II CSK 317/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 317/08

POSTANOWIENIE

Dnia 7 listopada 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Gerard Bieniek (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Marian Kocon (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku W. T.

przy uczestnictwie G. T. i M. T.

o wpis prawa użytkowania wieczystego w księdze wieczystej KW nr [...],

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 7 listopada 2008 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego w P.

z dnia 18 grudnia 2007 r.

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy w O. postanowieniem z dnia 15 października 2007 r. oddalił

skargę wnioskodawcy W. T. na orzeczenie referendarza sądowego, którym

oddalono wniosek wnioskodawcy o wpisanie jego, na podstawie art. 124 ustawy z

dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze, w dziale II księgi

wieczystej Kw nr [...], jako jedynego użytkownika wieczystego nieruchomości, dla

której prowadzona jest ta księga. U podłoża tego rozstrzygnięcia legł pogląd, że

ogłoszenie upadłości dłużnika nie pozbawia jego małżonka prawa do udziału w

majątku wspólnym oraz w poszczególnych składnikach należących do tego

majątku.

Sąd

Okręgowy

w

P. podzielił

przytoczony pogląd,

toteż apelację

wnioskodawcy od postanowienia Sądu Rejonowego oddalił postanowieniem z dnia

18 grudnia 2007 r.

Skarga kasacyjna wnioskodawcy - oparta na podstawie pierwszej z art. 3983

k.p.c. - zawiera zarzut naruszenia art. 124 ust. 1 i 3 w związku z art. 61 i 62 Prawa

upadłościowego i naprawczego, art. 124 ust. 3 w związku z art. 361 pkt 2 i 3, art.

372 Prawa upadłościowego i naprawczego oraz art. 53 k.r.o., w związku z art. 70

Prawa upadłościowego i naprawczego, a także art. 5 k.c. w związku z art. 124 ust.

1 i 3 Prawa upadłościowego i naprawczego związku z art. 62, 61 i art. 372 Prawa

upadłościowego i naprawczego, i zmierza do uchylenia powyższego postanowienia

oraz przekazania sprawy sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Upadłość wnioskodawcy została ogłoszona postanowieniem z dnia 25 maja

2004 r., a z dniem 20 stycznia 2005 r. weszła w życie ustawa z dnia 17 czerwca

2004 r. o zmianie ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych

ustaw (Dz. U. z 2004 r., Nr 162, poz. 1691), która wprowadziła istotne zmiany

dotyczące

skutków

ogłoszenia

upadłości

osoby

pozostającej

w

związku

małżeńskim oraz związane z uchyleniem, umorzeniem bądź zakończeniem

postępowania upadłościowego. Zmiany te dotyczyły m.in. treści przepisów

zawartych w art. 42, 46 i 53 k.r.o. Zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 17 czerwca

2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (...), przepisy ustawy

stosuje się do stosunków prawnych w niej unormowanych, chociażby powstały

przed jej wejściem w życie, chyba że przepisy ust. 2–7 stanowią inaczej.

Według art. 5 ust. 4 tej ustawy, jeżeli w dniu wejścia w życie ustawy stosunki

majątkowe między małżonkami nie podlegały wspólności ustawowej, ani nie były

określone przez umowę majątkową małżeńską, między małżonkami istnieje

przymusowy ustrój majątkowy w rozumieniu ustawy. Przepis ten będzie miał

zastosowanie do stosunków majątkowych małżeńskich między wnioskodawcą

i uczestniczką postępowania istniejących w okresie już po ogłoszeniu upadłości,

gdy ustała między nimi wspólność ustawowa. Sprawa, w której wniesiono skargę

kasacyjną, dotyczy konsekwencji prawnych w odniesieniu do nieruchomości

stanowiącej

składnik

majątku

wspólnego

wnioskodawcy

i

uczestniczki

postępowania w chwili ogłoszenia upadłości. Do oceny tego stanu prawnego będą

miały zastosowanie przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązujące

w chwili ogłoszenia upadłości wnioskodawcy albowiem zgodnie z art. 5 ust. 5 pkt 3

ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny

i opiekuńczy (...) przepisy dotychczasowe stosuje się do: podziału majątku

wspólnego małżonków (...), jeżeli wspólność majątkowa małżeńska ustała przed

wejściem ustawy w życie. Zważywszy na treść tego przepisu, uzasadnione będzie

stosowanie do oceny konsekwencji prawnych ogłoszenia upadłości wnioskodawcy

przepisów art. 42 oraz art. 46 k.r.o. w brzmieniu obowiązującym w chwili ogłoszenia

upadłości wnioskodawcy, które wiążą się z podziałem majątku wspólnego

małżonków (art. 46 k.r.o.) w następstwie ustania wspólności ustawowej i powstania

wspólności, do której stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności ułamkowej

(art. 42 k.r.o.).

Powołany przez wnioskodawcę przepis art. 124 ust. 1 ustawy Prawo

upadłościowe i naprawcze ma zastosowanie zarówno do upadłości likwidacyjnej

(o której mowa w art. 15 ustawy), jak i upadłości z możliwością zawarcia układu

(o której mowa w art. 14 ust. 1 ustawy). Przepis art. 124 ust. 1 ustawy Prawo

upadłościowe i naprawcze nie stanowi expressis verbis, że z chwilą ogłoszenia

upadłości osoby pozostającej w związku małżeńskim, w którym obowiązywał

ustawowy ustrój majątkowy małżeński, mienie wchodzące w skład majątku

wspólnego upadłego i jego małżonka, staje się własnością upadłego. Do takiego

wniosku nie prowadzi także wykładnia tego przepisu.

Art. 124 ust. 1 zdanie pierwsze ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze

stanowi m.in. że w razie ogłoszenia upadłości jednego z małżonków z mocy prawa

z dniem ogłoszenia upadłości ustaje wspólność ustawowa między małżonkami.

Ustanie wspólności ustawowej wywiera według przepisów kodeksu rodzinnego

i opiekuńczego skutki prawne odnoszące się do przedmiotów majątkowych

nabytych w trakcie obowiązywania wspólności ustawowej (majątku wspólnego), co

do którego zgodnie z art. 42 k.r.o. – według tego artykułu w brzmieniu

obowiązującym w chwili ogłoszenia upadłości wnioskodawcy - stosuje się

odpowiednio przepisy o współwłasności ułamkowej, a ponadto wywiera skutki

prawne na przyszłość, gdyż następstwem ustania wspólności ustawowej było

powstanie rozdzielności majątkowej między małżonkami (art. 54 k.r.o. w brzmieniu

poprzednio obowiązującym). Dalsze skutki prawne są następstwem przekształcenia

wspólności ustawowej w stosunku do składników majątku wspólnego o charakterze

łącznym (bezułamkowym) we wspólność majątkową ułamkową. Skutki te są ściśle

związane z charakterem tej wspólności, do której mają zastosowanie, przepisy

o współwłasności rzeczy, o której mowa w art. 196 § 1 k.c. Oboje małżonkowie

posiadają określone udziały w majątku wspólnym, które co do zasady zawartej

w art. 43 § 1 k.r.o., są równe. Z tą chwilą zarząd dotychczasowymi składnikami

majątku wspólnego poddany jest regulacji prawnej dotyczącej współwłasności

(art. 200-209 k.c. w związku z poprzednio obowiązującą treścią art. 42 k.r.o.,

a obecnie w związku z art. 46 k.r.o. i art. 1035 k.c.). Od tej też chwili dopuszczalne

jest rozporządzanie przez małżonków zarówno udziałem każdego z nich w majątku

wspólnym (art. 198 k.c. w związku z poprzednio obowiązującą treścią art. 42 k.r.o.,

a obecnie w związku z art. 46 k.r.o. i art. 1035 k.c.), jak też udziałem

w poszczególnych składnikach tego majątku (art. 46 k.r.o. w związku z art. 1036

k.c.). Dopuszczalne jest, zarówno żądanie podziału quoad usum, umowne

zniesienie stosunku wspólności majątkowej (art. 46 k.r.o. w związku z art. 1037 § 1

k.c.), jak również żądanie sądowego zniesienia tego stosunku w drodze podziału

majątku (art. 46 k.r.o. w związku z art. 1037 k.c.). Możliwe jest przy tym żądanie

ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym (art. 43 § 2 k.r.o.). Co istotne –

dla rozstrzygnięcia o zasadności skargi kasacyjnej - ustanie wspólności ustawowej,

według przepisów k.r.o., powoduje jedynie zmianę rodzaju wspólności (ta obejmuje

rzeczy i prawa wchodzące w skład majątku wspólnego) łącznej (bezudziałowej)

we

wspólność,

do

której

mają

odpowiednie

zastosowanie

przepisy

o współwłasności ułamkowej. Podmioty, tj. małżonkowie, do których należą rzeczy

i prawa wchodzące w skład majątku wspólnego, nie zmieniają się tylko na skutek

ustania wspólności ustawowej.

Powyższe

konsekwencje

prawne

wynikające

z

ustania

wspólności

ustawowej o charakterze łącznym (bezułamkowym) i przekształcenia jej we

wspólność o charakterze ułamkowym, podlegają istotnej modyfikacji w regulacji

zawartej w art. 124 ust. 1 i 3 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, według

których po ogłoszeniu upadłości – skutkiem czego jest ustanie wspólności

ustawowej - majątek wspólny wchodzi do masy upadłości, wyłączony jest podział

majątku wspólnego, a ponadto małżonek upadłego może jedynie dochodzić

należności z tytułu udziału w majątku wspólnym zgłaszając tę wierzytelność

sędziemu-komisarzowi. Przepisy ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze nie

zawierają odrębnej regulacji dotyczącej zasad zarządu składnikami majątku

wspólnego, jak również możliwości rozporządzania udziałem małżonka upadłego

w majątku

wspólnym,

czy

w poszczególnych

składnikach

tego

majątku.

W przypadku ogłoszenia upadłości likwidacyjnej mieniem wchodzącym w skład

masy upadłości zarządza i rozporządza wyłącznie syndyk masy upadłości (art. 173

w związku z art. 75 ust. 1 ustawy), w przypadku zaś ogłoszenia upadłości

z możliwością zawarcia układu – zarządca (art. 182), bądź upadły w razie

ustanowienia zarządu własnego upadłego (art. 76). Ze względu na wyłączenie

podziału majątku wspólnego dochodzenie ustalenia nierównych udziałów w majątku

wspólnym uznać należy za dopuszczalne jedynie w ramach i na potrzeby badania

zgłoszonej sędziemu-komisarzowi, w trybie art. 124 ust. 3 ustawy Prawo

upadłościowe i naprawcze, wierzytelności małżonka upadłego obejmującej

należność z tytułu udziału w majątku wspólnym. Za niedopuszczalne należy uznać

rozporządzenie udziałem w majątku wspólnym, bądź udziałem w poszczególnych

jego składnikach należących do upadłego bądź jego małżonka albowiem w skład

masy upadłości wchodzi „majątek wspólny” jako całość składników majątkowych

wchodzących do tak określonej masy majątkowej, nie zaś udziały w tej masie

majątkowej upadłego i jego małżonka, co będzie bliżej wyjaśnione w dalszej części

uzasadnienia.

Oceniając powyższe następstwa prawne będące skutkiem ogłoszenia

upadłości i wynikające z art. 124 ust. 1 i 3 ustawy Prawo upadłościowe

i naprawcze, uzasadniony jest wniosek, że odbiegają one w istotny sposób od

konsekwencji prawnych z art. 42 k.r.o. - według treści obowiązującej do dnia

20 stycznia 2005 r. - w związku z art. 196 i następne kodeksu cywilnego

w przypadku ustania wspólności ustawowej i stosowania odpowiednio do majątku,

który był nią objęty, przepisów o współwłasności w częściach ułamkowych, jak

również odbiegają od konsekwencji prawnych wynikających z art. 46 k.r.o.

Te odmienne konsekwencje prawne dotyczą wyłączenia możliwości podziału

majątku

wspólnego,

zasad

zarządu

majątkiem

wspólnym,

możliwości

rozporządzania udziałem w majątku wspólnym, bądź udziałem w poszczególnych

przedmiotach należących do tego majątku, czy też sposobu dochodzenia przez

małżonka upadłego ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym. Część

z tych następstw – dotycząca zarządu, zakazu rozporządzania udziałem

i poszczególnymi składnikami majątku wspólnego, czy wyłączenia możliwości

podziału – nie jest przy tym odbiciem praw, jakie do składników majątku wspólnego

przysługują upadłemu i jego małżonkowi, lecz tego jedynie, że składniki majątku

wspólnego

są

objęte

postępowaniem

upadłościowym

stanowiącym

rodzaj

postępowania egzekucyjnego o charakterze uniwersalnym, co wiąże się – podobnie

jak w egzekucji singularnej (por. art. 855 k.p.c., art. 931 k.p.c., art. 930 § 2 i 3 k.p.c.)

– z ograniczeniami w zakresie zarządu, czy rozporządzania rzeczą i prawami

objętymi takim postępowaniem.

Wykładnia językowa, przy uwzględnieniu reguły, że tym samym pojęciom

ustawodawca nie nadaje różnych znaczeń, prowadzi do wniosku, że w skład masy

upadłości wchodzą składniki majątku wspólnego stanowiącego nadal wspólność

upadłego i jego małżonka. „Majątek wspólny” oznacza bowiem zespół rzeczy i praw

stanowiących wspólność majątkową upadłego i jego małżonka. Przepisy kodeksu

rodzinnego i opiekuńczego posługują się pojęciem „majątku wspólnego” nie tylko

wówczas, gdy trwa wspólność ustawowa (tak w art. 31 k.r.o.), ale także wówczas,

gdy wspólność ta ustała i przekształciła się we wspólność, do której mają

zastosowanie przepisy o współwłasności ułamkowej (tak w art. 43 k.r.o.). W takim

wypadku chodzi jednak o majątek, który był objęty wspólnością ustawową (tak

obecnie w art. 46 k.r.o. oraz w art. 42 k.r.o. w brzmieniu poprzednio

obowiązującym). Również przepisy kodeksu postępowania cywilnego (art. 566567), które dotyczą podziału majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej,

posługują się pojęciem majątku wspólnego w stosunku do tych rzeczy i praw, które

wchodziły w skład majątku wspólnego, gdy istniała wspólność ustawowa i które są

przedmiotem podziału majątku wspólnego. Z powyższych uregulowań wyprowadzić

należy wniosek, że pojęcie „majątku wspólnego” jest nierozerwalnie związane

z istnieniem zarówno węzła wspólności majątkowej o charakterze łącznym – gdy

trwa wspólność ustawowa, jak również ułamkowym - od chwili ustania wspólności

ustawowej i przekształcenia jej we wspólność ułamkową. Pojęciem „majątku

wspólnego” można posługiwać się tylko do czasu zniesienia wspólności ułamkowej

orzeczeniem sądu bądź umową zawartą między małżonkami. Dopiero z chwilą

dokonania umownego bądź sądowego podziału majątku wspólnego, tj. zniesienia

stosunku współwłasności, przestaje istnieć majątek wspólny obejmujący przedmioty

nabyte przez małżonków od chwili powstania do chwili ustania wspólności

ustawowej.

O tym, że w skład masy upadłości wchodzą rzeczy i prawa stanowiące nadal

wspólność upadłego i jego małżonka przekonuje także treść art. 124 ust. 3 ustawy

Prawo upadłościowe i naprawcze, w którym jest mowa o należnościach małżonka

upadłego z tytułu udziału w majątku wspólnym. Małżonek upadłego posiada więc

nadal udział w majątku wspólnym, z tym że jego uprawnienia wiążące się z takim

udziałem przekształcają się w prawo zgłoszenia wierzytelności pieniężnej

sędziemu-komisarzowi.

W art. 124 ust. 1 zdanie drugie ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze

wyłączono podział majątku wspólnego, który wchodzi do masy upadłości. Gdyby

konsekwencją prawną wejścia do masy upadłości przedmiotów należących do

majątku wspólnego upadłego i jego małżonka było nabycie ex lege ich własności

przez upadłego, to zbędne byłoby formułowanie przez ustawodawcę wyłączenia

podziału tego majątku. Wyłączenie podziału majątku ma sens wówczas, gdy

istnieje wspólność majątkowa obejmująca przedmioty wchodzące w skład majątku

wspólnego. Odmienna wykładnia prowadziłaby do wniosku, że ustawodawca

zawarł przepis zbędny. Takiemu wnioskowaniu sprzeciwia się zakaz dokonywania

wykładni per non est. Posłużenie się konstrukcją wyłączenia podziału majątku,

który a contrario wobec braku takiego wyłączenia, podlegałby podziałowi, świadczy

o tym, że pojęcie majątku wspólnego nie obejmuje jedynie składników majątkowych

tak definiowanych poprzez kryterium zaliczenia ich do tego majątku przed

zniesieniem wspólności ustawowej, lecz obejmujące aktywa stanowiące nadal

przedmiot wspólności upadłego i jego małżonka.

Wykładnia art. 124 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, według

której przepis ten przewiduje podział majątku wspólnego ex lege byłaby nielogiczna

albowiem z normy wyłączającej expressis verbis podział majątku wspólnego

wyprowadzałoby się wniosek o ustawowym podziale tego majątku następującym

ex lege.

Za przyjętą wykładnią przepisu art. 124 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe

i naprawcze, wykluczającą przejście ex lege na upadłego z chwilą ogłoszenia

upadłości składników majątku wspólnego, przemawiają także dalsze argumenty

wykładni systemowej i funkcjonalnej. Przepis art. 124 zawarty jest w rozdziale

ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze dotyczącym wpływu ogłoszenia upadłości

na stosunki majątkowe małżeńskie upadłego. Ustanie wspólności ustawowej

nie powoduje, według przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, przesunięć

majątkowych między małżonkami co do składników wchodzących do majątku

wspólnego, a jedynie przekształcenie wspólności ustawowej o charakterze łącznym

(bezułamkowym) we wspólność ułamkową. Odmienne od wynikających z ogólnych

uregulowań zawartych w przepisach kodeksu rodzinnego i opiekuńczego skutki

prawne ustania wspólności ustawowej małżeńskiej w następstwie ogłoszenia

upadłości

jednego

z

małżonków

powinny

wyraźnie

wynikać

z

regulacji

przewidującej wyjątkowe rozwiązania w stosunku do rozwiązań ogólnie przyjętych

z uwagi na zakaz dokonywania wykładni rozszerzającej wyjątków wyraźnie

określonych w ustawie.

W ramach postępowania egzekucyjnego singularnego dochodzi do zajęcia

rzeczy bądź praw majątkowych dłużnika, z których następuje – po ich spieniężeniu

– zaspokojenie wierzyciela. Samo zajęcie rzeczy, chociażby stanowiących

własność osoby trzeciej, nie powoduje w egzekucji singularnej zmiany osoby, do

której należy zajęta rzecz bądź prawo. Zmiany takie wywołuje dopiero sprzedaż

egzekucyjna. Postępowanie upadłościowe jest swego rodzaju postępowaniem

egzekucyjnym

o

charakterze

uniwersalnym

i

zmierza

do

zaspokojenia

wierzytelności wielu wierzycieli z całego majątku jednego dłużnika. Również

wszczęcie postępowania upadłościowego, w trakcie którego następuje zaliczenie

określonego składnika majątkowego do masy upadłości nie powoduje zmian

w sferze praw osoby trzeciej do danego składnika majątkowego, gdyż zaliczenie

określonego składnika do masy upadłości ma skutki prawne podobne do zajęcia

w postępowaniu egzekucyjnym. Również sam upadły nie traci przysługujących mu

praw do składników mienia zaliczonych do masy upadłości. Takie zmiany są

dopiero następstwem sprzedaży dokonanej w postępowaniu upadłościowym (art.

313 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze). Pozbawienie tych praw

małżonka upadłego w następstwie samego tylko ogłoszenia upadłości jego

małżonka byłoby od tej zasady wyjątkiem.

Zważywszy na cel postępowania upadłościowego zasadnie Sąd Okręgowy

zwrócił uwagę na to, że ratio legis ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze było

dążenie do zagwarantowania jak najpełniejszego zaspokojenia wierzycieli, nie zaś

do poprawienia sytuacji majątkowej upadłego i to kosztem majątku jego małżonka.

Stąd też cel regulacji ustawowej – wyrażony wprost w art. 1 ustawy Prawo

upadłościowe i naprawcze – musi być uwzględniony przy wykładni budzących

wątpliwości interpretacyjne przepisów zawartych w art. 124 tej ustawy. W tym

kontekście należało rozważyć konsekwencje prawne wynikające z art. 372 ustawy

Prawo upadłościowe i naprawcze, według którego zmiany stosunków prawnych

dokonane na podstawie przepisów ustaw obowiązują upadłego i drugą stronę

również po umorzeniu lub zakończeniu postępowania upadłościowego, nadto

z wyjątkami określonymi w art. 372 ust. 2 tej ustawy, w razie uchylenia

postępowania upadłościowego. Przepis art. 372 ustawy ma także zastosowanie do

zmian w stosunkach majątkowych małżeńskich spowodowanych ogłoszeniem

upadłości. Przyjęcie, że z chwilą ogłoszenia upadłości upadły nabywałby ex lege

składniki majątku wspólnego prowadziłoby do definitywnego i nieodwracalnego

nabycia przez upadłego do jego majątku osobistego tych składników majątkowych,

które nie uległy zbyciu w ramach likwidacji masy upadłości po umorzeniu,

zakończeniu bądź uchyleniu postępowania upadłościowego. Taka sytuacja

mogłaby mieć miejsce nie tylko w przypadkach podanych przez Sąd Okręgowy,

objętych przepisami art. 361 pkt 2 i 3 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, ale

także wtedy, gdy doszłoby np. do uchylenia postępowania upadłościowego (art.

371 ustawy). Tymczasem postanowienie o ogłoszeniu upadłości jest skuteczne

i wykonalne w dniu jego wydania. Późniejsze uchylenie wszczętego postępowania

upadłościowego na skutek prawomocnego odrzucenia bądź oddalenia wniosku

o upadłość pozostałoby bez wpływu na stosunki prawne dotyczące przedmiotów

wchodzących w skład majątku wspólnego upadłego i jego małżonka i to niezależnie

od tego, czy małżonek upadłego, względnie na skutek zajęcia tego uprawnienia

wierzyciel małżonka upadłego, zgłosił sędziemu-komisarzowi wierzytelność,

o której mowa w art. 124 ust. 3 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze. Wbrew

stanowisku wyrażonemu w skardze kasacyjnej, w przypadkach, których dotyczącą

przepisy art. 361 pkt 2 i 3 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, małżonek

upadłego jako wierzyciel miałby bardzo ograniczony wpływ na zapobieżenie

umorzeniu postępowania upadłościowego. Przepisy art. 361 pkt 2 i 3 Prawa

upadłościowego i naprawczego dotyczą umorzenia postępowania upadłościowego

z powodu: nie złożenia przez wierzycieli zaliczek na koszty postępowania

upadłościowego przy braku płynnych funduszów na te koszty (art. 361 pkt 2) oraz

z powodu żądania umorzenia postępowania przez wszystkich wierzycieli, którzy

zgłosili swoje wierzytelności (art. 361 pkt 3). Tylko w tym ostatnim wypadku

małżonek upadłego miałby realny wpływ na to, by nie doszło do umorzenia

postępowania upadłościowego, a w konsekwencji, aby była możliwość zgłoszenia,

ewentualnie później zaspokojenia z funduszy masy upadłości wierzytelności,

o której mowa w art. 124 ust. 3 Prawa upadłościowego i naprawczego. Można

wprawdzie bronić stanowiska, że nabycie przez upadłego składników majątku

wspólnego

służyłoby

zasadniczemu

celowi

postępowania

upadłościowego,

tj. dążeniu do zaspokojenia wierzycieli, ten cel jednak odpadałby w razie

umorzenia, zakończenia bądź uchylenia postępowania upadłościowego bez zbycia

wszystkich składników masy upadłości, obejmujących składniki majątku wspólnego.

Założenie przejęcia przez upadłego składników majątku wspólnego tym bardziej

jest nieuzasadnione w postępowaniu upadłościowym z możliwością zawarcia

układu, którego celem jest uniknięcie zaspokojenia wierzycieli w drodze likwidacji

majątku upadłego. Negatywne, majątkowe skutki dla małżonka upadłego

wynikające z ogłoszenia upadłości i nabycia ex lege przez upadłego przedmiotów

wchodzących do majątku wspólnego, obciążałyby dalej małżonka upadłego,

a także jego wierzycieli. Wszczęcie postępowania upadłościowego i zaliczenie

majątku wspólnego do masy upadłości eliminuje możliwość skierowania do

składników majątku wspólnego egzekucji przez wierzycieli małżonka upadłego

dłużnika. Stan taki trwałby nadal także po zakończeniu, umorzeniu bądź uchyleniu

postępowania

upadłościowego,

gdyby

z

chwilą

wszczęcia

postępowania

upadłościowego następował ex lege podział majątku wspólnego w ten sposób, że

składniki tego majątku przypadałyby upadłemu. W ten sposób doszłoby do

polepszenia sytuacji majątkowej upadłego kosztem majątku jego małżonka, który

jedynie zachowywałby wierzytelność pieniężną obejmującą należności z tytułu jego

udziału w majątku wspólnym. Wykluczenie dążenia ustawodawcy do osiągnięcia

celu w postaci poprawy sytuacji majątkowej upadłego kosztem sytuacji majątkowej

jego małżonka nie jest konsekwencją zastosowania w sprawie przez sąd drugiej

instancji przepisu art. 5 k.c., lecz reguły – stanowiącej podstawę procesu wykładni

prawa – że ustawodawca dąży do osiągnięcia racjonalnych i zgodnych z zasadami

współżycia celów. Dlatego bezzasadny był podniesiony w tym kontekście

w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art. 5 k.c. w związku z art. 124 ust. 1 i 3,

art. 61, 62 i art. 372 Prawa upadłościowego i naprawczego.

Przepisy prawa materialnego zawarte w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym

przewidują możliwość zaspokojenia się wierzyciela jednego z małżonków

pozostającego w ustroju ustawowej wspólności majątkowej z przedmiotów

majątkowych wchodzących w skład majątku wspólnego (art. 41 k.r.o.), czemu

odpowiadają odpowiednie regulacje proceduralne związane z postępowaniem

klauzulowym i egzekucyjnym (por. art. 787 k.p.c., art. 787 1 k.p.c. i art. 7872 k.p.c.).

Wówczas małżonek dłużnika musi znosić postępowanie egzekucyjne skierowane

do składników majątku wspólnego stanowiących ich współwłasność łączną.

Wymaga przy tym podkreślenia, że małżonek dłużnika w postępowaniu

egzekucyjnym

singularnym

może

odpowiadać

wobec

wierzycieli

swojego

małżonka-dłużnika tylko tymi składnikami, które wchodzą w skład majątku

wspólnego, a więc objętego wspólnością łączną (bezułamkową) obu małżonków.

W regulacji zawartej w art. 124 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze

można dostrzec również określenie zasady odpowiedzialności wobec wierzycieli

upadłego majątkiem wspólnym upadłego i jego małżonka, z tą różnicą,

że dotyczącej wszystkich wierzycieli oraz całego majątku wspólnego upadłego

i jego małżonka. Masa upadłości, jak stanowi art. 61 ustawy Prawo upadłościowe

i naprawcze,

służy zaspokojeniu wierzycieli. Z uwagi na zasadniczy cel

postępowania upadłościowego określony w art. 1 ust. 1 ustawy Prawo

upadłościowe i naprawcze – wspólne dochodzenie roszczeń wierzycieli od

niewypłacalnego dłużnika - przejście ex lege na rzecz upadłego przedmiotów

wchodzących w skład majątku wspólnego jest zbędne dla realizacji tego celu

postępowania upadłościowego. Zaliczenie składników majątku wspólnego do masy

upadłości z wyłączeniem podziału tego majątku uzasadnione jest względami

pragmatycznymi

i

ma

służyć

sprawnemu

przebiegowi

postępowania

upadłościowego – które mogłoby zostać spowolnione toczącym się w tym czasie

postępowaniem o podział majątku wspólnego - jak również ma umożliwić

spieniężenie składników majątku wspólnego w ramach likwidacji masy upadłości

i uzyskanie z tego majątku funduszów masy upadłości. Realizacja tych celów nie

wymaga przejścia na rzecz upadłego wyłącznego prawa do wszystkich składników

majątku wspólnego, gdyż jest zagwarantowana także wtedy, gdy zaliczenie majątku

wspólnego do masy upadłości z wyłączeniem możliwości podziału tego majątku

oznacza jedynie konieczność znoszenia przez małżonka upadłego egzekucji

uniwersalnej, jaką jest postępowanie upadłościowe. W zamian za konieczność

znoszenia objęcia postępowaniem upadłościowym składników majątku wspólnego

oraz wyłączenia prawa podziału tego majątku małżonek upadłego uzyskuje

uprawnienie

zgłoszenia

sędziemu-komisarzowi

wierzytelności

obejmującej

należności z tytułu udziału w majątku wspólnym, wchodzącym do masy upadłości

(art. 124 ust. 3 Prawa upadłościowego i naprawczego). Sama potencjalna

możliwość zgłoszenia takiej wierzytelności przez małżonka upadłego sędziemukomisarzowi nie oznacza, że ex lege upadły nabywa prawa majątkowe do

wszystkich składników majątku wspólnego. Tym bardziej należy wykluczyć taki

zamiar ustawodawcy w sytuacji, gdy postanowienie o ogłoszeniu upadłości jako

skuteczne i wykonalne z chwilą jego ogłoszenia jest obarczone pewną dozą ryzyka,

że wszczęte na tej podstawie postępowanie upadłościowe może zostać uchylone

na skutek prawomocnego odrzucenia bądź oddalenia wniosku o upadłość

względnie umorzone z powodu braku odpowiednich środków na to postępowanie,

czy też na skutek żądania wszystkich wierzycieli.

Przyjęcie, że w skład masy upadłości wchodzą rzeczy i prawa stanowiące

nadal wspólność majątkową upadłego i jego małżonka nie przesądza kwestii

rodzaju tej wspólności, a mianowicie, czy jest to nadal wspólność łączna

(bezułamkowa), czy też ułamkowa, jak to przyjął Sąd Okręgowy. W przypadku

przekształcenia

się,

na

podstawie

art.

k.r.o.

wspólności

ustawowej

(bezułamkowej) we wspólność ułamkową – w miejsce trzech mas majątkowych –

majątków osobistych upadłego i jego małżonka oraz majątku wspólnego, powstają

dwie masy majątkowe: majątki osobiste upadłego i jego małżonka, w skład których

wchodzą rzeczy i prawa z ich majątków osobistych przed ustaniem wspólności

ustawowej oraz udziały w poszczególnych przedmiotach majątku wspólnego.

W takim wypadku składniki majątku upadłego należące do niego w chwili

ogłoszenia upadłości wchodziłyby do masy upadłości na podstawie art. 61 i art. 62

ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze. Posłużenie się w art. 124 ust. 1 ustawy

Prawo upadłościowe i naprawcze pojęciem majątku wspólnego obejmującego

udziały ułamkowe w majątku wspólnym upadłego i jego małżonka byłoby więc

metodologicznie niewłaściwe, gdyż w stosunku do udziału ułamkowego upadłego

w majątku wspólnym ustawodawca regulowałby tę samą materię co przepisami art.

61 i art. 62 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze. Takiemu wnioskowi

sprzeciwia się zakaz wykładni per non est. Użycie w art. 124 ust. 1 ustawy Prawo

upadłościowe i naprawcze pojęcia „majątku wspólnego” oznacza że do masy

upadłości wchodzą wszystkie składniki majątku wspólnego, objętego wspólnością

łączną w chwili ogłoszenia upadłości i w takiej właśnie postaci. Ze względu

na wejście tych składników do masy upadłości z chwilą ogłoszenia upadłości nie

następuje przekształcenie majątku wspólnego we wspólność o charakterze

ułamkowym mimo ustania wspólności ustawowej. Skutek wynikający z art. 42 k.r.o.

– w postaci powstania wspólności ułamkowej - może ziśćić się dopiero wtedy, gdy

postępowanie upadłościowe zostanie umorzone, uchylone, bądź zakończone bez

zbycia wszystkich składników majątku wspólnego, które weszły do masy upadłości.

Z tą bowiem chwilą mienie wchodzące w skład majątku wspólnego przestanie

wchodzić do masy upadłości, a co się z tym wiąże, nie będzie objęte wyłączeniem

podziału z art. 124 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, który jest

funkcjonalnie związany z samym postępowaniem upadłościowym. Taką wykładnię

uzasadnia posłużenie się przez ustawodawcę terminem „majątku wspólnego”, który

wchodzi do masy upadłości, co oznacza, że majątek ten zostaje objęty

postępowaniem upadłościowym w takiej postaci prawnej, jaka istniała w chwili

ogłoszenia upadłości. Ponadto ustawodawca posłużył się konstrukcją wyłączenia

podziału majątku wspólnego po ogłoszeniu upadłości jednego z małżonków. Tego

rodzaju konstrukcja jest cechą charakterystyczną wspólności łącznej (por. art. 35

k.r.o. oraz art. 863 § 2 k.c.), nie zaś wspólności ułamkowej. Przekształcenie

wspólności ustawowej (bezułamkowej) we wspólność ułamkową wiąże się zawsze

z koniecznością ustalenia wysokości udziałów małżonków w majątku wspólnym,

gdyż udziały w majątku wspólnym, zgodnie z art. 43 § 1 k.r.o., są równe tylko co do

zasady. Z ważnych powodów, według art. 43 § 2 k.r.o., każdy z małżonków może

żądać ustalenia nierównych udziałów. Tego rodzaju żądanie, po ogłoszeniu

upadłości,

może

być

jedynie

zgłoszone

tylko

dla

określenia

wysokości

wierzytelności, o której mowa w art. 124 ust. 3 ustawy Prawo upadłościowe i

naprawcze. Wówczas będzie badana przez sędziego komisarza jako przesłanka

rozstrzygnięcia o wierzytelności małżonka zgłoszonej do masy upadłości. Dlatego

nie jest możliwe określenie wysokości udziału małżonków w majątku wspólnym

poza zgłoszeniem wierzytelności zgodnie z art. 124 ust. 3 ustawy Prawo

upadłościowe i naprawcze. Prowadziłoby to do możliwych niespójności pomiędzy

rozstrzygnięciem sędziego-komisarza, a np. wpisami w księgach wieczystych, które

mogłyby jedynie odzwierciedlać zasadę wynikającą z art. 43 § 1 k.r.o. Zasadniczy

jednak argument wykluczający przekształcenie się wspólności łącznej we

wspólność ułamkową wynika stąd, że w takim wypadku w skład masy upadłości nie

wchodziłyby składniki objęte bezułamkową wspólnością majątkową upadłego i jego

małżonka,

lecz

udziały

upadłego

i

jego

małżonka

w majątku

wspólnym

i poszczególnych składnikach tego majątku. Masa upadłości obejmowałaby mienie

stanowiące własność upadłego (art. 61 i 62 ustawy Prawo upadłościowe

i naprawcze) oraz osoby trzeciej – małżonka upadłego, stanowiące jego majątek

osobisty. Brak byłoby racjonalnego wytłumaczenia braku regulacji prawnej

w przepisach ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze pozbawiającej małżonka

upadłego

prawa

zarządu

tą

częścią

jego

majątku

osobistego.

Zasada

odpowiedzialności małżonka upadłego wobec wierzycieli upadłego wynikająca

z art. 124 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze – podobnie jak

w regulacji zawartej w przepisach k.r.o. – dotyczy odpowiedzialności małżonka

dłużnika składnikami majątku wspólnego (objętego wspólnością łączną), które nie

tracą takiego charakteru w związku z objęciem ich postępowaniem upadłościowym

prowadzonym przeciwko upadłemu pozostającemu w związku małżeńskim.

Przyjętej wykładni przepisu art. 124 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe

i naprawcze nie wyklucza treść przepisu art. 372 tej ustawy analizowana

w kontekście przepisu art. 53 § 2 k.r.o., zgodnie z którym w razie umorzenia,

ukończenia lub uchylenia postępowania upadłościowego, między małżonkami

powstaje ustawowy ustrój majątkowy. Przepis art. 53 § 2 k.r.o. – obowiązujący od

20 stycznia 2005 r. - działa na przyszłość dopiero do przedmiotów nabywanych

przez upadłego i jego małżonka po uchyleniu, umorzeniu bądź zakończeniu

postępowania

upadłościowego,

a

nie

do

składników

majątku

wspólnego

istniejących w chwili ogłoszenia upadłości.

Wymaga rozważenia także argument podnoszony przez wnioskodawcę,

że przyjęcie, iż małżonek upadłego z chwilą ogłoszenia upadłości nie traci udziału

w majątku

wspólnym

oznacza,

że

w

razie

umorzenia

postępowania

upadłościowego, jego uchylenia bądź zakończenia z uwagi na treść przepisu art.

372 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze zachowa on zarówno udział

w majątku wspólnym, jak również wierzytelność, o której mowa w art. 124 ust. 3 tej

ustawy. Ocena tego zagadnienia wymaga określenia celu uregulowania zawartego

w art. 124 ust. 3 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze. Treść tego przepisu jest

ściśle związana z art. 124 ust. 1 tej ustawy wyłączającej podział majątku

wspólnego, mimo ustania wspólności ustawowej, jak również zaliczającej majątek

wspólny do masy upadłości, która służy zaspokojeniu wierzycieli upadłego. Z tego

względu w trakcie postępowania upadłościowego może dojść – co jest zasadą - do

zbycia składników majątku wspólnego wchodzących w skład masy upadłości.

W takim wypadku w razie późniejszego uchylenia, umorzenia bądź zakończenia

postępowania upadłościowego nie istniałby już majątek wspólny, który podlegałby

podziałowi. Interes majątkowy małżonka upadłego nie byłby w żaden sposób

chroniony. Regulacja zawarta w art. 124 ust. 3 ustawy Prawo upadłościowe

i naprawcze służy złagodzeniu tych negatywnych dla sfery praw majątkowych

małżonka upadłego skutków prawnych będących następstwem zaliczenia majątku

wspólnego do masy upadłości i ponoszenia tą częścią majątku odpowiedzialności

wobec wierzycieli upadłego. Z tego względu małżonek może zgłosić wierzytelność

sędziemu-komisarzowi, a po umieszczeniu jej na liście wierzytelności może

uczestniczyć w podziale funduszy masy upadłości, według kolejności przewidzianej

w art. 342 ust. 1 pkt 3 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze. Źródłem

zaspokojenia tej wierzytelności są fundusze masy upadłości pochodzące m.in.

ze spieniężenia składników majątku upadłego i majątku wspólnego upadłego i jego

małżonka. Wysokość wierzytelności małżonka, o której mowa w art. 124 ust. 3

ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, powinna odpowiadać wysokości udziału,

jaki w majątku wspólnym miałby ten małżonek, gdyby dochodziło do podziału

majątku wspólnego (art. 43 § 1 k.r.o.). W ramach postępowania dotyczącego

zgłoszenia wierzytelności możliwe jest przy tym żądanie ustalenia nierównych

udziałów w majątku wspólnym. W ramach badania zgłoszonej przez małżonka

upadłego wierzytelności ma przy tym zastosowanie domniemanie zawarte w art.

124 ust. 4 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, według którego domniemywa

się, że majątek wspólny powstały w okresie prowadzenia przedsiębiorstwa przez

upadłego został nabyty ze środków pochodzących z dochodów uzyskanych

z prowadzenia tego przedsiębiorstwa.

Zgodnie z art. 372 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, zmiany

stosunków prawnych dokonane na podstawie przepisów ustawy obowiązują

upadłego i drugą stronę również po umorzeniu lub zakończeniu postępowania

upadłościowego. Z wyjątkami określonymi w art. 372 ust. 2 tej ustawy zasada ta ma

odpowiednie zastosowanie także w razie uchylenia postępowania upadłościowego.

Przepisy te dotyczą także zmian w sferze stosunków majątkowych małżeńskich

między upadłym i jego małżonkiem. Oznacza to, że utrzymują się skutki prawne

będące następstwem ogłoszenia upadłości, tj. ustanie wspólności ustawowej oraz

powstanie rozdzielności majątkowej od chwili ogłoszenia upadłości do chwili

umorzenia,

ukończenia

bądź

uchylenia

postępowania

upadłościowego.

Ustają natomiast skutki wynikające z art. 124 ust. 1 polegające na tym, że składniki

majątku wspólnego, wchodziły w skład masy upadłości. Dlatego też z tą chwilą

składniki

majątku

wspólnego,

które

nie

zostały

zbyte

w

postępowaniu

upadłościowym, stają się wspólnością - upadłego i jego małżonka – do której mają

odpowiednie zastosowanie przepisy o współwłasności ułamkowej (art. 42 k.r.o.

według brzmienia tego przepisu przed zmianą, obecnie art. 46 k.r.o. w związku

z art. 1035 k.c.). Przestaje także obowiązywać zakaz dokonania podziału tego

majątku. Jak bowiem już wcześniej to zaznaczono, zakaz podziału majątku

wspólnego

jest

postępowania

ściśle

związany

upadłościowego

w

z

celu

zapewnieniem

sprawnego

przebiegu

zaspokojenia

wierzycieli

upadłego.

Wyłączenie podziału majątku wspólnego, o którym mowa w art. 124 ust. 1 ustawy

Prawo upadłościowe i naprawcze, nie można uznać za zmianę stosunków

prawnych dokonaną na podstawie przepisów ustawy, o której mowa w art. 372

ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, która miałaby obowiązywać do

składników majątku wspólnego po uchyleniu, umorzeniu bądź zakończeniu

postępowania upadłościowego. Zważywszy na treść art. 372 oraz art. 263 ustawy

Prawo upadłościowe i naprawcze małżonek upadłego zachowuje prawo do

dochodzenia wierzytelności (albo jej nieuznanej części) w stosunku do upadłego,

o której mowa w art. 124 ust. 3 tej ustawy, także po umorzeniu bądź zakończeniu

postępowania

upadłościowego:

w

całości

-

gdy

w

toku

postępowania

upadłościowego doszło do zbycia wszystkich składników majątku wspólnego –

bądź w ograniczonym zakresie – pomniejszonym o wartość udziału tego małżonka

w tych składnikach majątku wspólnego, które nie zostały zbyte w trakcie

postępowania upadłościowego. W przypadku umieszczenia na liście wierzytelności

zgłoszonej przez małżonka wierzytelności wymienionej w art. 124 ust. 3 ustawy

Prawo upadłościowe i naprawcze, w razie zachowania części majątku wspólnego

uwzględniając przepis art. 264 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze –

według którego po zakończeniu lub umorzeniu postępowania upadłościowego

wyciąg z zatwierdzonej przez sędziego komisarza listy wierzytelności jest tytułem

egzekucyjnym przeciwko upadłemu – możliwe jest wniesienie przez upadłego

powództwa przeciwegzekucyjnego w razie zachowania całości bądź części

składników

majątku

wspólnego

także

po

umorzeniu

bądź

zakończeniu

postępowania upadłościowego.

Przyjętej wykładni przepisów art. 124 ust. 1 i 3 ustawy Prawo upadłościowe

i naprawcze wykluczającej nabycie przez upadłego z mocy prawa z chwilą

ogłoszenia upadłości składników wchodzących do majątku wspólnego upadłego

i jego małżonka nie podważa treść przepisów art. 61 i 62 tej ustawy. Przepis art. 61

określa datę powstania masy upadłości oraz cel, do którego służy masa upadłości,

natomiast art. 62 określa skład masy upadłości. Z uregulowań zawartych w tych

przepisach wynika, że masę upadłości tworzy majątek należący do upadłego

w dniu ogłoszenia upadłości oraz nabyty przez upadłego w toku postępowania

upadłościowego. Przepisy art. 61 i art. 62 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze

nie stanowią podstawy do nabycia przez upadłego jakiegokolwiek nowego

składnika majątkowego z chwilą ogłoszenia upadłości. Przepisy te stanowią jedynie

o majątku, który należał już w chwili ogłoszenia upadłości do upadłego oraz który

upadły nabył po ogłoszeniu upadłości. Część majątku upadłego pozostającego

w związku małżeńskim w chwili ogłoszenia upadłości stanowią przedmioty

wchodzące w myśl art. 31 k.r.o. do majątku wspólnego upadłego i jego małżonka,

objętego

w

chwili

ogłoszenia

upadłości

wspólnością

ustawową

(łączną).

Tak określona masa majątkowa, stanowiąca nadal wspólność upadłego i jego

małżonka, jako majątek wspólny, wchodzi, na mocy odrębnej regulacji zawartej

w art. 124 ust. 1 ustawy Prawo upadłościowe i naprawcze, w skład masy

upadłości. Masa upadłości, przy uwzględnieniu normy art. 124 ust. 1 ustawy Prawo

upadłościowe i naprawcze, obejmuje więc nie tylko składniki należące do upadłego

w dniu ogłoszenia upadłości oraz nabyte przez upadłego w toku postępowania

upadłościowego (art. 61 i 62 Prawa upadłościowego i naprawczego), ale także

składniki wchodzące do majątku wspólnego upadłego i jego małżonka. Majątek ten

nie obejmuje rzeczy i praw, które należą wyłącznie do majątku osobistego osoby

trzeciej – małżonka upadłego. Dlatego nie można przyjąć, że są to składniki mienia

nienależące do upadłego, o których jest mowa w art. 70 Prawa upadłościowego

i naprawczego. Wyłączeniu z masy upadłości, na podstawie tego przepisu,

podlegają jedynie przedmioty wchodzące w skład majątku osobistego małżonka

upadłego albowiem te nie stanowią mienia upadłego, lecz należą wyłącznie do

małżonka upadłego.

Z tych przyczyn orzeczono, jak w postanowieniu.