II CSK 356/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 356/11

POSTANOWIENIE

Dnia 25 kwietnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Mirosław Bączyk (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Anna Owczarek

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa Banku Polska Kasa Opieki Spółki

Akcyjnej z siedzibą w W.

przeciwko "G." Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością

z siedzibą w P.

o uznanie czynności prawnych za bezskuteczne,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 25 kwietnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 24 lutego 2011 r.,

uchyla

o kosztach

zaskarżone

postępowania

postanowienie

kasacyjnego

Apelacyjnemu.

Uzasadnienie

i

rozstrzygnięcie

pozostawia

Sądowi

Powód – Bank Przemysłowo - Handlowy S.A, (BPH S.A.) w pozwie

skierowanym przeciwko pozwanemu - "G." Sp. z o.o. wnosił o uznanie za

bezskuteczne wobec niego dwóch czynności prawnych: zobowiązanie się w akcie

notarialnym z dnia 4 grudnia 2000 r. przez dłużnika (Zakładów Mięsnych P. S.A.)

do pokrycia kapitału zakładowego w wysokości 100 000 zł aportem w postaci prawa

uzytkownia wieczystego gruntu i własności użytkowania znajdujących się na nim

budynków oraz przeniesienia przez tego dłużnika na pozwaną spółkę prawa

użytkowania wspomnianego gruntu i własności znajdujących się na nim budynków.

Rozpoznając sprawę ponownie, Sąd Okręgowy oddalił powództwo po

ustaleniu następującego stanu faktycznego.

Poprzednik prawny BPH S.A. udzielił w 1998 r. kredytu zakładom mięsnym

P. W 2000 r. kredytobiorca powołał spółkę zależną M. C. sp. z o.o. (obecnie G. sp.

z o.o.) i wniósł do tej spółki zależnej aport w postaci

nieruchomości. W 2003 r. kredytobiorca wystawił

przeniesienia własności

przeciwko kredytobiorcy tytuł

wykonawczy i wszczął egzekucję. Egzekucja ta okazała się nieskuteczna

częściowo. W 2005 r. ogłoszona została upadłość likwidacyjna P. W dniu 29

września 2007 r. doszło do podziału Banku BPH przez wydzielenie polegające na

przeniesieniu części majątku tego Banku w postaci zorganizowanej części

przedsiębiorstwa na Bank Pekao. W toku postępowania Bank ten oświadczył, że

wstępuje do procesu w miejsce poprzednika prawnego w związku z nabyciem

wierzytelności kredytowej wobec kredytobiorcy (pismo z dnia 17 grudnia 2007 r.).

Pozwany kwestionował legitymację czynną Banku Pekao (pisma z dnia 28 lutego

2008 r.), nie wyraził zgody na wstąpienie Banku Pekao do postępowania w miejsce

powoda.

Sąd Okręgowy oddalił powództwo z powodu braku legitymacji czynnej

powoda – Banku Pekao. W ocenie Sądu, Bank ten przedstawił dowody nabycia

wierzytelności kredytowej od Banku – kredytodawcy z przekroczeniem terminu

przewidzianego w art. 47912 § 1 k.p.c., a przedłożone dokumenty bankowe mogły

mieć jedynie charakter dokumentów prywatnych. Następstwo materialno-prawne

przewidziane w art. 529 § 1 pkt 4 k.p.c. nie jest równoznaczne z następstwem

procesowym,

toteż

na

wejście

Banku

Pekao

do

procesu

w

miejsce

dotychczasowego Banku BPH konieczna była zgoda obu stron procesu – powoda

BPH i pozwanego ”G.” sp. o.o. (art. 192 pkt 3 k.p.c.). Według Sądu, przy założeniu

istnienia legitymacji czynnej obecnego powoda nie wystąpiły jednak

wszystkie

przesłanki skuteczności skargi pauliańskiej (art. 527 k.c.).

Sąd Apelacyjny uchylił zaskarżony wyrok i umorzył postępowanie z udziałem

Banku Pekao w charakterze powoda. Sąd uznał bezpodstawność zarzutu

nieważności postępowania podniesionego w apelacji (art. 379 pkt 5 k.p.c.).

W rozpoznawanej sprawie miał zastosowanie art. 192 pkt 3 k.p.c., toteż brak zgody

pozwanego na wstąpienie do procesu Banku Pekao przesądził o braku legitymacji

czynnej tego Banku w obecnym procesie. Istniały zatem podstawy do umorzenia

postępowania z udziałem Banku Pekao i prowadzenia sprawy z udziałem Banku

BPH po stronie powodowej.

W

skardze

kasacyjnej

powoda

podniesiono

naruszenie

przepisów

postępowania, tj. art. 379 pkt 5 k.p.c. (pozbawienie Banku BPH S.A. występującego poprzednio w roli powoda - możności obrony swoich praw przy

naruszeniu grupy przepisów k.p.c. wskazanych w pkt 1 kasacji), art. 386 § 2 k.p.c.

i art. 378 § 1 k.p.c., w obu tych przepisach w zw. z art. 375 pkt 5 k.p.c., art. 192 pkt

3 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 378 § 1 k.p.c. Skarżący

wnosił o uchylenie lub zmianę zaskarżonego orzeczenia z oznaczeniem zakresu

uchylenia lub jego zmiany, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia

i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Nie jest trafny zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c., ponieważ

uzasadnienie zaskarżonego wyroku spełnia wszystkie wymagania formalne w nim

przewidziane i umożliwia tym samym poddanie tego orzeczenia odpowiedniej

kontroli kasacyjnej.

2. W rozpoznawanej sprawie zasadnicze znaczenie ma kwestia istnienia

legitymacji czynnej po stronie Banku Pekao, który stał się niewątpliwie następcą

prawnym Banku BPH S.A. m.in. w zakresie dotyczącym wierzytelności kredytowych

wynikających z umowy kredytowej z 1998 r. Następstwo materialnoprawne

uprawnia następcę do korzystania z roszczeń pauliańskich odnoszących się do

nabytych od poprzednika wierzytelności, jeżeli wierzytelności takie mogły być

objęte taką ochroną (art. 527 k.c.). Następstwo takie nastąpiło w związku

z podziałem Banku BPH S.A. w dniu 29 września 2007 r. w formie określonej w art.

529 § 1 pkt 4 k.s.h., tj. przez przeniesienie części majątku spółki dzielonej na

istniejącą spółkę nowo zawiązaną (podział przez wydzielenie). Zgodnie z art. 531

§ 1 k.s.h., spółka przejmująca lub spółka nowo zawiązana, powstała w związku

z podziałem, wstępuje z dniem podziału bądź z dniem wydzielenia w prawa

i obowiązki spółki dzielonej, określone w planie podziału „Dzień wydzielenia”

określony został w art. 530 § 2 zd. drugie k.s.h. Z ustaleń faktycznych wynika,

że wspomniany plan podziału Banku BPH został sporządzony (i opublikowany

w odpowiedni sposób); objęto nim także wierzytelność kredytową chronioną skargą

pauliańską.

Należy stwierdzić, że wspomniany sposób podziału spółek akcyjnych

(podział przez wydzielenie) stanowi de lege lata jedyną formułę podziału banków

działających w formie spółek akcyjnych (art. 124c – ustawy z dnia 29 sierpnia

1997 r. prawo bankowe – Dz. U. nr 140, poz. 939 ze zm. cyt. dalej jako „prawo

bankowe z 1997 r.). W literaturze i judykaturze taki sposób podziału spółek

akcyjnych (także banków) prowadzi do wyróżnienia dwóch postaci następstwa

prawnego ogólnego, tj. następstwa całkowitego i następstwa częściowego

(ograniczonego), ponieważ w tej drugiej sytuacji inny jest prawny zasięg sukcesji

w związku z nabyciem przez sukcesora tylko części majątku (niektórych tylko praw

i obowiązków) dzielonej spółki akcyjnej (art. 529 § 1 pkt 4 k.s.h.).

3. Związki następstwa prawnego uniwersalnego w aspekcie materialnoprawnym i tzw. następstwa procesowego (w toczącym się indywidualnym

postępowaniu) w odniesieniu do osób prawnych są szeroko analizowane

w literaturze, pojawiły się także w tym zakresie wypowiedzi Sądu Najwyższego.

Nietrudno nie zauważyć, że elementy konstrukcyjne tego związku tworzone były

w literaturze przede wszystkim w odniesieniu do osób fizycznych (por. art. 174 § 1

pkt 1 k.p.c., art. 180 § 1 pkt 1 k.p.c.). Następstwo prawne w znaczeniu materialnoprawnym pojawia się ex lege w związku ze śmiercią osoby fizycznej i wywołuje

także określone skutki procesowe w postaci możliwości kontynuacji odpowiedniego

postępowania rozpoznawczego z udziałem spadkobierców zmarłego (art. 180 § 1

pkt 1 k.p.c. następstwo procesowe po zmarłej stronie, następstwo procesowe

mortis causa). Następstwo takie odpowiada elementom konstrukcyjnym następstwa

procesowego w razie utraty zdolności sądowej przez określoną osobę prawną (art.

174 § 1 pkt 1 i art. 180 § 1 pkt 2 k.p.c.). Utrata zdolności sądowej powoduje

konieczność ustalenia „ogólnego następcy prawnego” (art. 180 § 1 pkt 2 k.p.c.).

Nasuwa się refleksja, że tak skonstruowany związek następstwa prawnego

i procesowego przenosi się również w sferę następstwa pojawiającego się

w obrocie handlowym. Oznacza to, że także w takim obrocie (w odniesieniu do

różnych form podziału spółek handlowych) dostrzega się potrzebę akcentowania

tradycyjnych elementów następstwa uniwersalnego w postaci wystąpienia jego

skutków ex lege i to w związku z utratą przez poprzednika prawnego bytu

prawnego (tzw. sukcesja „likwidacyjna”). W tym przypadku przyjmuje się,

że następstwo prawne po określonej osobie prawnej (spółce akcyjnej) nie implikuje

automatycznie następstwa procesowego następcy, jeżeli nie istnieje wyraźny

przepis przewidujący takie następstwo. Podkreśla się w ten sposób autonomiczny

charakter następstwa procesowego wobec sukcesji materialno-prawnej, tj. brak

prawnego automatyzmu w postaci zajmowania przez każdego następcę prawnego

roli strony w postępowaniu sądowym.

Takie

tradycyjne

ujmowanie

związku

następstwa

uniwersalnego

i procesowego znalazło wyraz nie tylko w literaturze, ale także w orzecznictwie

Sądu Najwyższego. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 18 lutego 2009 r. V CSK

410/08 (nie publ.) przyjęto, że podział spółki (banku w formie spółki akcyjnej) przez

przeniesienie części majątku spółki dzielonej na istniejącą spółkę nie powoduje

z mocy

prawa

następstwa

procesowego

spółki

przejmującej

w

procesie

dotyczącym przejętych przez nią praw. W wyniku podziału spółka akcyjna nie traci

bowiem bytu prawnego, a przejęcie praw i obowiązków procesowych na następców

prawnych musi być wyraźnie uregulowane i nie może wynikać z samych przepisów

prawa materialnego. Podobne stanowisko przyjęto w postanowieniu Sądu

Najwyższego z dnia 18 lutego 2009 r. I CZ 7/09 (nie publ.). Natomiast w uchwale

Sądu Najwyższego z dnia 8 stycznia 1991 r., III CZP 70/90 (OSN 1991, z. 7, poz.

81) stwierdzono, że przekazanie z mocy art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r.

– przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym (...) (Dz.U. nr 32,

poz. 191 ze zm.) części mienia państwowego gminie jako mienia komunalnego,

skutkuje z mocy prawa następstwem procesowym gminy w sprawie toczącej się

w dacie przekazania, a dotyczącego tego mienia. Podobnie jak w poprzednich

orzeczeniach także i w tej uchwale Sąd Najwyższy przyjął istnienie sukcesji

uniwersalnej ograniczonej, „odnoszącej się jedynie do określonego mienia”.

Stanowisko takie wyrażone zostało bez bliższego uzasadnienia.

W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 19 marca 2004 r., IV CK 692/03 (nie

publ.) przyjęto, że w związku „z ustaniem osoby prawnej będącej zbywcą

przedsiębiorstwa (art. 551 k.c.) jej następcą prawnym i ogólnym następcą

procesowym, w zakresie praw i obowiązków związanych z mieniem zbytego

przedsiębiorstwa, jest nabywca tego przedsiębiorstwa”. Z uzasadnienia tego

wyroku wynika, ze doszło do zbycia przedsiębiorstwa bankowego, a następnie

bank-zbywcę wykreślono z rejestru sądowego i utracił on osobowość prawną. Sąd

Najwyższy stwierdził, że następstwo procesowe ogólne banku-nabywcy pojawiło

się tu w

konsekwencji uzyskania przez ten bank statusu następcy prawnego

ogólnego w ramach „częściowej sukcesji uniwersalnej”, tj. w zakresie praw

i obowiązków związanych z nabytym przedsiębiorstwem. Skutek w postaci

częściowej

sukcesji

uniwersalnej

i

jednocześnie

–

ogólnego

następstwo

procesowego nabywcy powiązano tu ze zdarzeniem prawnym w postaci

wykreślenia banku-zbywcy z rejestru sądowego. Wymaga podkreślenia, że

w omawianym orzeczeniu dla przyjęcia ogólnego następstwa procesowego banku

(osoby prawnej) nie poszukiwano odpowiedniego przepisu prawa.

Sąd Najwyższy w obecnym składzie dostrzega także inne, istotne

argumenty, które mogą przemawiać na rzecz stanowiska, zgodnie z którym ogólne

następstwo procesowe może pojawić się także jako prawna konsekwencja podziału

bankowej spółki akcyjnej w formie przewidzianej w art. 529 § 1 pkt 4 k.s.h. w zw.

z art. 124 c prawa bankowego z 1997 r.

Warto zwrócić uwagę na nieporównywalną z poprzednim okresem

intensyfikacją obrotu gospodarczego przejawiającą się także w odpowiednich

przekształceniach

strukturalnych

(podziałach)

m.in.

spółek

akcyjnych

(też bankowych) i pojawieniu się różnych, nieraz oryginalnych podziałów tych

spółek, w tym tzw. podziału przez wydzielenie (art. 529 § 1 pkt 4 k.s.h.). Efektem

takiej ewolucji jest ukształtowanie się dwóch postaci materialnego następstwa

prawnego, pełnego i częściowego (ograniczonego). Niekwestionowana tożsamość

konstrukcji prawnej w obu tych postaci następstwa pozwala na pewno łączyć z nimi

podobne skutki prawne, także w sferze procesowej (ogólnego następstwa

procesowego). W związku z tym na plan drugi schodzi już element wystąpienia tzw.

następstwa likwidacyjnego, połączonego z ustaniem bytu prawnego poprzednika.

Co więcej, skutki prawne następstwa częściowego także następują ex lege

(por. art. 531 § 1 k.s.h.). W uzasadnieniu postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

23 czerwca 2004 r. (V CZ 53/04, nie publ.) trafnie zauważono, że w razie, gdy

„przejście praw lub obowiązków dotyczących przedmiotu procesu nie jest

rezultatem czynności materialno-prawnej stron, wejście nowych podmiotów do

toczącego się postępowania może odbyć się automatycznie”. Następca prawny

określony w art. 529 § 1 pkt 4 k.s.h. (spółka przejmująca) mógłby zatem

kontynuować rozpoczęty wcześniej proces z udziałem poprzednika prawnego

(spółki dzielonej) bez potrzeby uzyskiwania zgody przeciwnika procesowego na

wstąpienie do procesu (art. 192 pkt 3 k.p.c.).

Z systematycznego punktu widzenia niezbyt zrozumiała byłaby sytuacja,

w której różnicowałoby się procesowe skutki całkowitego i częściowego następstwa

prawnego, będącego rezultatem podziału przez wydzielenie. Nie sposób bowiem

przyjmować, że podział banku – powoda, przybierający postać zbycia między

bankami części przedsiębiorstwa bankowego zbywcy, należałoby ujmować

w kategoriach jedynie „zbycia rzeczy lub prawa w toku sprawy” w rozumieniu art.

192 pkt 3 k.p.c. Nabycie przez bank – następcę prawnego określonych

wierzytelności poprzednika (np. wierzytelności kredytowych) stanowi już tylko jeden

z wielu efektów prawnych szerszej operacji reorganizacyjnej obejmującej oba banki

jako osób prawnych.

Nie ma też podstaw do formułowania obaw, że ograniczenie cechy

autonomiczności następstwa prawnego także w odniesieniu do materialnoprawnego następstwa częściowego tworzy jakieś szczególne zagrożenie dla

sytuacji procesowej pozwanego przez poprzednika dłużnika banku-następcy.

Pojawia się też refleksja, że konstrukcja następstwa prawnego z woli strony

przeciwnej (dłużnika banku przejmującego, art. 192 pkt 3 k.p.c.) może stanowić

niekiedy wygodny dla tego dłużnika sposób utrudniania dochodzenia należności

nabytych w wyniku podziału przez wydzielenie.

Z przedstawionych względów należało podzielić zarzut naruszenia art. 192

pkt 3 k.p.c. Należało zatem uchylić zaskarżony wyrok (art. 39815 § 1 k.p.c.).

Przyjęcie dopuszczalności następstwa procesowego Banku Pekao czyni

bezprzedmiotowy zarzut nieważności postępowania (art. 379 pkt 5 k.p.c.).