II CSK 329/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 329/10

POSTANOWIENIE

Dnia 26 stycznia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSN Krzysztof Pietrzykowski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Ewy P.

przy uczestnictwie Rafała L. i Miasta P.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 26 stycznia 2011 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania Rafała L.

od postanowienia Sądu Okręgowego w P.

z dnia 8 stycznia 2010 r.,

1. oddala skargę kasacyjną;

2. przyznaje adw. Witoldowi G. od Skarbu Państwa - Sądu

Okręgowego w P. kwotę 2.700 (dwa tysiące siedemset)

złotych powiększoną o 23 % podatku VAT tytułem

wynagrodzenia za udzielenie uczestnikowi postępowania

nieopłaconej

pomocy

kasacyjnym.

Uzasadnienie

prawnej

w postępowaniu

Postanowieniem częściowym z dnia 8 kwietnia 2009 r. Sąd Rejonowy w P.

dokonał częściowego podziału majątku wspólnego Ewy P. i Rafała L. w ten sposób,

iż przyznał wnioskodawczyni Ewie P. spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu

mieszkalnego nr 81 położonego w P. na osiedlu B. [...] wraz z wkładem

budowlanym

i

udziałem

w

P. Spółdzielni

Mieszkaniowej,

zasądził

od

wnioskodawczyni na rzecz uczestnika postępowania kwotę 182 265,50 zł, a od

uczestnika postępowania na rzecz wnioskodawczyni kwotę 176 176,45 zł i kwotę

11 306,53 zł oraz nakazał uczestnikowi postępowania wydanie wnioskodawczyni

rzeczonego lokalu i nie przyznał mu prawa do lokalu socjalnego.

Sąd Rejonowy ustalił, że małżeństwo Ewy P. i Rafała L., zawarte w 1984 r.,

zostało rozwiązane przez Sąd Okręgowy w P. wyrokiem, który uprawomocnił się

z dniem 16 kwietnia 2002 r. Strony pozostawały w ustroju małżeńskiej wspólności

ustawowej. Wnioskodawczyni dnia 26 maja 1982 r. przystąpiła do P. Spółdzielni

Mieszkaniowej, a dnia 18 sierpnia 1988 r. otrzymała przydział rzeczonego lokalu na

zasadach prawa własnościowego. Rodzice wnioskodawczyni wpłacili cały wkład

budowlany. Wartość prawa do lokalu według stanu na dzień 16 kwietnia 2002 r.

wynosi 364 531 zł, a wartość prac wykończeniowych w kwocie 43 698,50 zł stanowi

nakład z majątku odrębnego wnioskodawczyni, zaś w kwocie 12 178,08 zł pochodzi

z majątku wspólnego stron. Wszelkie opłaty związane z korzystaniem z rzeczonego

lokalu od stycznia 2006 r. do lutego 2009 r. były uiszczane wyłącznie przez

wnioskodawczynię.

Rozstrzygając o sposobie podziału spółdzielczego własnościowego prawa

do lokalu, Sąd Rejonowy orzekł na podstawie art. 45 i 46 k.r.o., art. 211 i nast. k.c.

oraz art. 618 § 2 i 3 k.p.c. Kwota 182 265,50 zł zasądzona od wnioskodawczyni na

rzecz uczestnika postępowania odpowiada połowie wartości spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu. Sąd Rejonowy ustalił, że z majątku wspólnego

strony sfinansowały nakłady o łącznej wartości 12 178,08 zł, zatem połowa

tej kwoty (6 089,05 zł) stanowi nakład uczestnika postępowania na rzeczony lokal.

Dlatego Sąd

Rejonowy

zasądził

od

uczestnika

postępowania

na

rzecz

wnioskodawczyni kwotę 176 176,45 zł (182 265,50 zł – 6 089,05 zł) tytułem zwrotu

wydatków i nakładów poczynionych z jej majątku odrębnego na majątek wspólny

stron. Kwota 11 306,53 zł została zasądzona przez Sąd Rejonowy tytułem

rozliczenia nakładów poczynionych przez wnioskodawczynię z majątku odrębnego

na wspólne mieszkanie (art. 207 k.c.).

Uczestnik

postępowania

wniósł

apelację

od

postanowienia

Sądu

Rejonowego w punktach 3, 4, 6, 7 i 8.

Sąd Okręgowy w P. postanowieniem z dnia 8 stycznia 2010 r. oddalił

apelację. Podkreślił, że punktem wyjścia do ustalenia źródła pochodzenia

wydatków i nakładów na określony składnik majątku wspólnego powinno stanowić

domniemanie, że środki na powstanie i podniesienie standardu takiego składnika

pochodziły z majątku wspólnego (art. 231 k.p.c. w związku z art. 32 i 33 k.r.o.

w brzmieniu sprzed dnia 20 stycznia 2005 r.). W świetle zgromadzonego w sprawie

materiału dowodowego nie budzi wątpliwości, że domniemanie to zostało obalone

przez wnioskodawczynię w całości w zakresie środków na wkład budowlany

i częściowo co do środków na podniesienie standardu mieszkania. Sąd Rejonowy

dokonał zaś prawidłowej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego

i na tej podstawie poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne. Zdaniem Sądu

Okręgowego,

błędny

jest

zarzut

skarżącego

dotyczący

nieprawidłowości

w rozliczeniu majątku wspólnego stron przez zaliczenie do niego aktualnej wartości

mieszkania,

a

nie

jedynie

nominalnej

wartości

wkładu

budowlanego.

Utrwalony i powszechnie akceptowany jest pogląd, że wartość spółdzielczego

prawa do lokalu w sprawach o podział majątku wspólnego określa się według cen

rynkowych, a nie według wysokości wkładu budowlanego (por. uzasadnienie

uchwały SN z dnia 30 listopada 1974 r., III CZP 1/74, OSNCP 1975, nr 3, poz. 37).

Poza tym w uzasadnieniu postanowienia Sądu Okręgowego z dnia 22 maja 2007 r.

Sąd

ten

przesądził

wówczas,

że

podziałowi między byłymi małżonkami

podlega aktualna, rynkowa wartość mieszkania pomniejszona o wartość nakładów

na podwyższenie jego standardu.

Uczestnik postępowania w skardze kasacyjnej zaskarżył postanowienie

Sądu

Okręgowego

w

całości,

zarzucając

naruszenie

przepisów

prawa

materialnego, mianowicie art. 3581 § 3 k.c. w związku z art. 45 § 1 k.r.o. przez

niewłaściwe

zastosowanie

budowlanego

według

polegające

wadliwej

metody

na

i

dokonaniu

waloryzacji

wkładu

rozliczeniu

go

nakładu

jako

wnioskodawczyni z majątku odrębnego na majątek wspólny i art. 46 k.r.o.

w związku z art. 1035 i 212 § 2 k.c. przez niewłaściwe zastosowanie prowadzące

do pozbawienia uczestnika prawa do spłaty, oraz naruszenie przepisów

postępowania, mianowicie art. 328 k.p.c., przez niezamieszczenie w uzasadnieniu

zaskarżonego

postanowienia

podstawy

prawnej

waloryzacji

nakładu

wnioskodawczyni z majątku odrębnego na majątek wspólny.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia przepisów prawa

materialnego są nietrafne. Reguły podziału majątku wspólnego małżonków, w skład

którego wchodzi spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, są od wielu lat

ustalone w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Dawne zaś orzecznictwo w tym

zakresie nadal zachowuje aktualność mimo wielokrotnych zmian przepisów

spółdzielczego prawa mieszkaniowego.

W szczególności w znacznym stopniu jest aktualna uchwała pełnego składu

Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 30 listopada 1974 r., III CZP 1/74 (OSNCP

1975, nr 3, poz. 37) zawierająca wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki

sądowej w zakresie stosowania przepisów o podziale majątku wspólnego

małżonków w wypadku, gdy w skład tego majątku wchodzi spółdzielcze prawo do

lokalu (dalej „wytyczne SN z 1974 r.”). Nie zmienia takiej oceny okoliczność,

że w wyniku dokonanej w 1989 r. (Dz. U. Nr 73, poz. 436) nowelizacji ówcześnie

obowiązującej ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (jedn. tekst:

Dz. U. z 2002 r. Nr 101, poz. 924 ze zm.) instytucja wytycznych została zniesiona,

stosownie zaś do uchwały pełnego składu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

5 maja 1992 r., Kw. Pr. 5/92 (OSNCP 1993, Nr 1-2, poz. 1) dotychczas uchwalone

wytyczne utraciły również walor zasad prawnych. Oznacza to tylko tyle,

że wytyczne SN z 1974 r. utraciły swoją formalną moc wiążącą, jednakże nadal

mają istotne znaczenie imperio rationis. Aktualna pozostaje w szczególności teza

VIII wytycznych SN z 1974 r., według której wartość własnościowego prawa do

lokalu określa się stosownie do cen rynkowych uzyskiwanych w obrocie, od tej zaś

wartości odlicza się nieuiszczoną część kredytu, przypadającą na koszty budowy

lokalu. W wytycznych z 1974 r. Sąd Najwyższy nie wyjaśnił natomiast reguł

obliczania

nakładu

z

majątku

osobistego

(dawniej

odrębnego)

jednego

z małżonków na spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu stanowiące majątek

wspólny małżonków.

Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 9 stycznia 1986 r., III CZP 71/85 (OSNCP

1986, nr 12, poz. 196) wypowiedział w odniesieniu do prawa lokatorskiego pogląd,

że nakład z majątku odrębnego małżonka na majątek wspólny odpowiada –

w wypadku zwaloryzowania w czasie trwania wspólności majątkowej wkładu

mieszkaniowego przez spółdzielnię - sumie pieniężnej nominalnie zaliczonej na

wkład mieszkaniowy. W postanowieniu z dnia 30 sierpnia 1988 r. III CRN 72/88

(niepubl.) Sąd Najwyższy przyjął, że w postępowaniu o podział majątku wspólnego

małżonków, wartość własnościowego prawa do lokalu określa się według cen

uzyskiwanych w uczciwym obrocie; od tak ustalonej wartości odlicza się

nieuiszczoną część kredytu przypadającą na koszt budowy lokalu należącego

do majątku wspólnego, jednakże nakład w postaci wypłaty na wkład budowlany

dokonany z majątku odrębnego małżonka na majątek wspólny odpowiada sumie

pieniężnej nominalnie zaliczonej na wkład budowlany. Uznał bowiem, że nie ma

przekonywających

racji,

aby

korzyść

wynikająca

ze

wzrostu

wartości

własnościowego prawa do lokalu przypadła wyłącznie osobie, która z majątku

odrębnego uiściła w całości lub w znacznej części wymagany pierwotnie wkład

budowlany, a w wyniku podziału majątku uzyskała prawo do tego mieszkania.

Przedstawione stanowisko trafnie zostało zakwestionowane w uchwale Sądu

Najwyższego z dnia 5 października 1990 r., III CZP 55/90 (OSNC 1991, nr 4,

poz. 48), według której wartość nakładu z majątku odrębnego jednego z małżonków

na ich majątek wspólny, polegającego na wpłacie dokonanej przez tego małżonka

na

wkład

mieszkaniowy

związany

ze

spółdzielczym

prawem

do

lokalu,

odpowiada w chwili podziału tego majątku takiej części wartości spółdzielczego

prawa do lokalu, jaką część stanowiła ta wpłata w stosunku do całego wkładu

mieszkaniowego wpłaconego przez małżonków, od zgromadzenia którego

uzależniony był przydział mieszkania. Sąd Najwyższy uznał, że nakład, który

w chwili oczekiwania na przydział mieszkania spółdzielczego uczyniony był jako

wpłata na wkład mieszkaniowy, z chwilą przydziału mieszkania staje się w istocie

nakładem na spółdzielcze prawo do lokalu. Mieści się on w wartości tego prawa

jako jej część. Przydział mieszkania wiąże się ze zgromadzeniem wkładu

mieszkaniowego w określonej wysokości i w chwili przydziału wkład ten praktycznie

odpowiada wartości prawa do przydzielonego lokalu, ale w chwili podziału majątku

wspólnego wartość tego prawa jest inna, z reguły znacznie wyższa niż wartość

uprzednio zgromadzonego wkładu mieszkaniowego. Roszczenie o zwrot nakładu

jest roszczeniem o zwrot jego wartości. Chodzi tu o wartość nie w chwili

dokonywania nakładu, ale w chwili orzekania o zwrocie nakładu. Pogląd, według

którego w chwili podziału majątku wspólnego małżonkowi, który poczynił ze swego

majątku odrębnego nakład na majątek wspólny w postaci wpłaty na wkład

mieszkaniowy, przysługuje zwrot tego nakładu według jego sumy nominalnej, nie

uwzględnia powyższych okoliczności. Wzięcie ich pod uwagę prowadzi zaś do

stwierdzenia, że wartość nakładu z majątku odrębnego jednego z małżonków na

ich majątek wspólny, polegającego na wpłacie dokonanej przez jednego

z małżonków na wkład mieszkaniowy związany ze spółdzielczym prawem do

lokalu, odpowiada w chwili podziału tego majątku takiej części wartości

spółdzielczego prawa do lokalu, jaką część stanowiła ta wpłata w stosunku do

całego wkładu mieszkaniowego wpłaconego przez małżonków, od zgromadzenia

którego uzależniony był przydział mieszkania. Sąd Najwyższy podkreślił, że takie

stanowisko odpowiada zasadom współżycia społecznego. Zwrot nakładu tylko

w wysokości

jego

sumy

nominalnej

prowadziłby

bowiem

do

rażącego

pokrzywdzenia tego z małżonków, który dokonał nakładu, i uzyskania niczym

nieuzasadnionej korzyści przez drugiego z małżonków. Każdy z małżonków

wnoszący

ze

swego

majątku

odrębnego

część

wkładu

mieszkaniowego,

od zgromadzenia którego uzależniony był przydział mieszkania, otrzymałby

mianowicie - jako zwrot nakładu - tylko oznaczoną część sumy stanowiącej w chwili

podziału majątku wspólnego równowartość lokatorskiego prawa do lokalu.

Takiemu stanowisku

nie

sprzeciwia

się,

zdaniem

Sądu

Najwyższego,

obowiązująca w polskim prawie zasada nominalizmu (art. 3581 § 1 k.c.).

Odnosi się ona bowiem tylko do zobowiązań, których przedmiotem od chwili ich

powstania jest suma pieniężna. Przedmiotem roszczenia o zwrot nakładu jest zaś tak powiedziano - wartość tego nakładu w chwili jego zwrotu. Jeżeli nakład był

poczyniony w postaci wpłaty pieniężnej, roszczenie o jego zwrot nie obejmuje

wpłaconej sumy pieniędzy, ale tę wartość - wyrażoną w określonej sumie

pieniędzy - która na skutek tego nakładu powstała. Za takim rozstrzygnięciem

przemawiają także wyrażone w orzecznictwie Sądu Najwyższego zasady

rozliczania nakładów poczynionych z majątku odrębnego jednego z małżonków

na ich majątek wspólny albo odwrotnie, gdy nakłady te poczynione zostały

w związku z budową domu lub nabyciem lokalu, a między chwilą budowy lub

nabycia i chwilą orzekania o zwrocie nakładów zmieniła się wartość domu lub

lokalu (uchwała z dnia 16 grudnia 1980 r., III CZP 46/80, OSNCP 1981, nr 11,

poz. 206; uchwała z dnia 12 kwietnia 1989 r., III CZP 31/89, niepubl.;

postanowienie z dnia 26 stycznia 1988 r., III CRN 475/87, OSNCP 1990, nr 4 -5,

poz. 64).

Gdy chodzi o zarzut naruszenia art. 358 1 § 3 k.c., należy podkreślić,

że przepis ten nie ma zastosowania przy podziale majątku wspólnego, w skład

którego wchodzi spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu. Wynika to zarówno

z przytoczonej wyżej uchwały z dnia 5 października 1990 r., III CZP 55/90, jak też

expressis verbis z postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 9 września 2009 r.,

V CSK 39/09 (OSNC-ZD 2010, nr 2, poz. 62, OSP 2010, nr 12, poz. 123).

W postanowieniu tym Sąd Najwyższy wyjaśnił m.in., że materialnoprawną

podstawą żądania zwrotu wydatków i nakładów na majątek wspólny poczynionych

z majątku osobistego jest art. 45 k.r.o., a w sprawach nieunormowanych stosuje

się odpowiednio - z mocy odesłania zamieszczonego w art. 46 k.r.o. - przepisy

o wspólności majątku spadkowego i o dziale spadku. To unormowanie,

potwierdzone przez przepisy procesowe (art. 567 § 1 i 3 k.p.c.), ma charakter

wyczerpujący, wyłączający korzystanie w jego obrębie z art. 358 1 § 3 k.c. nawet

w sposób odpowiedni. Przy podziale dorobku, w postępowaniu nieprocesowym, nie

orzeka się „o zmianie wysokości lub sposobu spełnienia świadczenia od początku

pieniężnego”, lecz uwzględnia się w końcowym rozliczeniu wydatki i nakłady

w sposób przyjęty od dawna w judykaturze. Wprowadzony później art. 3581 § 3

k.c. nie mógł, zdaniem Sądu Najwyższego, tych zasad zmienić ani korygować.

Przedstawione stanowisko dotyczy podziału majątku wspólnego małżonków,

w skład którego wchodzi odrębna własność lokalu. Jest ono jednak tym bardziej

trafne w odniesieniu do spółdzielczego prawa do lokalu, zwłaszcza, że przepisy

spółdzielczego prawa mieszkaniowego od 50 lat samodzielnie regulują zagadnienia

waloryzacji

wkładów

mieszkaniowych

i

budowlanych,

a

w

konsekwencji

spółdzielczych praw do lokali i nakładów ponoszonych przez małżonków na

te prawa.

Sąd

Najwyższy

w

niniejszym

składzie

w

pełni

podziela

poglądy

wypowiedziane w uchwale z dnia 5 października 1990 r., III CZP 55/90 oraz

w postanowieniu z dnia 9 września 2009 r., V CSK 39/09.

Zarzut naruszenia art. 328 k.p.c., zgodnie z jednolitym orzecznictwem Sądu

Najwyższego, może być skutecznie podniesiony w skardze kasacyjnej tylko wtedy,

gdy uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia nie zawiera wszystkich koniecznych

elementów bądź zawiera tak oczywiste braki, które uniemożliwiają kontrolę

kasacyjną, co w niniejszej sprawie oczywiście nie miało miejsca.

Z przedstawionych powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c.

orzekł, jak w sentencji.