II CSK 326/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 326/08

POSTANOWIENIE

Dnia 7 listopada 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Parafii Rzymskokatolickiej pod wezwaniem

Ducha Świętego w O.

przy uczestnictwie Operatora Systemu Dystrybucyjnego

Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

o wpis w dziale III księgi wieczystej /.../,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 7 listopada 2008 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego […]

z dnia 29 listopada 2007 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 29 listopada 2007 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

uczestnika postępowania Operatora Systemu Dystrybucyjnego Sp. z o.o. od

postanowienia Sądu Rejonowego, którym ten Sąd oddalił wniosek o wpis w księdze

wieczystej służebności gruntowej.

Sąd Okręgowy stwierdził, że dopuszczalne jest ustanowienie służebności

gruntowej na rzecz nieruchomości przedsiębiorstwa przesyłowego o ile spełnione

jest kryterium użyteczności z art. 285 k.c. oraz o ile istniejące potrzeby

gospodarcze nie mogą być zaspokojone w inny sposób niż przez ustanowienie

służebności. Wychodząc z tego założenia jednak uznał, że w sprawie potrzeby

gospodarcze przedsiębiorstwa przesyłowego mogą być zaspokojone poprzez

wpisanie w dziale III księgi wieczystej osobistego prawa przedsiębiorstwa do

korzystania z nieruchomości wnioskodawcy, a co za tym idzie, nie ma podstaw aby

ustanowić służebność gruntową na nieruchomości wnioskodawcy.

Skarga kasacyjna uczestnika postępowania – oparta na obu podstawach

z art. 3983 k.p.c. - zawiera zarzut naruszenia art. 285 § 2 k.c. oraz art. 626 8 § 2

k.p.c., i zmierza do uchylenia zaskarżonego postanowienia Sądu Okręgowego oraz

przekazania sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W postępowaniu o wpis w księdze wieczystej zakres kognicji sądu jest

ograniczony. Stosownie do art. 6268 § 2 k.p.c., rozpoznając wniosek o wpis

w księdze wieczystej sąd bada jedynie treść i formę wniosku, dołączonych do

wniosku dokumentów oraz treść księgi wieczystej. Przepis ten wyznacza zakres

kognicji sądów merytorycznych obu instancji - zarówno sądu rozpoznającego

wniosek o wpis (sądu pierwszej instancji) jak i sądu drugiej instancji,

rozpoznającego apelację od wpisu.

Zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie podkreśla się, że wpis może być

dokonany na podstawie takiego dokumentu, który świadczy o istnieniu pewnego

stanu prawnego nieruchomości czy też dokumentuje czynność materialnoprawną

powodującą powstanie, zmianę lub ustanie prawa podlegającego wpisowi do księgi

wieczystej.

Takim dokumentem jest niewątpliwie akt notarialny, w którym wnioskodawcy

ustanowili na przysługującym im prawie własności nieruchomości bliżej opisaną

służebność gruntową („przesyłu”). Wbrew zaś sugestii Sądów niższej instancji,

niepodobna uznać, że ustanowienie tej służebności nastąpiło w wyniku czynności

prawnej zmierzającej do obejścia przepisów o ograniczonych prawach rzeczowych,

a co za tym idzie, czynności z mocy prawa nieważnej.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego ukształtowała się linia orzecznictwa

dopuszczająca możliwość analogicznego stosowania art. 145 k.c. (a poprzednio

art.

pr.

rzecz.)

do

ustanowienia

służebności

gruntowej

polegającej

w ostatecznym kształcie na prawie korzystania przez przedsiębiorcę będącego

właścicielem instalacji przesyłowych, w oznaczonym zakresie, z nieruchomości

obciążonej, zgodnie z przeznaczeniem tych urządzeń (por. postanowienia SN:

z dnia 31 grudnia 1962 r., II CR 1006/62, OSPiKA 1964, nr 5, poz. 91, z dnia

8 września 2006 r., II CSK 112/06, nie publ., 31 maja 2006 r., IV CSK 149/05 nie

publ.; uchwały SN z dnia: 30 sierpnia 1991 r., III CZP 73/91, OSNCP 1992, nr 4,

poz. 53, 3 maja 1965 r., III CO 34/65, OSNCP 1966, nr 7-8, poz. 109, 17 stycznia

2003 r., III CZP 79/02, OSNC 2003, nr 11, poz. 142; wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 10 stycznia 2002 r., II CKN 639/99 (nie publ.). Przyjęta w tych orzeczeniach

elastyczna wykładnia art. 145 k.c. zmierzała do wykorzystania służebności w celu

zaspokojenia

istniejących

nieprzewidywanych

Zakładała, że

przez

okoliczność,

bądź

narastających

ustawodawcę

iż

przy

nieruchomość

potrzeb

gospodarczych,

konstruowaniu

władnąca

wchodzi

przepisów.

w

skład

przedsiębiorstwa energetycznego sama przez się nie wyklucza możliwości

zrealizowania przez strony umowy o ustanowienie służebności gruntowej w celu

określonym w art. 285 § 2 k.c.

Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 17 stycznia 2003 r., III CZP

79/02 podkreślił, że służebności gruntowe spełniają wydatną funkcję gospodarczą,

a zatem wymagana przez ustawę użyteczność także powinna mieć charakter

gospodarczy w sferze, jaka wiąże się zwykle z korzystaniem z nieruchomości

władnącej. Rozwój cywilizacyjny i postęp techniczny spowodowały powstanie

konieczności dynamicznej wykładni niezmienionych przepisów regulujących

służebności gruntowe.

Stanowisko to skład orzekający w niniejszej sprawie podziela. Skoro Sąd

Okręgowy wyszedł z innych założeń, zaskarżone postanowienie nie mogło się

ostać.

Na koniec należy zauważyć, że z dniem 3 sierpnia 2008 r. wprowadzono do

kodeksu cywilnego ustawą z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks

cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 116, poz. 731) legalną definicję

instytucji, służebności przesyłu, która dotychczas nosiła nazwę służebności

polegającej na

prawie posadowienia linii przesyłowej. Konstrukcja prawna tej

służebności oparta jest na przytoczonych wyżej założeniach, które w istocie

wypracował Sąd Najwyższy w swym orzecznictwie.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w postanowieniu.

jz