Supreme Court quashes divorce property division ruling for failing to apply surrogation principle correctly.

Sygn. akt II CSK 363/11

POSTANOWIENIE

Dnia 2 marca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

SSN Marta Romańska

w sprawie z wniosku M. M.

przy uczestnictwie R. M.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 2 marca 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 12 stycznia 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie w punktach I (pierwszym),

III (trzecim) i IV (czwartym) i w tym zakresie przekazuje sprawę

Sądowi

Okręgowemu

do

ponownego

rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 9 września 2010 r. dokonał podziału

majątku wspólnego wnioskodawcy M. M. i uczestniczki postępowania R. M. w ten

sposób, że przyznał na wyłączną własność: uczestniczce postępowania spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego nr 8 położonego w Ł. przy

ulicy B. [...] wraz z wkładem mieszkaniowym o wartości 164.200 zł, związane z

członkostwem wnioskodawcy w Spółdzielni Mieszkaniowej w Ł., zaś wnioskodawcy

- wierzytelność w kwocie 1440 zł z tytułu sprzedaży samochodu osobowego marki

Opel Astra z obowiązkiem spłaty na rzecz uczestniczki kwoty 720 zł.

Sąd Rejonowy ustalił, że małżeństwo R. M. i M. M., zawarte 25 lutego 1995

r., zostało rozwiązane przez rozwód prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego z

dnia 18 maja 2006 r. Strony pozostawały w ustroju małżeńskiej wspólności

ustawowej. W dniu 22 października 1992 r. uczestniczka nabyła w drodze umowy

darowizny od swojej siostry nieruchomość rolną położoną we wsi Z., gmina L.

Nieruchomość tę uczestniczka sprzedała swojemu bratu i jego żonie w dniu 13

maja 1996 r. za cenę 19.082 zł. Za pieniądze uzyskane z tej transakcji

małżonkowie M. w dniu 18 czerwca 1996 r. kupili lokal mieszkalny nr 18, położony

w Ł. przy ulicy P.[...], o powierzchni 51,44 m2. Za lokal ten, wymagający remontu,

zapłacili 10.000 zł.

W dniu 10 listopada 1997 r. wnioskodawca i uczestniczka postępowania

nabyli lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego przy ulicy B. [...] w Ł.,

pochodzącego z zasobów Spółdzielni Mieszkaniowej w Ł., w zamian za

przeniesienie prawa własności do lokalu nr 18 przy ulicy P.[..], bez żadnych dopłat.

Opierając

się

na

przytoczonych

ustaleniach

Sąd

Rejonowy

uznał,

że jakkolwiek opisane wyżej spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego

wraz z wkładem mieszkaniowym weszło w skład majątku wspólnego byłych

małżonków, to w istocie stanowiło ono ekwiwalent nakładu uczestniczki, gdyż

zostało nabyte w zamian za mieszkanie przy ulicy P. W konsekwencji prawo to

wraz z wkładem przyznane zostało uczestniczce bez obowiązku dopłaty z tego

tytułu na rzecz wnioskodawcy.

Sąd

Okręgowy,

na

skutek

apelacji

wnioskodawcy,

postanowieniem

zaskarżonym skargą kasacyjną zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w ten

sposób, że zasądził od uczestniczki na rzecz wnioskodawcy kwotę 81.380 zł

tytułem wyrównania wartości udziałów w majątku wspólnym. Sąd Okręgowy

podzielił ustalenia faktyczne dokonane przez Sąd pierwszej instancji. Dokonał

jednak ich odmiennej oceny prawnej uznając, że uczestniczka w umowie z dnia

18 czerwca 1996 r. dokonała transferu środków przeznaczonych na nabycie lokalu

mieszkalnego położonego przy ulicy P. [...] z majątku osobistego na majątek

wspólny. W rezultacie przyjął, że prawo do lokalu przy ulicy B. zasiliło majątek

wspólny i podziałowi podlega pełna jego wartość, bez obowiązku rozliczenia

jakiegokolwiek nakładu z majątku osobistego uczestniczki.

W skardze kasacyjnej, opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego

(art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.), uczestniczka postępowania zarzuciła Sądowi

Okręgowemu naruszenie;

- art. 31 § 1 k.r.o przez jego niewłaściwe zastosowanie oraz art. 33 pkt 10

k.r.o. przez jego niezastosowanie i uznanie, że prawo własności lokalu nr 18 przy

ulicy P. [...] w Ł. zasiliło majątek wspólny wskutek transferu środków stanowiących

majątek osobisty uczestniczki do majątku wspólnego i wyłączenia zasady surogacji;

- art. 45 § 1 k.r.o. przez jego niezastosowanie i zasądzenie od uczestniczki

na rzecz wnioskodawcy kwoty 81.380 zł tytułem wyrównania udziałów w majątku

wspólnym w sytuacji, gdy nakład w postaci prawa własności lokalu nr 18 przy ulicy

P. [...] w Ł., poczyniony w całości z majątku osobistego uczestniczki, wyczerpywał

wartość spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego nr 8 przy ulicy

B. [...] w Ł. wraz z wkładem mieszkaniowym, nabytego na majątek wspólny.

Powołując się na tak ujętą podstawę kasacyjną, uczestniczka wniosła

o uchylenie postanowienia Sądu Okręgowego w zaskarżonej części i przekazanie

sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania w powyższym zakresie,

ewentualnie – wydanie orzeczenia co do istoty sprawy i oddalenie apelacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W przypadku pozostawania małżonków w ustroju wspólności majątkowej –

co miało miejsce w sprawie niniejszej – o tym, co stanowi dorobek małżonków

a co ich majątek osobisty (przed

wejściem w życie ustawy z dnia 17 czerwca

2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych

ustaw, Dz. U. Nr 162, poz. 1691, tj. przed 20 stycznia 2005 r. - majątek odrębny)

rozstrzygają przepisy art. 31-34 k.r.o., jeżeli ich stosowanie nie zostało wyłączone

małżeńską umową majątkową (art. 47 § 1 k.r.o.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego

ugruntował się pogląd, zgodnie

z którym art. 32 § 1 k.r.o., będący odpowiednikiem obecnie obowiązującego art.

31 k.r.o.,

stwarza

domniemanie

przynależności

do

majątku

dorobkowego

przedmiotów majątkowych nabytych w czasie trwania wspólności ustawowej przez

oboje małżonków lub przez jednego z nich, zaś przynależność określonych

przedmiotów do majątku osobistego (dawniej odrębnego) obowiązany jest

udowodnić

zainteresowany

tym

małżonek

(zob.

m.in.

wyroki:

z

dnia

11 września 1998 r., I CKN 830/97, niepubl.; z dnia 29 czerwca 2004 r., II CK

397/03 niepubl.; z dnia 16 kwietnia 2003 r., II CKN 1409/00, OSNC 2004 r., nr 7-8,

poz. 113; z dnia 30 czerwca 2004 r., IV CK 513/03, niepubl. oraz postanowienie

z dnia 6 lutego 2003 r., IV CKN 1721/00 niepubl.). Jednocześnie jednak wskazuje

się, że domniemanie powyższe można obalić przez wykazanie, iż nabycie

przedmiotu majątkowego nastąpiło ze środków finansowych stanowiących majątek

osobisty (dawniej odrębny; zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2001 r.,

II CKN 1194/00, niepubl.).

Również w piśmiennictwie przyjmuje się, że prawo własności nabyte

w czasie trwania wspólności majątkowej z reguły wchodzi do majątku wspólnego

niezależnie od tego, czy zostało nabyte przez jedno z małżonków, czy przez oboje.

Bez znaczenia

jest przy tym, czy środki przeznaczone na nabycie własności

pochodziły z majątku wspólnego, czy też z majątku osobistego (odrębnego),

chyba, że nabycie nastąpiło w drodze tzw. surogacji rozumianej jako zastąpienie

przedmiotu wchodzącego w skład majątku osobistego (odrębnego) innym

przedmiotem nabytym w zamian pierwszego.

Trafnie zarzuciła skarżąca, że Sąd Okręgowy, dostrzegając przytoczone

reguły rządzące przynależnością określonych przedmiotów majątkowych do

majątku wspólnego małżonków lub ich majątków osobistych, błędnie uznał,

że podział majątku wspólnego wnioskodawcy i uczestniczki postępowania powinien

zostać dokonany bez uwzględnienia zasady surogacji.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zwrócono uwagę, że o zaliczeniu

poszczególnych przedmiotów majątkowych do majątku wspólnego lub majątku

osobistego (odrębnego) małżonków nie decydują złożone przez nich oświadczenia,

że nabywany przedmiot wchodzi w skład określonej masy majątkowej, gdyż samo

takie oświadczenie - w razie pozostawania małżonków w ustroju małżeńskiej

wspólności ustawowej - nie może stanowczo wyłączać skutków wynikających

z przepisów art. 31-34 k.r.o. Przynależności konkretnego przedmiotu majątkowego

do majątku wspólnego albo osobistego (odrębnego) nie może zatem przesądzać

ocena przez sąd przesłanek sposobu wyrażania woli osoby dokonującej czynności

prawnej, ani przesłanek tłumaczenia oświadczeń woli oraz badania zgodnego

zamiaru stron i celu umowy (zob. postanowienie z dnia 18 stycznia 2008 r.,

V CSK 355/07, niepubl.).

Sąd Okręgowy zasadnicze znaczenie w zakresie skutków nabycia

prawa własności lokalu mieszkalnego nr 18, położonego w Ł. przy ulicy P.[...],

przypisał

jednak

oświadczeniu

uczestniczki

postępowania,

złożonemu

przy zawieraniu umowy w dniu 18 czerwca 1996 r., o nabyciu tego prawa

na

majątek

wspólny.

Ocenę

tę

wyraził

mimo

jednoznacznego

i niekwestionowanego ustalenia, że cena za ten lokal została zapłacona w całości

z

pieniędzy

uzyskanych ze sprzedaży

nieruchomości

rolnej

wchodzącej

w skład majątku osobistego uczestniczki. Tymczasem okoliczność ta nakazywała

uznać - na podstawie art. 33 pkt 1 i 3 k.r.o. w brzmieniu obowiązującym

przed 20 stycznia 2005 r. - że uczestniczka nabyła lokal przy ulicy P. [...]

na majątek odrębny, a przenosząc jego własność na poczet ceny nabycia

spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego przy ulicy B.[...],

dokonała nakładu z majątku odrębnego na majątek wspólny, podlegającego

rozliczeniu na podstawie art. 45 § 1 k.r.o. Zarzut naruszenia tego ostatniego

przepisu okazał się więc usprawiedliwiony.

Zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. nowelizującej

Kodeks

rodzinny

i

opiekuńczy,

do

stosunków

majątkowych

małżonków

powstałych przed jej wejściem należy stosować przepisy nowe, jeżeli przepisy ust.

2 - 7 nie stanowią inaczej. Art. 5 ust. 5 pkt 1 tej regulacji nakazuje stosować

przepisy dotychczasowe do oceny skutków czynności zobowiązujących lub

rozporządzających małżonków dokonanych przed nowelizacją.

W motywach zaskarżonego rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy nie sprecyzował,

na podstawie jakiego przepisu uznał, że prawo własności lokalu mieszkalnego

przy ulicy P. [...] weszło do majątku wspólnego wnioskodawcy i uczestniczki.

Wskazał natomiast, że przynależności tego prawa do wymienionej masy

majątkowej nie podważają ani art. 33 pkt 1 i 3 k.r.o. w brzmieniu sprzed jego

nowelizacji, ani też obecnie obowiązujący art. 33 pkt 1 i 10 k.r.o. Nie jest zatem

jasne,

które

ostatecznie

przepisy

stanowił

podstawę

powyższej

oceny.

Nie pozwala to skutecznie odeprzeć również zarzutów naruszenia art. 31 § 1 oraz

art. 33 pkt 10 k.r.o.

Mając to na uwadze Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c. w zw.

z art. 13 § 2 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.