II CSK 315/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 315/07

POSTANOWIENIE

Dnia 21 listopada 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Stanisław Dąbrowski (przewodniczący)

SSN Antoni Górski (sprawozdawca)

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z wniosku H. M. i S. M.

przy uczestnictwie A. K. i T. K.

o wpis służebności osobistej w dziale III księgi wieczystej […],

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 21 listopada 2007 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawców

od postanowienia Sądu Okręgowego w P.

z dnia 22 lutego 2007 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia6 grudnia 2006 r. Sąd Rejonowy w P. utrzymał w

mocy wpis do księgi wieczystej nr […], dokonany przez referendarza sądowego,

ograniczonego prawa rzeczowego na rzecz wnioskodawców H. i S. małżonków M.

w postaci bezpłatnego dożywotniego korzystania przez nich z jednej izby w domu

mieszkalnym oraz prawa dożywotniego korzystania z komórki i chlewa. Podstawą

tego orzeczenia były następujące ustalenia:

Aktem notarialnym z dnia 13 października 1975 r. sporządzonym w PBN w Ł.

przed notariuszem E. Ś. wnioskodawcy zawarli z poprzednikami prawnymi

uczestników postępowania M. i W. małżonkami K. umowę dożywocia. Przenieśli na

nich własność gospodarstwa rolnego o pow. 9,64 ha z zabudowaniami położonego

we wsi T. K. zaś zobowiązali się udostępnić im korzystanie z komórki i z chlewa

oraz ustanowili na ich rzecz służebność osobistą mieszkania, polegającą na

bezpłatnym i dożywotnim korzystaniu przez nich z jednej izby w stojącym na

siedlisku domu. Wypis tego aktu złożono do zbioru dokumentów Zd nr […],

dotyczącego nieruchomości wchodzących w skład przekazanego gospodarstwa.

W akcie notarialnym z dnia 8 czerwca 1989 r. sporządzonym przed

notariuszem E. Ś. wnioskodawcy zrzekli się przysługującego im prawa dożywocia,

oświadczając, że zwalniają nieruchomość od obciążenia tym przysługującym im

prawem.

Aktem notarialnym z dnia 9 maja 1995 r. sporządzonym w kancelarii

notarialnej w P. przed notariuszem M. K. małżonkowie K. darowali uczestnikom

postępowania dwie działki rolne o nr 276 i 382 z przekazanego im przez

wnioskodawców gospodarstwa rolnego oraz ½ udziału we współwłasności do

zabudowanej działki siedliskowej nr 339. Na wniosek obdarowanych, w Sądzie

Rejonowym w P. założono księgi wieczyste: księgę […] dla działek 276 i 382, w

której wpisano jako ich właścicieli uczestników postępowania oraz księgę nr […], w

której wpisano jako współwłaścicieli po ½ części uczestników małżonków Ka. oraz

małżonków K.

Postanowieniem z dnia 30 października 2000 r., wydanym na wniosek

małżonków K., Sąd Rejonowy wykreślił ze zbioru dokumentów nr […] prawo

dożywocia przysługujące wnioskodawcom, zgodnie z treścią powołanego aktu

notarialnego, w którym zrzekli się oni prawa dożywocia.

W akcie notarialnym z dnia 19 lipca 2000 r. sporządzonym przed notariusz

E. Ś. wnioskodawcy H. i S. małżonkowie M. złożyli oświadczenie, iż uchylają się od

skutków prawnych swego oświadczenia woli zawartego w akcie notarialnym z dnia

8 czerwca 1989 r., gdyż „oświadczenie to zostało złożone pod wpływem istotnego

błędu w rozumieniu art. 84§ 2 k.c.”

Aktem notarialnym z dnia 21 lipca 2005 r. małżonkowie K. darowali

uczestnikom resztę gospodarstwa rolnego otrzymanego od wnioskodawców oraz

jednocześnie dokonano w nim zniesienia współwłasności działki siedliskowej przez

przyznanie jej na wyłączną własność uczestnikom postępowania.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy uznał, że wnioskodawcy

skutecznie uchylili się od wadliwego oświadczenia woli o zwolnieniu nieruchomości

od obciążenia jej prawem dożywocia, gdyż złożyli go pod wpływem błędu istotnego,

nie mając świadomości negatywnych skutków prawnych, które to oświadczenie dla

nich pociągało. Jednocześnie Sąd ocenił, iż nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia

niniejszej sprawy wyrok Sądu z dnia 26 października 2000 r. VIII C …/00, którym

oddalone zostało powództwo wnioskodawców o ustalenie prawa dożywocia, gdyż

wobec braku uzasadnienia nie sposób ustalić jakie były rzeczywiste motywy tego

orzeczenia. W tej sytuacji Sąd uznał za uzasadnione wpisanie przez referendarza

w księdze wieczystej obciążenia nieruchomości uczestników prawem dożywocia na

rzecz wnioskodawców.

Na skutek apelacji uczestników od tego postanowienia, Sąd Okręgowy w P.

postanowieniem z dnia 22 lutego 2007 r. zmienił je, nakazując wykreślenie

ograniczonego

prawa

wpisanego

w księdze

wieczystej, polegającego

na

bezpłatnym, dożywotnim korzystaniu przez wnioskodawców z jednej izby w domu

mieszkalnym oraz z komórki i z chlewa. Sąd ten zaakcentował fakt, iż

postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia 30 października 2000 r. zostało

wykreślone

prawo

dożywocia

obciążające

przedmiotową

nieruchomość.

Wnioskodawcy nie zdołali obalić ustanowionego w art. 3 § 2 ustawy o księgach

wieczystych i hipotece domniemania zgodności tego wykreślenia z prawem. W

szczególności nie powiodła się ich próba uzyskania w drodze sądowej ustalenia, że

przysługuje im prawo dożywocia, gdyż tak sformułowane powództwo zostało

prawomocnie oddalone wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 26 października 2000 r.

w sprawie VIII C …/00. Wyrok ten ma powagę rzeczy osądzonej, a zatem

stosownie do art. 366 k.p.c. wiąże inne sądy, w tym sąd wieczystoksięgowy,

którego zakres kognicji jest ograniczony zgodnie z art. 626/8 k.p.c. do badania

jedynie treści wniosku, treści i formy dołączonych do niego dokumentów oraz treści

księgi wieczystej. Wobec braku dokumentów mogących być podstawą dokonania

wpisu prawa dożywocia na rzecz wnioskodawców, Sąd Okręgowy polecił

wykreślenie wpisu o tej treści.

Postanowienie

Sądu

Okręgowego

zaskarżyli

wnioskodawcy

skargą

kasacyjną, w której zarzucili naruszenie art. 3 § 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r.

o księgach wieczystych i hipotece (Dz. U. z 2001 r., nr 124, poz. 1361, ze zm.) –

dalej „ukwh” oraz art. 366, art. 626/6 i art. 626/9 k.p.c., wnosząc o jego uchylenie

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W naszym systemie prawnym obowiązuje w kwestii wpisu do księgi

wieczystej, poza wyjątkami przewidzianymi w ustawie, tzw. zasada legalizmu

materialnego. Polega ona na tym, że podstawą wpisu może być tylko dokument,

który w swojej treści odzwierciedla dokonanie czynności materialnoprawnej, a więc

takiej, która powoduje powstanie, zmianę lub ustanie prawa podlegającego wpisowi

w księdze wieczystej, czyli zmianę stanu prawnego nieruchomości. Konsekwencją

tej zasady jest art. 31 ust. 2 ukwh, zgodnie z którym wpis potrzebny do usunięcia

niezgodności między treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym

może nastąpić, gdy niezgodność będzie wykazana orzeczeniem sądu lub innymi

odpowiednimi dokumentami.

W niniejszej sprawie podstawą żądania wnioskodawców dokonania wpisu na

ich rzecz obciążenia nieruchomości uczestników prawem dożywotniego korzystania

z izby w domu mieszkalnym oraz z komórki i chlewa jest dokument w postaci aktu

notarialnego z dnia 19 lipca 2000 r., w którym wnioskodawcy stwierdzili, że uchylają

się od skutków prawnych swojego oświadczenia woli zawartego w akcie

notarialnym z dnia 8 czerwca 1989 r. o zrzeczeniu się dożywocia i zwolnieniu od

obciążenia nim spornej nieruchomości. Powstaje kwestia, czy ten dokument spełnia

ustawowe wymogi z art. 31 ukwh do tego, aby być podstawą dokonania wpisu.

Chodzi o to, czy zawarte w nim jednostronne oświadczenie woli o uchyleniu się

przez wnioskodawców od skutków prawnych zrzeczenia się z uprawnień

przysługujących im z tytułu obciążenia nieruchomości uczestników prawem

dożywocia, unicestwia skutki tej rezygnacji i powoduje powstanie skutku

rzeczowego polegającego na tym, że niejako „odżywają” ich uprawnienia

z dożywocia sprzed złożenia oświadczenia woli o zrzeczeniu się tych uprawnień.

Na to pytanie należy udzielić odpowiedzi negatywnej. Dokument ten stwierdza

bowiem jedynie fakt złożenia przez wnioskodawców oświadczenia o określonej

treści, nie przesądzając w żaden sposób o skuteczności

prawnej tego

oświadczenia. Ta zaś mogłaby być wykazana w ewentualnym wyroku sądowym

o ustalenie,

którym

wnioskodawcy

nie

dysponują.

Okoliczność

ta

jest

wystarczającą przyczyną do stwierdzenia, że zarówno referendarz sądowy jak Sąd

Rejonowy przy orzekaniu nie mieli dokumentu dającego podstawę do stwierdzenia,

że doszło do ponownego obciążenia nieruchomości uczestników prawem

dożywocia na rzecz wnioskodawców, stąd też dokonanie wpisu tego prawa było

bezzasadne. Skarżący nie ma racji, iż skutki prawne oświadczeń zawartych w obu

dokumentach, tj. w akcie notarialnym o zrzeczeniu się dożywocia oraz w akcie

o uchyleniu się od tego zrzeczenia „wzajemnie się znoszą”, i tym samym podstawą

wpisu prawa dożywocia powinien być akt notarialny z 13 października 1975 r.

Wbrew temu należy przyjąć, że na datę orzekania przez Sąd Okręgowy nie było

dokumentu,

który

przesądzałby

o

ubezskutecznieniu

oświadczenia

woli

wnioskodawców o zrzeczeniu się przez nich prawa dożywocia. Tym samym nie

było podstawy do dokonania na ich rzecz wpisu tego prawa. Dlatego Sąd ten

słusznie

zakwestionował dokonany wpis, a zwalczająca

to orzeczenie skarga

kasacyjna była nieusprawiedliwiona i podlegała oddaleniu na mocy art. 398/14

k.p.c.

Marginesowo należy zauważyć, iż trafna jest uwaga skarżącego, że art. 3

§ 2 ukwh odnosi się do wpisów dokonanych w księdze wieczystej, nie obejmuje

zaś swoimi skutkami zbioru dokumentów – jak to błędnie przyjął Sąd Okręgowy.

Jednakże ten pogląd Sądu nie miał wpływu na treść podjętego ostatecznie przez

ten Sąd rozstrzygnięcia, które odpowiada prawu.

Dlatego orzeczono jak w postanowieniu.

jz