Supreme Court allows compulsory mortgage for interest and costs not covered by existing deposit mortgage.

Sygn. akt II CSK 329/09

POSTANOWIENIE

Dnia 18 listopada 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Barbara Myszka

w sprawie z wniosku K. C.

przy uczestnictwie R. B. i H. B.

o wpis hipoteki przymusowej zwykłej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 18 listopada 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego w S.

z dnia 23 września 2008 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w S. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w S. postanowieniem z dnia 23 września 2008 r. oddalił

apelację od postanowienia Sądu Rejonowego w G. z dnia 18 czerwca 2008 r.,

oddalającego wnioski K. C. o wpis hipotek przymusowych zwykłych w

prowadzonych przez ten Sąd księgach wieczystych, w tym: […]

w celu zabezpieczenia wierzytelności w kwocie 106 137,16 zł, obejmującej

zasądzone wyrokiem Sądu Okręgowego w S. z dnia 6 maja 2005 r. w sprawie I C

…/03 odsetki ustawowe od kwoty 230 000 zł za czas od dnia 29 sierpnia 2003 r. do

dnia 30 czerwca 2006 r. w wysokości 81 141,16 zł oraz koszty procesu w

wysokości 24 996 zł.

Sądy obu instancji, uznając za bezzasadny wniosek o wpis hipoteki

przymusowej zwykłej w kwocie 1 000 zł w księdze wieczystej nr […], prowadzonej

dla nieruchomości o obszarze 20,03 ha, położonej w obrębie S. i W., gmina N.,

w której ujawniony został jako właściciel R. B., ustaliły co następuje:

Prawomocnym wyrokiem z dnia 6 maja 2005 r. w sprawie I C …/03,

uzupełnionym postanowieniem z dnia 10 czerwca 2005 r., Sąd Okręgowy w S.

zasądził od uczestników R. B. i H. B. solidarnie na rzecz W. N. kwotę 230 000 zł z

ustawowymi odsetkami od dnia 29 sierpnia 2003 r., kwotę 20 315 zł tytułem

kosztów procesu, kwotę 4 540 zł tytułem kosztów postępowania zabezpieczającego

oraz kwotę 141 zł tytułem kosztów postępowania klauzulowego. Wierzytelność

stwierdzona tym wyrokiem została zabezpieczona: do kwoty 200 000 zł hipoteką

kaucyjną wpisaną w księdze wieczystej nr […] i do kwoty 3 000 zł hipoteką

kaucyjną – w księdze wieczystej nr […]. Wpisu obu tych hipotek dokonano na rzecz

W. N. na podstawie postanowienia Sądu Okręgowego w S. z dnia 12 marca 2004 r.

o zabezpieczeniu powództwa w sprawie zakończonej, powołanym na wstępie,

wyrokiem zasądzającym z dnia 6 maja 2005 r. w sprawie sygn. akt …/03. Obecnie

wierzytelność ta przysługuje wnioskodawczyni K. C.

Sąd Okręgowy, podobnie jak Sąd Rejonowy – powołując się na stanowisko

Sądu Najwyższego wyrażone w postanowieniu z dnia 20 maja 1986 r., III CRN

86/86 (OSNCP 1987, nr 9, poz. 139) – stwierdził, że art. 104 ustawy z dnia 6 lipca

1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz. U. z 2001 r. Nr 124,

poz. 1361 ze zm. – dalej: „u.k.w.h.”), jako przepis szczególny odnoszący się do

hipoteki kaucyjnej, wyłącza zastosowanie art. 69 u.k.w.h., w związku z czym

samodzielnie określa zakres zabezpieczenia hipoteką kaucyjną, wpisaną na

podstawie postanowienia sądu o udzieleniu zabezpieczenia, odsetek oraz kosztów

postępowania. Zgodnie natomiast z art. 104 u.k.w.h., hipoteka kaucyjna

zabezpiecza odsetki oraz koszty postępowania mieszczące się w sumie

wymienionej we wpisie hipoteki. Zdaniem Sądu Rejonowego, zasądzone wyrokiem

z dnia 6 maja 2005 r. odsetki ustawowe i koszty postępowania korzystałyby

z zabezpieczenia, gdyby mieściły się w kwocie hipotek kaucyjnych wpisanych

w księgach wieczystych nr […]. Ponieważ nie mieszczą się w sumie tych hipotek,

mogą być zabezpieczone jedynie przez wpis nowej hipoteki kaucyjnej (art. 102 ust.

2 w związku z art. 109 u.k.w.h.) ewentualnie – po wykreśleniu dotychczasowych

hipotek

kaucyjnych

–

przez

wpis

hipoteki

przymusowej

zwykłej,

która

zabezpieczałaby należność główną oraz odsetki i koszty postępowania.

Skarga kasacyjna wnioskodawczyni oparta została na naruszeniu prawa

materialnego, tj. art. 104 i art. 109 ust. 1 u.k.w.h. przez błędną wykładnię,

polegającą na uznaniu, że odsetki za opóźnienie i koszty postępowania

w oznaczonej wysokości nie mogą być zabezpieczone hipoteką przymusową

zwykłą oraz że w wyniku ustanowienia wnioskowanej hipoteki doszłoby do

uzyskania zabezpieczenia przewyższającego wierzytelność. Skarżąca wnosiła

o uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz postanowienia Sądu Rejonowego

w G. i nakazanie temu Sądowi, aby dokonał wpisu hipoteki zgodnie z wnioskiem,

ewentualnie uchylenie postanowień obu Sądów i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powołane w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia orzeczenie Sądu

Najwyższego z dnia 20 maja 1986 r., III CRN 86/86 – w którym wyrażony został

pogląd, że zakres zabezpieczenia hipoteką przymusową, wpisaną na podstawie

tymczasowego zarządzenia sądu, odsetek oraz kosztów postępowania określa,

odnoszący się do hipoteki kaucyjnej, szczególny przepis art. 104 w związku

z art. 111 u.k.w.h., a nie przepis art. 69 u.k.w.h. dotyczący hipoteki w ogólności –

zapadło w odmiennym, od ustalonego w niniejszej sprawie, stanie faktycznym

i dotyczyło innego zagadnienia. Z uzasadnienia tego orzeczenia wynika, że po

zabezpieczeniu powództwa przez obciążenie nieruchomości hipoteką przymusową

pozwana przeniosła własność tej nieruchomości na osobę trzecią, po czym

prawomocnym wyrokiem zasądzona została od niej kwota przewyższająca sumę

hipoteki, a sąd – na wniosek wierzycieli – nadał temu wyrokowi klauzulę

wykonalności przeciwko nabywcy nieruchomości, nie zastrzegając dla niego prawa

powoływania

się

w

toku

postępowania

egzekucyjnego

na

ograniczenie

odpowiedzialności do sumy wymienionej we wpisie hipoteki. Wskazując na

konieczność takiego zastrzeżenia Sąd Najwyższy podkreślił, że nabywca

nieruchomości obciążonej hipoteką przymusową, będącą jednocześnie hipoteką

kaucyjną, ponosi odpowiedzialność za wierzytelność zabezpieczoną hipoteką tylko

z nabytej nieruchomości (art. 65 ust. 1 u.k.w.h.) i tylko do sumy wymienionej we

wpisie hipoteki (art. 102 ust. 1 i art. 104 u.k.w.h.). Odwoływanie się do wskazanego

postanowienia Sądu Najwyższego nie znajduje zatem usprawiedliwienia.

Według Sądu Okręgowego z uregulowania przyjętego w art. 104 u.k.w.h.

wysnuć

należy

wniosek,

że

w razie

obciążenia

nieruchomości hipoteką

przymusową kaucyjną, która nie zabezpiecza całej wierzytelności, a jedynie

należność główną, wierzyciel nie może skutecznie domagać się ustanowienia

hipoteki przymusowej zwykłej, zabezpieczającej pozostałą część wierzytelności

w postaci zsumowanych odsetek oraz kosztów postępowania. Stanowisko takie –

jak trafnie zauważyła skarżąca – pozbawia wierzyciela możliwości pełnego

zabezpieczania przysługującej mu wierzytelności, nie jest bowiem rozwiązaniem

problemu

sugerowane

przez

Sąd

Okręgowy

ustanowienie

–

w

miejsce

dotychczasowych hipotek kaucyjnych – nowej hipoteki kaucyjnej o wyższej

wysokości lub hipoteki przymusowej zwykłej, zabezpieczającej należność główną

oraz odsetki i koszty postępowania. Uszło uwagi tego Sądu, że w takiej sytuacji

musiałoby najpierw dojść do zniesienia i wykreślenia ustanowionych hipotek

kaucyjnych, czyli do ich wygaśnięcia. Takie rozwiązanie może prowadzić do

niekorzystnych dla wierzyciela skutków w zakresie pierwszeństwa, a w niektórych

wypadkach nawet do utraty wszelkiego zabezpieczenia.

Abstrahując od wskazanych skutków, trzeba zgodzić się z poglądem

skarżącej, że z art. 104 u.k.w.h., który określa zakres zabezpieczenia hipoteką

kaucyjną, nie można wywodzić zakazu zabezpieczenia odsetek oraz kosztów

postępowania, nieobjętych kwotą wymienioną we wpisie tej hipoteki, hipoteką

przymusową zwykłą. Błędnie również Sąd Okręgowy przyjął, że wnioskodawczyni

domaga się wpisu hipoteki przymusowej zwykłej w celu zabezpieczenia odsetek

oraz kosztów postępowania, które uprzednio zostały zabezpieczone wpisem

hipotek przymusowych kaucyjnych, w związku z czym uwzględnienie tego wniosku

prowadziłoby do sytuacji, w której wierzycielka posiadałaby zabezpieczenie

hipoteczne w kwotach przewyższających przysługującą jej wierzytelność. Nie ulega

wątpliwości, że hipoteki kaucyjne nie zabezpieczają całej wierzytelności skarżącej,

skoro zostały ustanowione: do kwoty 200 000 zł na nieruchomości objętej księgą

wieczystą nr […] i do kwoty 30 000 zł na nieruchomości objętej księgą wieczystą nr

[…].

Zabezpieczają

one

zatem

jedynie

należność

główną

stwierdzoną

prawomocnym wyrokiem z dnia 6 maja 2005 r. w sprawie I C …/03. Skarżąca

domaga się natomiast wpisu hipoteki w celu zabezpieczenia zasądzonych tym

wyrokiem odsetek od kwoty 230 000 zł za czas od dnia 23 sierpnia 2003 r. do dnia

30 czerwca 2006 r. oraz kosztów postępowania.

W

razie

zabezpieczenia

hipoteką

przymusową

kaucyjną

części

wierzytelności, obejmującej samą tylko należność główną, nie jest wyłączona

możliwość zabezpieczenia hipoteką przymusową zwykłą pozostałej części

wierzytelności w postaci zasądzonych odsetek ustawowych oraz kosztów

postępowania nie mieszczących się w sumie hipoteki wymienionej we wpisie.

Stanowisko takie Sąd Najwyższy zajął również w postanowieniu z dnia 4 listopada

2009 r., II CSK 142/09 (niepubl.).

Wobec tego, że Sąd Okręgowy wyszedł z odmiennego założenia, konieczne

stało się uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania (art. 39815 § 1 oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821

k.p.c.).

md