużnik znajduje się w sytuacji

uzasadniającej zgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości, nie mówiąc o tym, że mógł

wejść z nim w stosunki już po upływie rocznego terminu liczonego od chwili, kiedy

zaktualizował się obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. W tym ostatnim

wypadku byłby w ogóle pozbawiony możności skutecznego wystąpienia o orzeczenie

zakazu, skoro przyczyny uprawniające do tego uległyby sprekludowaniu zanim uzyskał

status uprawniający do złożenia wniosku.

W konkluzji w postanowieniu z dnia 4 marca 2009 r. IV CSK 423/08 Sąd

Najwyższy wyraził pogląd, że jedynie wówczas, kiedy żaden wierzyciel nie chce podjąć

próby dochodzenia swoich roszczeń od nierzetelnego dłużnika w postępowaniu

upadłościowym, lecz ogranicza się do żądania wykluczenia tego dłużnika z obrotu

gospodarczego, nie ma powodu, ani możliwości, by termin do wystąpienia z żądaniem

liczyć od innego momentu, niż dzień powstania po stronie dłużnika obowiązku

zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Jeśli jednak którykolwiek z wierzycieli sam

zainicjował postępowanie upadłościowe, zastępując w tym dłużnika, lub nawet uczynił to

dłużnik, lecz zbyt późno – termin do zgłoszenia wniosku o orzeczenie wobec tego

dłużnika zakazu przewidzianego w art. 373 ust. 1 p.u.n. na podstawie przesłanki z ust. 1

tego przepisu biegnie od dnia prawomocnego ukończenia lub umorzenia postępowania

upadłościowego albo oddalenia wniosku o ogłoszenie upadłości na podstawie art. 13

p.u.n.

Przy rozstrzygnięciu powstałej w sprawie kwestii trzeba mieć na uwadze, że

zróżnicowany sposób liczenia terminów, polegający na oznaczeniu przez ustawodawcę

różnych zdarzeń zapoczątkowujących ich bieg, miał na celu stworzenie wnioskodawcy

realnej, a nie tylko teoretycznej możliwości złożenia wniosku o zastosowanie sankcji

wobec dłużnika, który poważnie narusza reguły uczciwego obrotu. Przekonuje o tym,

dokonana ustawą z dnia 2 maja 2009 r. (Ustawa z dnia 2 maja 209 r. o zmianie ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, ustawy o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym oraz

ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym, Dz. U. Nr 53, poz. 434), nowelizacja art. 377

p.u.n., w wyniku której termin, gdy nie złożono wniosku o ogłoszenie upadłości został

przedłużony do trzech lat. Z tego względu brak jednolitości orzecznictwa dotyczącego

omawianej kwestii nie będzie miał na gruncie nowego stanu prawnego większego

praktycznego znaczenia.

Wykładnia językowa i systemowa art. 373 ust 1 p.u.n, prowadzi do jednakowej

konkluzji, że ta przesłanka orzeczenia zakazu aktualizuje się wobec osoby, która ze

swej winy, będąc do tego zobowiązana, nie złożyła w ciągu dwóch tygodni od dnia

powstania podstawy, wniosku do ogłoszenia upadłości. Z kolei z treści art. 377 p.u.n.

wynika, że wyłącza on dopuszczalność orzekania zakazu po upływie rocznego

prekluzyjnego terminu, niemniej zawarta w pierwszej jego części reguła, wyłącza

stosowanie wyjątku z końcowego fragmentu tego przepisu, co wynika z wyrażenia „gdy

nie złożono wniosku o ogłoszenie upadłości”. Skoro termin prekluzyjny z zasady,

wyłącza zastosowanie terminu wynikającego z wyjątku, to gdy nie ma zastosowania

termin roczny liczony, od dnia, w którym dłużnik obowiązany był taki wniosek złożyć, nie

mogą wystąpić jego materialne skutki.

Za tym, że hipoteza normy wynikającej z początkowej części art. 377 p.u.n.

obejmuje swym zasięgiem także podstawę orzekania zakazu na mocy art. 373 ust. 1 pkt

1 p.u.n., wskazuje zawarte w tej regule odesłanie ogólne do art. 373 p.u.n., bez

wyłączenia żadnej z przesłanek orzeczenia zakazu określonych w poszczególnych

punktach tego przepisu.

Poza tym, uznając za trafne argumenty natury funkcjonalnej i systemowej

podniesione w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 4 marca 2009 r., IV CSK

423/08 należało uznać, że podniesiony przez skarżącego zarzut obrazy art. 377 p.u.n.

okazał się bezpodstawny.

Z tych względów na podstawie 39814 k.p.c. orzeczono jak w sentencji.